Commentarium in epistolam D Pauli Apostoli ad Timotheum primam : [Pellicanus Conrad], [1539]

463AD THESSAL. CAP, III.

Salutatio mea manu Pauli, quod est signum in omni epistola. lta scri-
bo. Gratia domini nostri lesu Christi cum omnibus uobis. Amen.

Hoc symbolum obseruabitis in omnibus meis epistolis, siue ad uos, siue ad a-
lios scriptis. Sic enim scribo, ne per subdititias epistolas quisquam uobis imponat.
Haec autem ultima salutatio manu Apostoli conseripta est, qua gratiam domini
nostri lesu Christi optatesse cum eis. Amen.

COMMENTARIVM IN EPISTOLAM
D. PAVLI APOSTOLI AD TIMOTHEVM
PRIMAM.

FINIS.

ARGVMENTVM PER ERAS. ROTEROD.

TIMOTHEVM matre ludaea, sed Christiana, patre Graeco, Paulus
in ministerium adoptarat, probae indolis iuuenem, et sacris literis eru-
ditum, quem tamen ob ludaeos coactus est circuncidere. Quoniam au-
tem huic ecclesiarum curam delegarat sicut et Tito, quas ipse non pote-
rat adire, instituit eum in functione episcopali, et in disciplina ecclesiae: non sic ad
monens ut discipulum, sed ut filium et collegam. Id quo cum maiore faciat authori
tate, subinde apostolicam authoritatem sibi uendicat. Admonet autem, ut reiectis
qui ludaicas fabulas inueherent, ea doceret quae essent fidei et charitatis. Deinde
principum, licet ethnicorum, authoritatem, quomam hinc pendebat ordo ciuita
tis, et tranquillitas reip. adeo non spernendam Christianis, ut pro his orari iubeat.
Quid uiros deceat in coetu ecclesiastico, quid mulieres, praescribit. Episcopum de
pingit cum sua familia. Atque haec ferme tribus primis capitibus. Deinde admonet
ne recipiat Iudaicas fabulas, de ciborum delectu, de uitando coniugio. Mox do-
cet qualem se praestare debeat erga grandes natu uiros, erga iuuenes, erga anus,
erga puellas, erga uiduas diuites ac pauperes, et ecclesiae stipe alendas, erga ado-
Iescentiores et suspectae etiamnum aetatis. Ad haec praescribit quid praecipere de-
beat dominis, quid seruis, quid diuitibus. Admonens modis omnibus reiiciendas
contentiosas quaestiones sophistarum, inani doctrinae specie sese uenditantium.
Scribite Laodicea per Tychicum diaconum.

AD LECTOREM C.P.

COMMENTARIA in hanc epistolam primam, lucubrationum mearum
primitiae sunt, quas tentaui uerius olim quam scripsi, Anno D. M. X XII. Basileae,
postea autem impressae ibidem sunt me ignorante. Nunc uero reuisae et corre-
ctae, suum quoque in ordinem repositae sunt. In quibus tempori tum seruiens, phra
si quoque alia me usum Lector non miraberis. Sed saluo per omnia iudicio tuo, bo
ni consulas, quae conformia scripturae, uel paululum infirmiora, offenderis.

464COMMENT. IN I. EPIST.

CAPVT PRIMVM.

PAVLVS apostolus lesu Christi, secundum imperium dei sal-
uatoris nostri et Christi lesu spei nostrae Timotheo dilecto filio
in fide. Gratia et misericordia et pax a deo patre et Christo lesu
domino nostro.

Super mutatione nominis Pauli ex Saule, plures multa ac uaria tradiderunt.
Simplicior ratio ea uidetur, quae et sacris probatur testimoniis. Quia intra tribum
Beniamin, unde et natum se Paulus fatetur, plausibile nomen erat Sauli, siquidem
regale et celeberrimum, ob regem primum electum a domino ex filiis Israel, quo
non fuit secundum saeculum dexterior, sed et sanctior, praeter inuidiam, qua san-
cto Dauidi usque ad mortem aduersatus est, et inobedientiam inde profectam, con
tra ordinationem diuinam, de regno Dauidis, cui totis uiribus reluctabatur. Cum
itaque penes Iudaeos de Iudaismo conuersos ad Christum, inuidiam annexam habe-
ret hoc Saulis nomen, ob similia studia eiusdem uiri contra Christum et suos di-
scipulos: sic ut Christus quoque eundem insimulare uoluerit Saulini, ut ita dicatur,
ingenii, dicens, Saule Saule, ad quid me, nempe Messiam Dauidis filium persequeris?
Vnde et Lucas Saulum tunc tantum nominat, cum persecutiones Christo Dauidi il
latas a Paulo commemorat. Ideo ne Christi persecutoris nomine, sicut re et opere,
notorius habitus fuerat, perpetuo uocaretur, Sicut Dauidem regem sacrum et
electum perpetuo persecutus est priscus Saulus, Saulus suum nomen mutauit,
et humilius delegit gentile Romanumque Pauli nomen. Si Latine interpreteris, uel
operatorium et sedulum in sancto opere: si Hebraice, mirabilis. Qui certe non ni
si de suis consueuit laboribus gloriari. Nostri pontifices et electi apostolici illi, hu
mile nomen plaerunque ponunt, et arrogant sibi imperialia nomina, ut ex loanne
Leo, ex Theodorico Alexander, ex Iuliano lulius, uastor ex uastatore. Non sper-
nenda tamen interim cura sit nominum et cognominum, ne uel ridicula uel ob-
scoena infantibus obtrudantur, unde uiri aliquando erubescant, et posteri, maxi
me doctores: honesta et ad pietatem ac uirtutes commonitoria nomina habere,
non fuerit inutile. Quod et ethnicis olim curae fuisse comperimus, et sanctis pa-
triarchis: imo priscis nostris Germanis, Graecis quoque et Latinis in prisca religio-
ne. Apostolus.) A Christo iam nomen acceperat uas electionis: erat re uera do-
ctor gentium in fide et ueritate, erat ecclesiarum pastor, et plantator, sed se missum
et officio delegatum fatetur, ne quid altius uideri uelituel nominari: ne honorem
quaerere, sed legationis officium agere se testetur, plenum laboribus, curis, peri-
culis. Non otiosum, gloriosum, saeculare, quale nunc sectantur multi, qui aposto
lici uocari diligunt, re uera regibus mundaniores, et a Christo alienissima conuer
satione, apostatici potius iudicandi quam̃ apostolici. Iesu Christi.) Cuius nunc glo-
riosum ac saluificum nomen subinde Paulus celebrat in omnibus suis epistolis,
cuius nuper inuocatores, Saulus iam ante, ad mortem crudeliter fuerat persecu-
tus. Nunc portat ac profert coram gentibus, regibus, et filiis Israel salutare nomen
ipsum, in quo solo seruamur fideles, nomen nouum, quod os domini nominauit.
Saluator est enim lesus, omnium sibi credentium. Qui ut priscus ille losue, filius
Nun, inducit ad promissionis terram, quod non poterat Moses. Qui et de Baby-
lonica liberat captiuitate, ut lesus filius Iosedech, summus pontifex semper oran
do pro populo dei. Qui et unctus est, rex regum, et dominus dominantium. Sa-
cerdos quoque magnus semper assistens pro nobis, qui plenus gratia et ueritate, fi-
lios habet omnes unctos, a quo nomen nostrum consequimur, ut Christiani no-

465AD TIMOTH. CAP. I.

imnemur et iimus. luxta imperium dei saluatoris nostri, et lesu Christi spel no-
strae.) Contra stimulum recalcitrantem me, iubet incedere, et misit legatum, ac or
dinauit subditum, nihil tale cogitantem omnipotens deus, iam mundum in tem-
pore constituto saluare uolens, iam conciliatus per Christi completum mysterium,
qui nunc se exhibet piissimum seruatorem, olim uero seuerus, sed iustus iudex,
et impietatum uindex durus, etiam suo peculiari populo. Is, inquam, me misit,
cuius imperio subtrahere me non possum, eidem seruio, tibi Timotheo et perte
Christianis omnibus scribens, non meo nomine, sed eius praecepto et uerbis, qui
in me loquitur et scribit, ne humanum putetur ac mendax, aut fabula inanis, sed
uerbum dei uiuum. Per excellentiam is noster dominus agnoscendus est a nobis,
qui nos de seruitute liberauit, et iugo satanae, errorum atque peccatorum. Eidem
domino serui dati sumus a deo patre, et per eundem filii dei facti per adoptionem,
cohaeredes secum per suum sanguinem ac mortem. Non enim omnipotentis dei
patris ac creatoris, sed et Christi dominium agnoscimus, qui cum in principio
uerbum deus existens, perque ipsum facta sunt omnia, uerbum consubstantiale.
Ne uel ludaeis uel paganis scrupulum ingeramus, si uel deum coeli, uel Christum
filium, non confiteamur unum esse omnipotentem deum. Qui est spes nostra.)
Vnica Christus est fiduciae nostrae anchora, fidelis in promissis, qui pro nobis sa-
tisfecit, ei cui omnia obligamur. Qui gratis nos saluos facit credentes, sine quo me
ra desperatio, sicut et error, mors et infernus omnes manet. Ipse enim solus et ne
mo alius est uia, ueritas et uita nostra, sicut et spes nostra. Maledictus omnis qui
sperat in alium a Christo: ipse est spes nostra. Si quis spem suam iactat in Christi
dignissimam matrem et dei genitricem Mariam, is uiderit quid intelligat, credat,
uel confiteatur, ne Christi solius gloriam alteri tradens, matrem offendat, et rideat,
titulum impingens, quem minime agnoscit, sed odit ex animo, quanto sanctior.
Ne creatori hominem praeponat, ne matrem ex gratia Christi, Christo praeferat,
qui natura est filius dei. Genuit quidem nobis Christum spem nostram, in quem
et ipsa sperans et credens, saluari debuit. Cuius benignitati nihil addi potest, qui
fons est bonitatis et misericordiae, plenus gratia, a qua et mater quoque saluata est,
et omnes electi saluantur. Vel, quod bene intelligunt, bene quoque eloquantur et
uelint, aut certe taceant a blasphemia in Christum, quam unicam mater beatissima
maxime odit et auersatur semper. Christus autem solus clamat, Venite ad me qui
laboratis et onerati estis, ego reficiam uos. Non hoc matri detulit, sicut nec mi-
nora. Quid, inquit, mihi et tibi est mulier? Ex quo tamen eidem sacratissimae crea
turae nihil honoris derogatur uel felicitatis, cuius impensissimum semper uotum
est, gloria filii sui, quae est eadem cum patris et spiritus sancti gloria. Timotheo di-
lecto filio in fide.) Cum Graecus fuerit ex patre, licet ludaea matre et Christiana,
nomen habuit τιμόβεet, quod honorans deum, sua lingua interpretatur: ut ui-
dere liceat honorifici uiri honorificum nomen. Habebat testimonium bonum a
fratribus et familiaribus. Erat eruditus in lege, et disciplinis saecularibus, adhuc
iuuenis, Paulo gratus et sodalis, ideo circuncidi illum permisit, propter Iudaeos
superstitiosos, ut illis gratificaretur et scandalum in tempore amputaret. Factus
est episcopus in Asia Ephesi. Tales autem decet esse episcopos, bono testimonio,
continentes, doctos, fideles, fama et uita spectabiles, ne nomen domini blasphe-
metur. Dilecto dicit. Erat quippe uirtuosus et integer, amore tanti apostoli di-
gnus. Minus autem exprimit dilectio quam amor. Tam amor enim quam charitas dile-
ctionem superant. Filio.) Qui paternas dotes omnium charismatum ac uirtutum,
ut germanus Pauli filius probe referebat. Ideo eleganter Erasmus retulit, Germa-

466COMMENT. IN I. EPIST.

no filio, cuius nimirum Paulum non solum non puderet, sed insignem sectatorem,
sodalem et coapostolum habuit. Vtgaudent patres probi de filiis sensatis, sic do-
ctores de studiosis discipulis sibi gratulantur. In fide.) Ne carne genitum aestima-
res, nobiliorem indicat filiationem, sicut fides naturae praefertur, quo ad deum. Vt
autem pater generando similem naturam communicat, sic Paulus huic filio fidem
in Christum ueluti per manum contradidit, eamque nequaquam sterilem et ina-
nem, sed foecundissimam, qua plurimos Christo populos genuit, et nutriuit uer-
bo uitae, doctrina euangelica. Fidem autem prae caeteris dotibus commendat ubique
in discipulo Apostolus, non circuncisionem, non scientiam legis, nec parentes
ac stirpem generis, uel fortunas. Fides enim facit Christianum, et Christianorum
antistitem, deique filium adoptiuum et gratum. Gratia, misericordia et pax.)Optat
episcopo Ephesiorum non diuitias, non sanitatem, non honores, quae hodie ma-
gni habentur, et sectantur apostolici, sed dei optimi fauorem et gratiam, qua no-
bis beneficus est deus, intra nos bona operatur, amat ut filios dilectissimos, indi-
gnis et immeritis munera spiritualia largitur, et non destituit necessariis tempo-
ralibus. Gratia haec non est habitus aliquis qualitatis, in animam influxus, ster-
tens et otiosus, donec aetatis progressu suscitetur a libero arbitrio ad bonum ope-
randum, et ad meritorios actus, ut loquuntur scholastici, sed fauor dei est, et in-
stinctus diuinus, desuper allatus a patre luminum, ad opera dei in nobis, quem ut
summum bonum in hac uita nobis optare debemus. Quem et Paulus impreca-
tur et optat amico in primis. Si em pro nobis deus fuerit, fauoreque prosequatur,
quis contra nos? Misericordia.) Clementissimus deus et pius dominus, qui no-
stris quidem offenditur malis, tolerat tamen propitiaturque ́, blasphemantibus etiam,
ut Paulo, benefacit, ignorantibus parcit, errantes reducit, hanc nobis innotesce-
re cupit semper, et hanc sperare nos docet. Pax.) quae est conscientiae confiden-
tis tranquillitas. Gratiam et misericordiam dei, animum exhilarantem, similiter
et externam pacem pro dei misericordia optat, ut libere a fidelibus deo uacari pos-
sit. Haec primum impensissime optabatur a Christi discipulis, inter lupos pericli-
tantibus continuo de uita, quae pax est praedicationi ueritatis opportuna. Quae
et in fine synaxeos sancto semper osculo imprecabatur. A deo patre nostro, et
domino lesu Christo domino nostro.) A patre luminum desuper ueniunt nobis
optima quaeque , gratia scilicet, pax et misericordia, a quo omne bonum, quae pre-
cum instantia consequi Christus nos docuit, et communi fratrum studiosaque pre
catione obtinere. Proinde in nouo iam testamento, deus Pater noster uult nomi-
nari, in ueteri autem Dominus exercituum, zelotes scribitur. Fratres enim sumus
Iesu Christi filii sui. Est autem pater uniuersae creaturae: specialiter autem fidelium,
recipientium filium suum ac audientium. Quis igitur filiorum cunctatur adire
talem patrem misericordiarum, et totius consolationis, nisi degener et nothus, im-
pie et maligne sentiens de indulgentissimo patre pientissimoque ad suos filios? Et
domino Iesu Christo.) Christus quoque secundum humanitatem, in cruce oblatam
per obedientiam, dominus factus est non solum fidelium, sed uniuersae creaturae.
Cuius honorem agnoscunt coelestia, terrestria et inferna. Data est ei omnis pote-
stas in coelo et in terra. Omnes angeli et dominationes seruiunt Christo domino
dominantium. Subiugatos habet reges et principarus, regna et imperia, uelint
nolint tribunali suo iudicandi ab illo, comparebunt. Dominus est uniuersorum,
in cuius ueste scriptum, Rex regum, et dominus dominantium. Domino nostro.)
Secundo adiicitur, quod fidelium et redemptorum proprie dominus sit, qui side
recognoscunt et deuotione illius dominium, mandatis acquiescunt, doctrinam

467AD TIMOTH. CAP. I.

capiunt, promissis credunt, uirtutum uestigiis imitantur. Dominum eum non
agnoscunt, qui euangelium suum contemnunt, uerbo non credunt, prohibent au
tem, uel non pro uiribus promouent.

Sicut rogaui te ut remaneres Ephesi, cum irem in Macedoniam, ut de
nunciares quibusdam, ne aliter docerent, neque intenderent fabulis et ge-
nealogiis interminatis, quae quaestiones praestant magis quam aedifica-
tionem dei quae est in fide.

Vide modestiam tanti apostoli ad discipulum, non mandat, non urget, non
compellit, sed syncere, mansuete, paterne, Christiano pectore, ut legitimus Chri-
sti discipulus, apostolicomore rogat, quae a Christo didicerunt. Amore duci uo-
lunt Christiani, et spiritu filiorum affici, non minis, non fulminibus, non anathae
matis compelli adea quae non conueniunt. Vtremaneres, inquit, Ephesi.) Aegre
diuelli poterat fidelis et docilis discipulus, a uerbis uitae aeternae, quae ex ore Pau
Ii iugiter spiritus domini loquebatur. Vt Petrus quoque testatur, et populus Chri-
stum sequens, imo et Herodiani impii milites. Quem et uix quandoque nauigio
poterat declinare Christus, et locis desertis. Sic nimirum Paulum aemulabatur pius
Timotheus, cupiens per labores, pericula et itinera, magistrum sequi, in patriam
alienam, Macedoniam, sed rogatur a Paulo, ut Ephesi maneat. Ephesus autem
Asiae minoris urbs est, quae tunc cultrix superstitiosissima erat simulachri Dianae,
ab Ioue delapsi de coelo, quo currebatur non solum ex Asia uniuersa, sed et abomni
orbe. Vt nunc stulti Christiani Loretum uisitant et Aquisgranum, caeteraque su-
perstitioni consecrata. Quaestum ciuitati multum importabat, ubi et Paulus biens
nio praedicans, plurimum profecit in Christianis urbis illius, multa quoque passus
a gentilibus. Lege caput 19. Actuum. Cui doctorem urbi Paulus Timotheum prae-
fecit, quem antea ad Macedoniam miserat, et cum quo Ephesum redierat. Interim
tamen obtestatur, ne sensu proprio nitatur discipulus, rogat ut faciat ac loquatur
iuxta doctrinam et institutum Pauli, ne nouis doctrinis abducatur: nec sinat sub
ingredi pseudapostolos. Vt denuncies quibusdam, ne diuersam sequantur do-
ctrinam.) Hoc uolui, inquit, faceres Ephesi, denunciares scilicet quibusdam Iu-
daizantibus, et aliam ab euangelica doctrina subintroducentibus. Officium prae
lati ecclesiastici primum sit et doctoris, ostendere et docere euangelio solo neces-
sario credendum, et sacris literis, eidem soli insistendum, eo quod insertum sit ue
teri testamento, ueluti figuratum in figura, et ueritas per umbram declarata. Quo-
rum testamentorum, quae unum uere dicuntur euangelium, claritate tantum
differentium fides abunde sufficit ad omnium fidelium salutem, et ad deo compla-
cendum fide et opere. Quicquid uero propheticae et apostolicae doctrinae aduer
satur, anathema sine dubio iudicetur. Aduersatur autem philosophia gentilium
in quibusdam, ideo cum delectu diligenti suscipienda, non nisi profectioribus in
fide, ne cui noceat mel felle uenenóue gustatum. Cui tamen philosophiae, quia ha
ctenus toti instetimus, ideo hodie euangelium praedicantibus nouitatem impro-
peramus, cum nihil antiquius sit uere Christiano. Aduersantur quoque traditiones
humanae, quibus conscientiae illaqueentur, cultus dei, praeter uerbum dei, insti-
tuitur, quarum obseruantia mereantur homines uitam aeternam, transgressores
post hanc uitam purgatorium, expiandum poenis uel donariis. Haec Apostolus
denunciauerat minime praedicanda in Epheso apostolica ecclesia, a loanne apo-
stolo et Paulo instituta. Subintrauerant autem Iudaei, curiosorum dogmatum ob-
scuri et superstitiosi doctores, quorum auditores fuisse uidentur Apelles, Ebion,

468COMMENT. IN I. EPIST.

Valentinus, et similes, qui de Eonum suarum propagationibus, quasi nostra aeta
te theologi de Scotistarum subtilissimis formalitatibus plurima garriebant, et so-
lum ingeniorum suorum, et reuelationum gloriam et admirationem uenaban-
tur ob quaestum. De quibus Tertullianus et lrenaeus, in primo contra Haereticos.
Hii quoque docebant genealogias infinitas, et nunquam finiendas, miras quoque fa
bulas de deo et angelis, etiam apostolorum temporibus, ueluti reliquias haeresum
Iudaicarum. Continuo quoque unus addebat super alterum, multa quoque diligen
tia per registra sua describebant maiorum nomina, uolebatque quilibet de nobilio
rifamilia natus prae aliis uideri. Fabulas denique Paulus appellat, quicquid extra
dei uerbum et sacras docetur literas. Vt est totum Iudaicum illud Talmud, et ob
scurissima dubia, inuolutaque cabala. De quibus omibus subinde sequitur. Quae
quaestiones praestant magis quam̃ aedificationem dei, quae est in fide.) Cauendum sum,
mopere Paulus docet ab eis dogmatibus, quae ansam praebent quaestionum: non
autem dicit quarum et qualium quaestionum. Certe uanas, curiosas, gentilitias,
philosophicas, metaphisicas quaestiones, omnium nostrorum temporum schola-
sticorum et summariorum digne tractando damnasset et prohibuisset Paulus.
Quibus, ut experientia infelici didicimus, nihil discitur, nisi de omnibus dubitare,
contradictoria propugnare, fallendo uincere, uincendo uideri, cathedras quoque
et loca inter illos digniora sortiri. Quis hodie numeret quaestionum libros, et quae-
stionariorum illorum nomina, qui scripserunt in magistrum illorum Lombardum
Petrum? etiamsi quis Tritemii scriptores ecclesiasticos, non omnes enumeratos,
recenseat. Interim tamen uix unus e centum habeatur, qui sacram tractauerit scri-
pturam totam. Quin et qui tractauerunt sacra, ut D. Carensis, et alii quidam, eo
modo tractarunt, ut praestet non tractasse. Quasi uel Petrus uel Paulus Christi no
mine iusserint huiusmodi quaestiones moueri tractarique ́, sic studuerunt iam a tre-
centis annis quaestionibus. Ideo euanuerunt cogitationibus, et spiritui ecclesia-
stico utilia neglexerunt, imo contemptui habuerunt, ut protrita, et minime eru-
dita. Quaestiones enim praestant, non soluunt. Semper enim uani isti habent quod
quaerant, et stulti quaerere malunt, q̃ doceri. Cum Christus pietatem docuerit, sim-
plicitatem, integritatem et fidem. Aedificatio autem dei scripturis fit sacris, in qui-
bus fides, spes et charitas ueraque docetur pietas, quam isti philosophastri et quae-
stionarii ignorant, nunquamque assequuntur. Quae est per fidem.) Catholica do
cumenta non habentur nisi per fidem: nec aedificatur ecclesia, nisi sacris literis et
fide, quae sola deus credi mandauit atque doceri. Estque ueri Christiani hominis pro-
fectus tantum per fidem. Vt quoquis fide in deum et uerbum suum magis profi
ciat, eo sit sanctior, et pie eruditior. Opera denique fide iustificant, et domino placent,
sine fide nulla aedificatio, sed subuersio est.

Finis autem praecepti est charitas, de corde puro, et conscientia bona,
et fide non ficta.

Praeceptum deique uoluntas, charitate perficitur, ex fide in Christum saluato-
rem nostrum, et reconciliatorem, qui a deo patre missus est nobis saluator. Fides
autem per charitatem fructificat, cum opera charitatis sint fidei sequelae et fructus,
ut sine eis fides non sit nec appareat. Charitas autem duplex, Dei, qua beneficia
dei agnoscimus ex illius bonitate et gratia, qui fidem exigit et praestat, fideque pla-
catur et colitur, ea qua toti a sua uoluntate pendemus, et nosmetipsos eius boni-
tati committimus, iugiter suspensi ad beneplacitum illius, in omnibus operibus
nostris perficiendum: hoc non fitsine fide uerborum dei, et facrarum literarum

469AD TIMOTH. CAP. I.

praeambulo. Denique charitas proximi necessaria fideli est, et ex flde operatur. Si
non operatur, non est charitas, nec fidem ostendit. Noli iactare fidem et Christia-
nismum, sine operibus charitatis. Non satis facies deo uerbo tantum et confessio
ne fidei: uiuax est, actione augescit et proditur, sine exercitio languescit, imo ex-
pirat et moritur, uel mortua manifestatur. Nec ficta charitatis opera iuuant, sed
e puro corde profecta, fide uera purificato, ut quae bona fiunt pro dei tantummo-
do gloria fiant, sine respectu mercedis uel praemii. Ne summo bono iuxta Augu-
stinum, uti uideamur, et hypocritas agere, duploque domino displicere, dum mali
tia nostra illius bonitatem et omniscientiam fallere desideramus et tentamus. Con-
scientia bona, ait, et fide non ficta.) Explicandi gratia haec adduntur, cum idem
sit puro corde, bona conscientia, et germana fide agere domini uoluntatem, et be-
nefacere proximo.

A quibus quidam aberrantes conuersi sunt in uaniloquium, uolen-
tes esse legis doctores, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de qui
bus affirmant.

Errare necesse est omnes, qui fabulis et quaestionibus insistentes, dei uerbum
hominibus saluandis propositum negligunt, uiam uidelicet ueritatis, scripturam
et Christum, quem omis docet scriptura noua et uetus, cuius scopus est unicus,
et finis totius legis, ipsa fraterna charitas. Otiosi enim a cura proximorum, et Chri
sti mysterium ignorantes, et minime iuxta Christum uiuere cupientes, quid aliud
agerent, q̃ sensu humano curiosa, uana, superflua, nihil ad pietatem facientia, co-
gitantes, inuoluerent sese animi gratia talibus quaestionibus, tantummodo seipsos
quaerentes. Doctores legis se uocant.) Soli autem sunt qui uerba dei reuerentur,
quod credentes humiliat, et sensu deprimit, nec sinit intumescere. Solum enim
Christum et spiritum Christi doctorem agnoscunt uere pii: qui enim uere sapiunt,
humiliantur, et ignorantiam plurium fatentur: quanto magis proficiunt, tanto
plura se ignorare deprehendunt, inscitiam suam agnoscunt ingenue. Nec doctio
res uideri uolunt quam sint, curtam suppelectilem suam intuentur, non ambiunt ti.
tulos, non iactant magnalia, sed laudati erubescunt. Non intelligentes etc.) Li-
quet legentibus Valentinianorum et Apellis, aliorumque illius temporis uanorum
scripta doctorum, quam plura scire se uideri ambierint, uerbisque inusitatis sua com-
menta inuoluerint, praeter scripturam plurima somniantes. Sic autem loqueban
tur, ut nec ipsi intelligerent, nec hii quibus promercede et quaestu uerba facie.
bant. Quanta autem sit in Scholasticis nostris quaestionum obscuritas, uel inde li
quet, quod perpetuo consequenterque et semper discipuli incertiores a magistris
discedunt, quaestionibus sese fatigant, argumentis inuoluunt, quibus se nequeunt
explicare. Nimirum regula ueritatis amissa, canonica scriptura, consequi aliud
non potuit, que ut a Christiana synceritate defecerimus, gentilium et ludaeorum sa
pientia et superstitione degenerauerimus, lumen uero animarum perdiderimus,
interim intellectum diuinae legis, fidem quoque certam, et amorem dei ac proximi
amiserimus.

Scimus autem quia bona est lex, si quis ea legitime utatur.

Dubitare nemo potest, legem et quicquid a deo est, bonam esse. Cumque lex do-
ctrinam sonet, uitae honestae institutionem, a malo quocunque dehortationem, ad
finem utique bonum ordinatur, ad charitatem scilicet dei et proximi, ut necessario
bona uideatur et sit. Verum nihil tam bonum, quo non possumus abuti ad ma-
lum: quinimo nulla legis quoque obseruatio ad literam bona est, nisi seruiat chari.

470COMMENT. IN I. EPIST.

tatt: finis enim praecepti charitas est. Quam si quis negligat, nihil profuerit mora
dicus obseruata litera legis: abusus est potius, si militet aduersus charitatem, quae
uera sit charitas, quam solam scopum habere debet quicquid constituitur inter
homines. Quin et deus quoque suam uult legem charitati seruire, ut patet de sab-
batho in Euangeliis, et de Dauide, panes lege prohibitos, cum suis in necessitate
fugiens, comedente.

Scientes hoc, quia lex iusto non est posita.

Non abutitur lege, qui nouit finem legis esse charitatem, quam qui cum fide
habet, sine qua haberi non potest, iustus est. Iustitia enim ex fide est, quae per cha-
ritatem operatur. Eidem lex non imponitur ut onus et iugum, sed ut regula actio-
num, directio sancta et utilis, et diuinae uoluntatis insinuatio, quam pius non ob
seruatut legem, et quasi ex necessitate, sed in spiritus libertate, ex amore recti, et
gaudio gratificandi deo summo bono, cui haec certo placere non ambigit, lege dei
admonitus. Non minus facturus, etiam sine constrictione legis coactus. Non enim
in sic iusto spiritum libertatis impedit lex imposita, sed dirigit et certum facit, deo
placere quod agitur, a quo legem accepit, ut studiossus et alacrius operetur, do-
mino obtemperaturus pro uirili.

Sed iniustis et non subditis, impiis et peccatoribus sceleratis et con-
taminatis, patricidis, et matricidis, homicidis, et fornicariis, masculorum
concubitoribus, plagiariis, mendacibus, periuris.

Iniustis, inquit. Qui enim sine fide uiuentes iniusti sunt, dominum non timent,
iudicium non uerentur, uitam futuri saeculi non attendunt, uel non credunt, le-
gem dei non aduertunt. Hos necesse est a malis studiis suis, non tantum dei legi-
bus manutenendis, sed et ab hominibus statuendis, legitimis cancellis retineri,
coërceri et puniri: non tam in ipsorum bonum, quam eorum quibus cum conuersan
tur. Non subditis, inquit, uel inobsequentibus.) Vt qui sine lege quacunque sua
potius sponte sanctis monitis a malis retrahi non uolunt, legis timore, et poenarum
interminatione in suum bonum a uetitis arceantur et malis. Impiis.) addit. Qui
deum non credunt uel contemnunt, aut non curare nostra suspicantur, ideoque si
ne fide quicquid libet agere non uerentur, horum malignitati lege obsistendum
est, ut si non dei iram, saltem hominum poenas, legibus ferendas timeant, et iuxta
eas uiuere compellantur. Pii autem homines non expectant legum mandata, sed
suapte synceritate et probitate sancte conuersantur et agunt, dulcique charitatis
tractu uinciuntur, potiusque praecurruntquam ducantur: tantum abest, ut cogi uelint
uel debeant. Peccatoribus.) Cum simus peccatores omnes, quantumlibet reli-
giosi et pii, ut nec deo amatissimus discipulus Ioannes et apostolus, se peccato-
rem audeat diffiteri, nec quisquam sanctorum, sequitur, omnibus quidem esse le-
gem positam hominibus, quia peccatores. Nihilominus tamen iusti sunt et pro
tanto exleges, quia in fide et charitate uiuentes, sine lege, hoc est legis coactione,
bona libere, sponte et alacriter agunt. Qui uero ad legis necessitatem coacti ui-
uunt, et, ut fit, legem ipsam ostendentem peccatum odiunt, hi uere peccatores et
iniusti dicuntur, poenitentia et conuersione indigent, donec tales fuerint, non sal-
uantur. Sceleratis.) Erasmus Irreuerentibus. Qui non sua sponte maioribus re-
uerentiam obediendo exhibent: hi, ne rerum ordo turbetur, legibus disciplinan-
di sunt, ut cui honorem, honorem: obedientiam, obedientiam, et c. Honorem enim
maioribus per contemptum negantes, pacem rumpunt et concordiam, lege ergo
coërcendi sunt, et per magistratum humiliandi. Contaminatis,) Impuris uel pro-

471AD TIMOTH. CAP. I.

phanis. Soli ergo puri, mundi et sacri, quorum mentem dei spiritus inhabitat, si-
ne legis necessitate, non tamen sine lege uiuunt, omnia enim dei mandata studio-
se conseruare satagunt: et si id minus succedat, indolescere non tardant, nec emen
dare. Habent enim dei legem, et beneplacitum in uotis semper, cui sponte obedi-
unt. Contaminati autem dicuntur, qui omnium spurcitiarum genere se foedos
ostentant. Patricidis, matricidis, homicidis.) Hii legibus opus habent, et ut for-
midine poenae malum oderint, qui carent amore uirtutis, qui naturam malitia su
perant, contumeliam quoque ingerunt creatori, et bestias superant crudelita-
te. Ideo tam graues contra hos leges etiam homines statuerunt, quibus tam incon,
dita malignitas et atrocitas compescatur: interim tamen uidemus tam efferas quas
dam gentes, apud quas crudelissima poenarum genera uix proficiunt, quo minus
grassentur homines in seipsos. Scortatoribus.) Hic uidemus fornicationem et
scortationem inter crimina a Paulo computari, secundum etiam dei leges, ne quis
licitam mentiatur, hominum generationi et educationi publicoque conuictui ma
xime contrariam. Masculorum concubitores.) Crimen infandum secundum spe
cies suas non paucas, deo, naturae et hominibus abominabile, ac coelesti ultione
dignum, acerbis quoque et duris legibus uindicandum. Infidelium hominum pe-
culiare crimen, et dei contemptorum, qui deum non credentes, uel omnino postpo-
nentes, delicias tantum suum deum statuunt, et humanam denique sapientiam di
uinae praeferentium. Vtraque uitia, legibus matrimonii dominus reprimere statuit,
quibus contra, coelibatus ex idololatrarum consuetudine maxime suffragatur.
Plagiariis.) Qui homines pro mancipiis furto subducunt, rapiunt, uendunt, abu
tuntur ad crudelitatis obsequia, omnis humanitatis interim obliti, ut pyratae, et
tyranni infidelissimarum gentium. Tales autem plagiarii uel fures manciparii di
cuntur. Quemadmodum qui sacra furant, sacrilegi: qui de publico aut principis
fisco, depeculatores: qui iumenta aliena abducunt, abigei: ita qui liberos aut ser-
uos alienos, plagiarii dicuntur apud Iureconsultos. Mendacibus.) Legibus cer
te coercendi suntomnes, qui uerbis circumueniunt, decipiendo, nocendo, irri-
dendo, mentiendo, ueritatem negando, impugnando, conculcando, inuoluendo
mundum erroribus, falsis opinionibus imponendo simplicibus, et cauponando
ueritatem, ut quaestui satisfiat. Periuris.) His qui in dei contumeliam, ac diuini
nominis dedecus, blasphemiam, domino impingunt, aut falsitatem, mendacium,
infidelitatem, iniustitiam uel ignorantiam, uel qui se uerbis huiusmodi testantur
esse homines sine deo. Sed et hi qui quae dedecori sunt maiestati diuinae, quolibet
modo impingere conantur, tentant uel imprecantur. Omnibus his leges dentur,
et iuxta leges rigide sunt plectendi.

Et si quid aliud sanae doctrinae aduersatur, quae est secundum euange-
lium gloriae beati dei, quod creditum est mihi.

Seruantibus sane euangelicam doctrinam, a Christo et apostolis et ab ipso de
nique Paulo praedicatam, quae sola sana est, et credentibus electisque necessaria, uti-
lis et certa, non est in foro animae et salutis necessaria lex quaecumque humana, quan
doquidem nec Mosaica, quae dei lex est, Iusti enim sunt qui euangelio credunt, sim-
pliciter uerbo dei acquiescunt, proximo faciunt quae sibi fieri cupiunt, Christum
amplectuntur ut suum saluatorem et fratrem. Quicquid autem huic aduersatur
doctrinae, hoc lege quoque prohibitum est, et legis uirtute opus habet, quae reuin-
cat, deterreat puniatque peccatores, transgressores et iniustos. Vt qui charitatis uin
culo dulci deo connecti nolunt, legum laqueis innectantur, alioqui iustis non est

472COMMENT. IN I. EPIST.

lex posita. Euangelium.) non tam praemium fausti nuncii nobis est, quam ipsa laeta
denunciatio, maximorum ac spiritualium bonorum promissorum, ad laetifican-
das conscientias piorum hominum, quae et in primis ac insigniter in usum susce
pta est praedicari, de mysterio dei ad homines per Christi domini promissionem,
incarnationem, praedicationem, beneficia, passionem, mortem, et resurrectionem.
Quae omnia nunc instant, et usui solatioque sunt credentibus, quia scilicet deus per
ditum mundum in Christo sibi perfecte reconciliauerit, et omnium peccatorum
satisfactionem per Christum, et in Christo iam receperit. Vt non tam de peccato
rum nostrorum condigna satisfactione, et ad deum nostrum conciliatione ac re-
missione culpae simus soliciti, quam de poenitentia et emendatione, ut posthac pien-
tissimi patris beneplacitis toto affectu et desiderio insistamus, utque grati filii in fi-
de et charitate, toti illi summo bono nostroinhaereamus. Euangelium autem glo
riae nominauit. Quid enim deo gloriosius, q̃; sua bonitas, per Christum et euan-
gelium nobis reuelata ? Docet enim nos, ut non tam gloriosum sit illi, quod in prin
cipio per suam omnipotentiam creatus est mundus, quam quod in fine temporum
pro nobis immolatus est Christus. Glorificatur euangelio filii sui deus toto terra-
rumorbe, deprimit sibi, et subiicit omnem gloriam huius mundi, omnem princi.
patum, omnem uanam sapientiam, glorificat obseruatores, ac credentes facit ue-
re sanctos et sapientes: cui quicquid contrariatur uel repugnat, imo non concor
dat, uanum est. Beati dei.) Deficiunt Apostolo uerba, dominum deum honoris
digno epitheto adnominare cupienti. Quicquid enim de deo dicitur, minus est a
dignitate dei. Beatum simpliciter dicit, quia omnis beatitudinis fons, author et sco
pus est, quem scire, amare et tenere consummata felicitas, et absoluta est perfectio.
Cui nihil bonorum abest, a quo solo omne bonum, qui denique ad capessendam bea-
titudinem electos omnes creauit. Denique omnes homines saluare cupiens, pro qui-
bus omnibus omnia fecit sancta ac iusta uoluntate sua. Creditum.) sibi euange-
lium Paulus affirmat et praedicat, de quo et gloriatur, ut in eo deo suo seruiat, fi-
deliterque incumbat, quamlibet non fuerit de numero duodecim apostolorum, sed
persecutor ecclesiae. Ex gratia tamen uocatus, et missus ad gloriam euangelii disse
minandam, et gratiam dei per Christum inter gentes, tanquam fidelis, non adul-
terator quaestuosus et uanus, frigidus uel deses. Creditum fideliter praecspuo le-
gato, ut thesaurum inexhauribilem in orbem uniuersum spargendum: semen
quoque fructum centesimum prolaturum.

Gratias ago ei qui me confortauit in Christo lesu domino nostro, quia
fidelem me existimauit, ponens in ministerio.

Quanquam fuerim magister legis, exercitatus quoq in uaniloquio scholae Pha
risaeorum, magister noster, et humanis literis probe eruditus, uel non indoctus,
gratias tamen ago deo meo, qui per infusam mihi fidem in dominum lesum Chri
stum, me licet indignum, sola sua gratia dignum fecit, quem ministerio suo subde
ret, ut praedicem dominum lesum Christum, sine omni respectu priuati uel pubus
lici commodi mei. Sed in gloriam dei patris, et in laudem gratiae bonitatis suae, an
nunciandae per me in uniuersum orbem. Eiusmodi autem uocatio ad spiritualia
bona, ac uerbi dei praedicationem, soli deo accepta referatur: non enim talemme-
reri nostrae est facultatis uel arbitrii, praeuenimur ad id dei bonitate, et gratia gra
tis data, ut nihil de nobis gloriemur. Sed dominum honorificemus, qui uocat quos
elegit in opus suum, et uocationi adaptat:et quicquid per nos promouetur boni,
ipse agit, promouet ac absoluit, ut ipsum in suis beneficiis agnoscamus, et per fi-

473AD TIMOTH. CAP. I.

dem et gratiae exercitium recipiamus maiora. Qui me confortauit.) Cum nihil
propriis possem uiribus, fortissimum tamen euangelii sui propugnatorem effecit
super coaetaneos meos, dudum iustitia legali inflatum humiliauit, et exinaniuit,
ut nihil tribuerem naturae uiribus, perque suam gratiam confortauit in omni bono.
Nouo spiritus Christi feruore imbuit et inflammauit, ut non solum arserim in amo
re dei per Christum, sed etiam uehementer multos uerbi praedicatione alios pas-
sim inflammauerim. In Christo Iesu domino nostro.) Omnia autem haec acta,
accepta dictaque sunt in gloriam et laudem Iesu Christi, quem pater omnipotens
et dominus, mundo lumen, recreatorem, redemptorem ac doctorem instituit, cu
ius uerbi euangelici me praedicatorem dedit, cuius quoque gratia et meritis confor
tatus, deo gratias ago. Quia fidelem me iudicauit.) Non quidemre uera fidelem
inuenit, qui fastuosus Pharisaeus eram, sed per meram suam gratiam sum id quod
sum, qua et decreuit me facere fidelem sibi, quem praesumptuose fidelem reperit
propugnatorem traditionum paternarum, scilicet ludaicarum. Vt tanto clarius
elucesceret eminentia bonitatis diuinae, quanto indigniorem deligeret in tantum
opus, ebuccinandi gloriam dei in omnes gentes per Christum filium suum. Po
tens in ministerio.) Vt sim non propriae quidem doctrinae inuentor, sed uerbi sui
humilis minister: idoneus tamen et non piger, nec propriae utilitatis uel gloriae ca
ptator, sed domini dei minister fidelis et sedulus in opus sanctum, non in gloriam
praelationis, et regimen mundi in temporalibus quibuscunque , sed in ministerium
subiectionis, ut eidem ministrare nunquam cessem, sed indefesso conatu impleam
cursum ministerii quod suscepi. Cuncta enim non solum apostolica, sed Christia
na in genere uocatio, alia haberi non debet, q̃ ministerium quoddam charitatis,
a Christo nobis commendatae, qua mutuum gratificando famulemur, propter
quod et uoluitin ecclesia multos relinqui semper imbecilles, infirmos ac paruu-
los in Christo nutriendos, uerbo et exemplo, alterum indigere alterius opera, do
naque ministeriorum singula singulis impertiri pro singulorum necessitatibus.

Qui prius eram blasphemus, et persecutor, et contumeliosus, sed mi-
sericordiam dei consequutus, quia ignorans feci in incredulitate.

Vel hinc liquet immeritum me sola gratia uocatum a domino, in tam sacro-
sanctum ministerium, quod iam ante Christum eundem dominum meum, quem
nunc praedico dei filium, Christum saluatorem mundi, blasphemo ore criminatus
sum coelestem eius doctrinam, ac dei patris, mundo per eum exhibitam charita-
tem, stupenda quoque eius audita non uisa miracula credere nolui: dixi, ut caeteri
pharisaicae scholae sectatores, daemoniacum fuisse eum, haereticum, seductorem,
plus quam peccatorem, et amicum fautoremque peccantium, contemptorem rerum di-
uinarum pariter et humanarum. Docui haec eadem alios, seduxi quos potui a do
ctrina Christi: quos uerbis non potui, factis compuli. Persecutor.) Non sufficie
bat oris blasphemia, et clamor sacrilegus, quin et ubique persequebar discipulos
euangelii et doctores. Primum quidem Hierosolymis discipulos, Stephanum, sed
et epistolas accepi ad omnes synagogas, ut si quos inuenissem huius uiae uiros et
mulieres, uinctos perducerem in Hierosolymam. Non nego impietatis meae in-
felicitatem, sed confiteor me peccasse supra modum in Christum et Christi eccle
siam. Nec solum persecutus sum, sed usque ad mortem inquisiui, ubique protraxi, tra
didi, accusaui, incitaui crudeles, damnaui, lapidaui, occidi. Sed misericordiam
adeptus sum.) Vbi superabundauit crimen, ibi et exuberauit gratia: praeuenit me
non solum sine meritis, sed pessime incedentem suscepit clementer. Impediuitin

474COMMENT. IN I. EPIST.

malo, corripust clamore e coelis, indicauit errorem, suppeditauit doctorem, non
solum de ecclesia Damascena, sed etiam de coelo, et de tertio coelo, et ad superef-
fluentiam, ut plura quae didici ibi, eloqui non expediat. Addidit animum, publi-
ce confitendi Christi gloriam, et euangelicam ueritatem, utque subinde toto pecto
ris ausu defenderem, quos prius uastator acerrime fueram persequutus ubique .
Quae haec mutatio fieri poterat, nisi a dextra excelsi? Quomodo conuerti potuis-
sem ab inolitis doctrinis, nisi gratia dei benigne praeuentus? Tanto celebriorem
in me suam gloriam auxit, quanto blasphemias meas ac crudelitates patentiore
grassatione euulgari constituit. Quod ignorans feci per incredulitatem.) Re-
pletus eram scientia traditionum humanarum, quam a magistris nostris didice-
ram: promissiones diuinas, de modomittendi Messiam et Christum suum, nemo
illorum docuerat. Legis iustitiam sufficere mihi abunde putabam, praeter quam
nullam sciebam. Leuitici sacerdotii ceremonias maximi ducebam, templum cre-
bro, utreligiosior, uisitabam. Videns itaque per Christi doctrinam et apostolorum,
alienari fratres meos ab humanis ac Iudaicis illis traditionibus, quas paruifacie-
bant, Christum dei filium asserebant uerbum dei, patri coaeternum, et coomnipo-
tens, et coaequale, sabbathum infringentes, manus non lauantes, paucas uel nul
las templo hostias offerentes, orationes publicas et solennes priuatis et clancula
riis ad deum desideriis postponentes, sacerdotum et scribarum authoritatem ele
uantes, et caetera plura. Existimaui, falsa scientia excaecatus et ignorans, omnes
tales cum Christo illo suo iustissime eliminandos, occidendos, memoriam nomi-
num ac personarum delendam, hoc ipso uoto arbitratus obsequium me praestare
deo, zelosus sine uera scientia. Facile dei misericordiam consequimur, si ignoran-
ter peccamus, nisi ignorantiam maligne affectemus peccato in spiritum sanctum,
qui inspirat, cuius inspirationem ad bonum detestari, ex certa scientia, est in spiri
tum sanctum peccare. Excusatio autem manet ac relinquitur ei, qui per incredu
litatem peccat, studiosusque uoluntatis diuinae existens, et alioqui pius, non intelli
git aliquid secundum scripturas esse necessario credendum, ut hic Paulus, idque ob
defectum doctorum. Non uiderat Saulus Christum, miracula ex auditu tantum
didicerat, utriusque rumoris authores audierat. Hinc pontifices et scribas ac pha
risaeos, Christianorum et Christi aduersarios iuratos et infestissimos, quos ipse
suspiciebat tanquam primores, et ueritatis indagatores credebat. Haud aliter ac
hodie tota fere Gallia suos moratur doctissimos Parisieñ. theologos Sorbonicos,
magistros nostros. Hinc simplices idiotas, humiles apostolos, et doctrinam crucis
despiciebat ut scandalosam, parum credebat miraculis, homo natura suspicax pro
doctrina suorum magistrorum, et tenax traditionum paternarum. Ideo incredu
litas fere eidem inuincibilis uideri poterat, ut misericordiam dei assequeretur ob
ignorantiam, alioqui zelosus scripturae discipulus et aemulator existens. Non sic
de pharisaeis aliis ac pontificibus, qui Christum audierant, miracula uiderant, scie-
bant quia a deo uenisset magister, et ꝙ nemo haec signa facere poterat, nisi deus
fuisset cum eo. Peccabat tamen interim Saulus, non curans audire apostolos, pro
phetas, et Christi uerba ac opera non conferebat, nec scripturas scrutabatur, im-
plicatus doctrinis pharisaicis et traditionibus, magnatorum magis iudicio, quam
propriae conscientiae recollectioni intentus, synceritati simplicium ac bonorum
minus credebat, tumidus corde, scientia animali, et consuetudine maiorum irre-
titus. Quid hic fusius dici possit, satis norunt, qui spiritu sunt pietatis et sacrae eru
ditionis imbuti. Impii suo malo pergunt detestari scripturas sacras et fidem, mor
dicus autem et contumaciter defendere usum, quaestum, luxum et fastum.

475AD TIMOTH. CAP. I.

Superabundauit autem gratia domini nostri cum fide et dilectione,
quae est per Christum lesum.

Fauor et clementia dei, qua me praeordinauit ad suum obsequium, eatenus
copiose me prosequuta sunt, ut quia peccator eram semper, promereri illam non
poteram, alioqui gratia dici minime potuisset. Sed hostem gratiae in Christo, qui
electos, licet ignorans persequutus sum, elegit me ad portandum nomen suum co
ram gentibus, et sibiipsi in seruum, conferendo fidem et agnitionem mysterii sui
per Christum, dispensati ad omnes gentes, eamque dilectionem saluatoris lesu Chri
sti, et ecclesiae electae ex gentibus, quam nullis meis studiis obtinere, sed per gra-
tiam Christi Iesu suscipere poteram clementer indultam. Eandem denique tanto gra-
du donauit, qui merito superabundans diceretur, quia multum peccaueram ni-
mio et irrationabili zelo, cum ignorantia tamen excusabili penes Christum, quam
electo nollet imputare. Supra modum autem gratia collata dicitur, quia sine prae
dicatione, spiranti minas et caedes in Christum, hoc est in Christi discipulos, reue
latio tertii coeli delata est, Christoque doctore imbutus est de altissimis mysteriis dei,
Idque subito spiritu sancto replentem et consummante, ut Christi domini magis ap-
pareret maiorque benignitas. Fide insuper uera implebatur per gratiam, quae sine
dilectione suscipi non poterat, nec subsistere: ideoque magna fides in Paulo, amplam
quoque charitatem ostendit, quae eum plus omnibus laborare faciebat, et solicitum
reddebat de singularum ecclesiarum profectibus, ut prius omnes uoluerat pro-
fligasse. Gratia igitur Christi donata cum fide et dilectione, opera fidelium com-
mendat, non legis Mosaicae opera, nec alia quaecunque : non enim iustificant quen
quam, sed sola fides per Christum mediatorem, qui est nostra iustitia, obseruantia
digna legis, et remissio peceatorum.

Fidelis sermo et omni acceptione dignus, Quia Christus lesus uenit
in mundum, ut peccatores saluos faceret, quorum primus ego sum.

Certissima traditio fidei nostrae est, et indubitabilis promissio dei, articuluś
apostolicae praedicationis, cuius fides Christianum facit, et fidelem. Sermo, quo
nihil certius dici potest, et credi utilius, amplecti quoq suauius et felicius conser
uari. Omni acceptione dignus.) Nihil mundo optabilius potuit reuelari, plausi
bilius euangelium annunciari nequit. Cuius praedicatio omnium antiquissima,
statim primis parentibus, et omnibus patriarchis promissa credita et sperata fuit.
Cuius fide saluati sunt omnes, quam fidelissime crediderunt, et desiderantissime
praestolabantur implendam, quam nunc nos dei misericordia gaudemus imple-
tam, et gratias agimus. Argumentum est autem et scopus non solum totius hu-
ius epistolae, sed euangelicae et apostolicae praedicationis, et summa pietatis fideique ́
Christianae. Christus Iesus uenit in hunc mundum peccatores saluos facere). Qui
dudum in patriarchis et prophetis loquebatur, nunc dixit, Assum, de patris sinu
sponte obediens et hunc mundum perditum cernens, misericordia motus, reden-
ptor aduenit. In hunc tam miserabilem mundum errore, ignorantia, infirmitate
malitiaque repletum per omnia. Fuit quidem semper omnia in omnibus, nulli un-
quam abfuit creaturae. Gubernauit et impleuit mundum diuinitate sua, sed in ho-
minis forma ac ueritate nunquam in mundo prius hoc modo apparuerat. Nunc
utero uirginis egressus in hunc mundum, uerus homo et deus, pro homine cer-
tauit cum daemone, quem deus uicit per hominem. Omnes quidem peccatores
reperit, ideo omnes saluare uenit, non iustos, qui uel sint uel esse se putent: nemo
enim saluatur nisi humiliatus, et peccati sui conscius, ut humiliter redemptorem

476COMMENT. IN I. EPIST.

desideret, de seipso desperans, iuslitiam suam nihili faciens, misericordiam petens,
et indulgentiam promittenti credens. Saluos autem facere, est de peccato libera-
re: non quidem ne insit donec uixerimus in hoc corpore, sensus deprimente, sed
per fidem et charitatem deo unire, amicum deo facere, peccata omnia non ad da
mnationem imputari, conscientiae certam consolationem imprimere, deque dei mi
sericordia et gratia certum reddere, pro totius mundi delictis deo patri satisface-
re, infernum claudere credentibus, deo autem semper uiuere. Haec breuissima est
euangelii summa, alta mente reponenda fidelibus, et in spiritus dulcedine semper
ruminanda, simulque magnitudo peccati, quod tanti redemptoris necessitatem in
duxit, ut dei gratiam magnificemus, et culpam nostram grauissimam agnosca-
mus, ut humiliemur. Quorum primus ego sum.) Ego, inquit, ut Christum do-
minum primus sum persecutus, et in eius membris occidi uoto et facto, eccle-
siamque acerrime afflixi, et primum martyrem coronaui. Sic primo omnium, tan-
tus inimicus ego, ut alter Semei Beniamita, Christi domini Dauidis filii clemen-
tiam et gratiam sum expertus. Ego Christum blasphemaui, ipse me uas electionis
gentibus praedicatorem transmisit: ego ipsum e mundo profligare cupiebam, ipse
me sectatorem fecit: occidere uolebam et mactare, ipse me eorundem propugna
torem fidelium instituit: nomen Christi exosum habui, quod nunc praedico et ma-
gnifico: Iudaeos tuebar, quos nunc impugno atque confundo. Omnia secus atque uo
lebam a domino miserante cesserunt, ut miraculum conuersionis meae clarius in
dei gloriam elucesceret.

Sedideo misericordiam sum consequutus, ut in me primo ostenderet
Christus lesus omnem patientiam, ad informationem eorum, qui credi-
turi sunt illi in uitam aeternam.

Sanctos peccare nonnunquam sinit enormiter, ut sanctiores, feruentiores, hir
miliores, fideque et fiducia firmiores resurgant, de seipsis nihil boni uel non nimium
praesumant. Omnia tribuant clementiae dei, in quam solam sperent, ardentius pro
peccato orent, sibiipsis ex animo displiceant. Petrum et Paulum apostolos sum-
mos, ac Christianorum doctores, ob id peccare permisit, ut clementiae suae specu-
lum et exemplar intuerentur omnes, non quidem ad peccandum, ad quod natu
ranimium prona suopte genio impellit, sed ad non desperandum, humiliter fi-
dendum, ad informationem fidelium qui credituri erant. Si enim tanto persecu-
tori tanta deus benignitate indulsit tanta crimina, quid nos non miseri et humi-
les peccatores speremus ?Interim quoque discimus, neminem iudicare, de nullo cri
minoso desperare, neminem pro deplorato abiicere uel damnare, neque in sanctis
quoque personis perpetuam innocentiam exigere. Quandoquidem nonnunquam
humilis peccator gratior deo sit, quam sanctulus superbus de sua sanctimonia praesu
mens. Consequimur autem misericordiam, non nostris uiribus, operibus, poeni-
tentiis, sed gratuito dei dono sua nos gratia praeueniente. Omnem autem pati-
entiam.) Hoc est absolutam ac perfectam ostendit dominus in sancto suo aposto-
lo Paulo, ut maiorem exigere nullus possit. Non graues iniungit poenitentias, non
dure uindicat admissa, sed gratis absoluit abomnibus: prioris tantum uitae ueram
conuersionem emendationemque iniungit, ut culpam agnoscamus, pro ea humi-
liter ueniam inquiramus, firmiterque obtinendam speremus. Ad informationem
eorum, etc.) In Paulo siquidem deus uelut exemplar proposuit mundo, ut discant
quid sibi sperare debeant, quicunque relictis moribus pristinis, crediderunt in Chri
stum. In uitam aeternam, ait: fortassis ad dei misericordiam referendum est, qua

477AD TIMOTH. CAP. I.

tredentes, quantumlibet peccatores, per clementiam informat, et adducit in ui,
tam aeternam, quam nullis nostris meritis promeremur, sed dei misericordia cre-
dentes assequimur per Christum dominum.

Regi autem saeculorum immortali, inuisibili soli deo honor et gloria
in saecula saeculorum. Amen.

Continuo et maxime Paulus memoriam facit gratiae deiad se persecutorem
ueritatis, quam gratiam Christus dominus illi largitus est, qui post tam horrendam
piis omnibus persecutionem, Christo in membris suis illatam, tantam rependit mi-
sericordiam, longanimitatem, patientiam, et affluentiam donorum spiritualium,
sibi Paulo cui inimicus esset delatam, et mirabilem uocationem ad apostolatum,
ut exemplar fieret peccatoribus, fide in Christum saluandis. Qua permotus me-
moria beneficii tanti, cum gratitudine et admiratione tantae gratiae susceptae ex-
clamat, beneficium agnoscens, et gratiam reddens, dicit, Regi saeculorum etc.
Rex autem saeculorum, omnipotens deus dicitur, qui coelum condidit, et omnsa
coelo conclusa, sapientia sua gubernat omnia, et regit clarissime agnita, qui in
omnia saecula semper immutabilis perseuerat. Ne Solem, stellas et coelos reges
nostros credamus uel suspicemur, sed qui haec omnia fecit in gloriam suam, quae
et suo nutui subduntur et obediunt: in cuius manu sunt non solum corda, sed et
uoluntates, animae, et uita regum omnium, qui sine eo nec momentum uiuunt,
nec uel minimum possunt. Est autem Saeculum in scripturis, spatium diuturnum,
uel uitae ut plurimum humanae, uel centum annorum, saepe etiam quinquaginta:
item, anni restantes ad quinquagesimum iubilaei secundum legem, etiamsi pauci
sint. Hic autem saeculorum nomen accipiendum longaeuitas omnium uiuentium.
Rex enim estcreator omnium, semper uiuens, quantumlibet sequantur uicissim
hominum generationes et centenarii, uel aerae quaecunque . Nos autem ut aqua di-
labimur, ipse uero fluuius est perennis, iugiter perseuerans, uiuificans creaturas,
infinitus et immobilis existens, dat cuncta moueri. Immortali) ait, Qui non so
lum immutabilis est, et nihil perdere potens, semper perfectus et felix, sed omni-
bus quoque uitam donans, in quo uiuimus, mouemur et sumus. Non ut dii falsi, qui
olim homines fuerunt mortales, sed summum bonum, ideoque ; sine summo consi-
stit malo, quod habetur mors, et nihilum uel corruptio. Neque etiam in Christo mor-
tua est, nec mori potuit diuinitas, sed tantum caro destituta ab anima triduo, am-
bo diuinitati inseparabiliter iuncta. Hic autem Paulus ipsissimam intendit diui-
nitatem, quae aliud non est quam pater, filius et spiritus sanctus, unus deus, et una
deitas, infinita perfectione et duratione. Inuisibili.) Patrem enim et diuinitatem
nemo uidit unquam mortalium, nedum oculis, sed nec perfecte intellectu quo-
cunque creato, etiam angelico. Filius autem qui est in sinu patris, ipse perfectissime
naturaliter nouit, comprehendit, ac eandem reuelat, cui et quantum uult. Est e-
nim deitatis natura speculum, non naturale, sed uoluntarium, si uultuidetur, et
quantum uult, a nemine tamen potest perfecte uideri, quod finita capacitas, infi-
nitum bonum perfecte complecti non possit uel capere. Sed nec unquam alicui
uisus est pater. Omnia autem agit per filium, per quem fecit et saecula, quo uerbo
suo omnia administrat. Et potestas omnium in coelo et in terra data est Christo dei
filio. Soli deo honor et gloria.) A quo omne bonum, ideo ei debetur honor, qui
est bonitatis testimonium. Sicut itaque regi mortali honor dependendus, non regi, sed
deo referendus est, cuius rex est minister, a quo et regia dona suscepit, et quem
praecipit honorari. Sic pro sanctitate, uirtute, sapientia in hominibus quibuscunque

478COMMENT. IN I. EPIST.

honor omnis deo debetur, qui solus largitur haecomnia, ut non tam illi uel illa, quam
deus ipse optimus et maximus in illis honoretur. Alioqui creaturae tribuentes,
quod solius est dei, idololatriam committimus, et utendis fruimur. Vthodie ui,
demus honorari sanctos, a quibus petimus quae solus deus donare potest, et qui
a se talia docuit postulare. Et sic deo propria, illis contra illorum uota et studia com
munscamus. Soli deoomnis sit honor, a quo solo omne bonñ. Dum uero dicitur,
Soli deo, non excluditur filius et spiritus sanctus, quin et illi sunt unus cum patre,
immortalis et inuisibilis dominus atque deus. Pater autem omnium perfectionum
diuinarum fons est et abyssus, emanationumque diuinarum origo. Quae licet dei-
tas eadem sit in tribus, non tamen eodem modohabendi: omnia enim a patre sunt,
et ipse a nullo, filius a patre, spiritus sanctus a patre et filio, pater autem a nullo.
Est autem gloria dei, recognitio et attributio omnis boni, quia dominus uniuer-
sorum sit ipse, cuius bonitas relucet in rebus omnibus, qui ab omni creatura co-
lendus cognoscitur, et omnia sapientissime moderatur, cui omnia seruiunt. Haec
omnia gloria dei sunt, et clara infinitae et immensae bonitatis agnitio ac professio.
Quod additur, In saecula saeculorum, infinitatem durationis ac aeternitatem signi
ficat carentis principio et fine, cuius omnes temporis differentiae simul sunt, apud
quem non est uicissitudinis cuiuscunque obumbratio. Amen.) Attestationis no,
ta est, et fidei omnium quae dicta sunt proxime de diuinitatis excellentia et gloria,

Hocpraeceptum commendo tibi fili Timothee iuxta prophetias quae
de te praecesserunt, ut milites in eis bonam militiam, habens fidem et bo-
nam conscientiam.

Vt intelligas fili Timothee, quid maxime te agere uellm, quidque te deceat, et
exigat a te dominus, qui et prophetiis quibusdam de te reuelatis, praemonstra-
uit te dignum futurum episcopum, et sancti spiritus admonitione, id officii tibi
iniunctum est, quod non ego impono tibi, sed quod a spiritu Christi et uerbo dei
tibi iniungitur, hoc tibi commendo, commonefacioque istius praecepti, ut memine
ris solicite, militare bonam militiam contra infideles pseudapostolos, criminosos
Christianos et falsos fratres, eos ut magnifice superes et uincas uera fide Christi,
bonaque conscientia. Ex quibus intelligimus fuisse Timotheum optimae famae, et
sanctae conuersationis uirum, eruditum in sacris literis, de quo lam ante praedixerant
quidam prophetae, quorum in primitiua ecclesia multi erant, futurum aliquando Ti
motheum idoneum episcopum, et orthodoxae fidei catholicaeque doctrinae propu-
gnatorem egregium. Quod et ipsum fortassis Paulus cognouerat in spiritu, del
reuelatione commonitus, ob idque syncerius dilectum episcopum ordinauerit in
urbe celeberrima. Ephesi autem tunc erant aduersarii multi euangelicae doctrinae,
uariae conditionis, gentiles in primis, qui pro Diana sua, ob quaestum zelabant pro
sua idololatria defensanda. Iudaei quoque Paulo eiusque sociis et dogmatibus exitium
iugiter meditabantur. Pseudapostoli legem Mosis cum euangelio seruandum do
centes. Falsi denique fratres, qui infirma fidelium traducebant, persecutiones susci
tabant, inordinateque uiuentes, scandalo erant sanctae ecclesiae. Hos omnes non po
terat Timotheus aliis armis debellare quam fide et conscientia, fortiter et constanter
adhaerendo sacris literis, et uerbis sacrae doctrinae, ex lege, prophetis et hagiogra
phis (quae tunc fere solae extabant) quibus contra aduersarios omnes illos, uerbo
scilicet ueritatis, et animi fortitudine, firma quoque fide, constanter defenduntur,
et sine trepidatione docentur, catholica et apostolica primitiuae ecclesiae dogma-
ta. Interim sibi testimoniumprae bente et audaciam conscientia sua, cum immacu.

479AD TIMOTH. CAP. I.

lata ac religiosa conuersatione, coram omni ecclesia, quae eum audacem reddere
poterat, ad animose uiriliterque occurrendum, etiam apostolatus sui authoritate,
et spiritus sancti uirtute, qua perfusus erat, omnibus illis aduersariis potestatibus,
doctrina et moribus, uolentibus corrumpere commissam sibi ab Apostolo eccle-
siam Ephesiorum, exemplum futurus episcopis successoribus.

Quam quidam repellentes circa fidem naufragauerunt, ex quibus est
Hymenaeus et Alexander, quos tradidi fatanae, ut discant non blasphemare.

Erant Ephesi, qui contra conscientiam et agnitam ueritatem Apostolum tra-
ducebant, confingebant in eum mendacia, et obloquebantur: qui et semel su-
sceptam euangelii fidem abiiciebant, Hymenaeus et Alexander. Hii uerbis Apo-
stoli pertinaciter restiterant, seditiones mouerant contra Paulum, Iudaei ex gene-
re, et a fide apostatae, Pauli persecutores subdoli, et non semper in manifesto ad-
uersantes. Vnde et Paulus Timotheum admonet de Hymenaeo, ut caueat, nihil
illi fidat, in secunda epistola. Satanae tradere, est excommunicare, et eiicere a coe-
tu fidelium, ut a morbidis agnis sibi sani et boni Christiani caueant et non infici-
antur. Prodidit ergo illorum malitias, et ecclesiae patefecit, ut et illi resipiscerent,
et reliqui sibi de periculo prospicerent. Talis olim in ecclesia excommunicatio
agebatur, sic publicorum criminum propalatio, et exomologesis in aedificationem
ecclesiae fiebat. Quas utinam consuetudines probatissimas, iusta forma, secundum
apostolicas traditiones ecclesia recuperet, ut reformentur mores, et disciplina non
cesset, ut discant non blasphemare. Blasphemia nimirum est, peruersa docere, se-
creta diuina temeraria curiositate disquirere. Nihil enim commune habet huma-
na ratio collata diuinis. Compescendi diligenter in ecrlesia sunt, qui dominum bla-
sphemant, uerbi illius authoritati detrahunt, qui gentilium errores postliminio re-
ducunt, qui Iudaicis fabulis et haereticorum uenenis inficiunt ecclesiam, qui reli-
gionis praetextu gentilium ritus commutant in speciem religionis, quos satius fuis-
set in totum reiici, ne gentilium ceremoniis ecclesia plus quam Iudaica grauetur,
puritasque doctrinae et operum commaculetur, et tandem opprimatueritatem.

CAPVT II.

OBsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes,
postulationes, gratiarumactiones pro omnibus hominibus.

Cum igitur necesse habeas militare periculosam militiam, cumque fi-
de tibi et conscientia opus sit, ut imminentibus undique et semper malis occurrere
possis, et officio satisfacere tuo, spiritu sancto te uocante commisso, quae sine dei
gratia ac uirtute, nec a te praelato haberi possunt, neque ab alio. Ideo adhortor, non
impero, non importunus urgeo, ut dominus, sed ut fidelis tibi pater filium obse-
cro, quem pro syncero affectu et filiali amore, scio non minus complecti horta-
mentum, quam seruus imperium. Non enim patris praeceptum filius expectare
debet et exigere, sed solo nutu insinuasse filio beneplacitum patris, abunde
suffecerit, ut protinus perficiat sedulo, quod patrem optare crediderit. Sic non
mandatis, imperiis et coactionibus in dei negotiis est agendum. Nec Christus nec
apostoli id tentarunt, sed usi sunt admonitionibus, consiliis, orationibus, et ad-
hortationibus, quibus in ecclesia proficere studuerunt. Vt nihil mandauerint, ni-
si quae pro charitate seruanda seriosius proponebant. Vt ante omnia fiant ora-
tiones.) Cum sanctum ac deo acceptum, uel probandum, nihil prorsus ualeamus,
nostris tantum freti uiribus, sine dei auxilio, nec uerba, nec opera, nec exempla,
nec aliqua solicitudo nostra aliquid prosit uel promoueat, necesse est ante omnia

480COMMENT. IN I. EPIST.

nostra conamina, dominum implorare, auxilium illius petere ac assistentiam, ut
ipse bonum inspiret, desiderari faciat ac perfici: nihil enim aliunde obtinebimus.

Deprecationes.) Dicuntur heae orationes ad deum, quibus aduersa quae merui
mus peccatis nostris, per dei misericordiam amoueri precamur, iram scilicet dei,
et poenam condignam, conscientiae angustias, incommoda corporis et spiritus,
tentationes perniciosas, et proximas periculo, ac casus peccatorum. Obsecra-
tiones.) Sunt, quibus per omnia sacra et deo grata, consequi desideramus dona
dei nobis necessaria, spiritualia in primis, deinde et corporalia. Vt quod nostris
meritis obtinere non possumus, eius gratia, et Christi domini meritis et inter-
cessione a domino postulemus nobis concedi in gloriam dei. Interpellationes.)
Sunt cum unus pro alterius necessitate ex charitate solicitus intercedit, et profra-
tre orat, ut uel aduersa amoliantur, uel optabilia consequantur, cum scilicet pro
inuicemoramus, ut pariter saluemur. Gratiarumactiones.) Sunt, eum pro acce-
ptis beneficiis dominum laudamus, et omnia eidem accepta reddimus, et a nobisi-
psis nihil nos habuisse uel potuisse fatemur. Vicissim nos offerentes uoluntati suae,
cuius beneplacito per omnia subiiei desideramus. Hoc est enim eucharistiae uerum
ac Christianissimum sacrificium, laudis scilicet et confessionis, ac gratiarumactio-
nis. Pro omnibus hominibus.) Non solum orandum pro amicis, fidelibus, iustis,
ac familiaribus, ac benefactoribus, uerum omnium maxime proeis qui magis in
digent, dei maiori opus habent misericordia. Vt sunt inimici nostri, ut charitate
imbuantur Christiana, infideles, Iudaei, haeretici, ut respectu gratiae diuinae, lumi-
ne uerae fidei et ueritatis illustrentur, et domino credant, iniusti ac impii ut resipi-
scant: ignoti nobis, ut domino miserante a peccatis liberentur. Nihil unquam in-
ter orandum occurrat discriminis, quo minus affectuose pro uno hominum gene-
re oremus, quam pro alio, uel excludere quoscunque praesumamus, uel intendamus fri-
gidius. Nec tantum oremus obbeneficia, ut hypocritae solent, et incommodum
nostrum, sed sola fraterna charitate ad orandum permoueamur pro egentibus:
et quia id domino placere credimus, similia abaliis orationum suffragia deside-
rantes. Non iubet Apostolus orari pro defunctis, sed pro hominibus, non pro ani-
mabus fidelium mortuorum, quae non iam nobis proximae sunt, sed deo. Viui no
bis ubique commendantur, mortui deo:nos contra egimus, totam fere nostram so-
licitudinem impendentes in eos, demortuos scilicet, de quibus nobis dominus ni-
hil praecepit. Pro his non piget nimium multa dare, agere, pati, interim tamen fra-
tres indigentes, maximopere a deo nobis commissos, dissimulamus, et nihil iuua-
mus. Sed haec excogitauit auaritia cleri, ut morituri multa legarent pro se mor-
tuis de diuitiis suis, quas posthac, ut non suas, relinquere cogebantur. Haeredibus
debita iure naturae ea intercessoribus pro animabus facile largiri poterant, maxi-
me quia purgatorii poenas his mediis euadere posse instruebantur praeter uerbum
dei, et sine sanctorum exemplo.

Pro regibus, et omnibus qui in sublimitate constituti sunt, ut quietam
et tranquillam uitam agamus, in omni pietate et castitate.

Apostoli temporibus reges mundi infideles erant et ethnici, aduersarii fideli-
bus, sed tamen pro eis orari uoluit, imo tanto solicitius instetit, quanto magis cle-
mentiae diuinae influxus illis pro illorum regimine necessarius erat, ut boni fie-
rent, ut tractabiles, mansuete praesint, benigne dominentur, quo ualeant sustine-
ri, ut cor illorum regatur a domino, quo subditi tranquillius regantur: ut illis de-
super praestetur sapientia et timor dei, ut ament iustitiam, et tueantur innocen-

481AD TIMOTH. CAP. II.

tiam. Et omnibus in sublimitate constitutis.) Addita coniunctio expositiue ac-
cipitur. Regibus, id est sublimibus. Sunt em reges qui in magistratu aliquo con-
stituti, regunt, moderantur et praesunt. Constituri uero non ab alio que ̃ a deo. Omnis
enim potestas a deo est, etiam mala, propter peccata populi, et imminens subditis
dei iudicium. Per eos enim deus non raro sua exequitur iudicia. Dabo, inquit, ti-
biregem in furore meo. Effoeminati erunt principes eorum, etc. Maximam itaque
nobis poenam deprecabimur, si bonum et religiosum principem orationibus a
deo promerebimur. Propter peccata enim populi dominus regnare facit hypo-
critam, id est impium. Sublimitas autem est, regere subiectos, iuxta stilum spiri-
tus sancti, et a deo ordinata: non tantum ut honorentur praefecti, sed multo ma-
gis ut onerentur, solicitudine maiori prodesse cupientes eis, quibus ut per chari-
tatem et sapientiam seruiant, a deo dati sunt. Reges gentium dominantur, et be-
nefici dicuntur, non sic reges fidelium. Hi enim sciunt sese tanto modestiores ge-
rere debere, quanto sunt plurium commodis et profectibus destinati, et obsequio
charitatis ac fidei deuincti. Debetur ipsis honor, reuerentia, timor, obedientia, ac
sustentatio a subditis: ipsi uicissim obligantur amorem, fidem, curam, tutelam, so-
licitudinem, instructionem, consolationem, regimen, coërcionem a malis, et disco-
lis poenam. Nec obmittendum negligentius, quod non prece, pretio et instantia,
sublimitas sit ambienda, uel regimen aliorum, sed constitui oportet ab aliis, nihil
nisi subditorum bonum respicientibus, neque sine consensu eorum, si tamen ratio-
nabiliter sibi consultum cupiant, et non omnem malint subterfugere disciplinam,
ut non tam seruitus habeatur, que ̃ administratio disciplinae. Vt placidam et quie-
tam uitam agamus.) Annitendum omni studio regibus, ut populus beneuolen-
ter et cum gaudio, non ex tristitia obediat, sed placide, syncero affectu, sine mur-
mure et displicentia, si fieri possit, et sine uiolentia:ut sint omnia sine tumultu, o-
dio, seditione et rebellione. Sed Christiana pace, tranquille conuersentur, ut fra-
tres ac domestici discipuli Christi, pacifici, modesti, mansueti et humiles. Haec est
enim uita felicissima, planeque beata, et Christiana charitate iucunda. Cum omni
pietate et honestate.) Faciunt haec duo perfectam quietem, si scilicet deum nostrum
colamus fide, spe et charitate, ut totos nos committamus ei ut patri: et omnia quae
occurrunt, patris prouidentia et pietate nobis euenire certo credamus. Tunc e-
nim murmurabimus nunquam, temere non iudicabimus illius iudicia et dispen-
sarionem, sedut sunt omnia optima cordis pace, ut patris pientissimi beneficia am-
plectemur. Castitas hic pro omni morum grauitate accipienda, ut honestas. In con-
uersatione enim ad proximum, morum honestas et comitas admodum nos com-
mendat fratribus. Cauebit quisquis huiusmodi est, offensam et odia, perpetuam
autem tranquillitatem fouebit et amicitiam, quae inter inhonestos ac morosos aut
leues personas diu constare non potest.

Hoc enim bonum est, et acceptum coram saluatore nostro deo, qui
omnes homines uult saluos fieri, et ad agnitionem ueritatis uenire.

Quieta conuersatio nostra, et tranquillitas huius uitae in simplici obedientia,
etiam ethnicis regibus exhibenda docetur, ut ecclesia careat dominantium mole
stia, neque grassentur, ut magis opprimant, ne irritentur contra nos et euangelicam
doctrinam, non scandalizentur nostris moribus, non ansam arripiant mouendi
persequutiones, et blasphemandi nomen Christi. Cedit enim in gloriam religionis
Christianae, imo domini dei nostri, qui per filium suum saluauit nos, si pacifice,
mansuete ac sedulo dominis obsequamur, subiecti omnibus in timore del, osten-

482COMMENT. IN I. EPIST.

dentes facto, optimi dei optimas leges scriptas esse in cordibus nostris. Vt ex bo-
nis operilbus nos considerantes, glorificent deum, si quando respectu misericor-
diae a deo fuerint uisitati, et corde pio religiosoque donati, dominumque deum no-
strum ex fidelium religione cognouerint, nobiscumque ; uenerari inceperint, ora-
tionibus nostris interim domino commendati, et exemplo acquisiti. Omnes, in-
quit, homines uult saluos fieri.) Est enim dominus deus summe bonus, nihil eo-
rum odiens quae condidit, neminem uult perire. Adest sua gratia omnibus, ut ue-
niant ad agnitionem ueritatis, quam per propheticas euangelicas et apostolicas
literas, communem fecit omnibus. Vbi denuo coniunctio. Et exposstiue sumen-
da uidetur, ut nihil aliud sit uelle saluos fieri, que ad agnitionem diuinae uoluntatis
perducere, ut agnoscere ueritatem sit fieri saluum. Ipsa enim ueritas liberat a pec-
cato, si illi credatur. Denique uocauitomnes, annunciatur omnibus, Christus pro
omnibus mortuus est, omnes ad se trahit beneficiis, proomnibus tradidit semeti-
psum. Contemptores autem dei et negatores non computandi ueniunt inter o-
mnes, sed redigentur in nihilum coram deo. Si itaque sermoincidat, Quare non
omnes beatitudinem assequantur, leum omnes homines uelit saluos fieri ?Respon-
deri potest, Quare non omnes capiant gratiam, quam sibi porrigi nemo ambigit?
Quare non credant uerbo dei omnes? Quare nemo etiam cogi uelit ad bonum
suum, nec debeat ? Nec se quispiam excusare potest de ignorantia, deque tractu in-
stinctuum bonorum in conscientia, qui non cessant. Quod si gratiam sequendi quis
abesse causetur, non tamen eam optare ac petere se non posse uere dicet. Domino
autem dicente, Petite et accipietis. Is re uera nonnihil recipiet, qui sedulo domi-
num fuerit deprecatus. Vltima tamen responsionis anchora tandem erit, uolun-
tas dei, quae regula est iustitiae, cuius non sit inquirenda ratio, qui et nobis nihil ob-
ligatur, et bonorum nostrorum non eget. Voluntate signi et antecedente, uult
omnes saluari, dicunt Theologi post Augustinum, et distributione accommoda
euadunt. Denique agnitio ueritatis, sensus est Christi, qui ueritas est, qui euange-
lium praedicauit mundo, qui ueram fidem ac uiuam, portum salutis statuit, et iu-
stitiae summam. Lux mundi est, qui illuminat omnem hominem. Humanae scien-
tiae, et ueritas intellectus naturalis, ad salutem inutiles sunt, et mendacium dici
possunt. Christum autem scire, sanctorum est, ideo stultus in hoc mundofiat, qui
uoluerit fieri sapiens in deo et saluus.

Vnus enim deus, unus et mediator dei et hominum, homo Christus
lesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus.

Breuis hic expressa est summa fidei Christianae, et ueritatis irrefragabilis, cu-
ius solius cognitio firmiter persuasa, salutem operatur hominibus. Si, inquam, non
simplici id notitia sciant, sed potius uera sapientia: qui scilicet sic norunt, ut sapi-
ant q̃ suauis sit dominus. Hunc ergo tenorem fidei, et breuissimam regulam, sim-
pliciter et breuibus discutiamus. Vnum esse deum religiose cognoscitur, quum
praeter eum qui omnia condidit, nihil aliud, ut alicubi summum bonum desidera-
tur, colitur, amatur, antefertur, uel confertur nihil. Non scilicet uenter, non caro
et sanguis, aurum, honor, laus, et totus hic mundus. Omnia haec postponuntur,
non tantum uerbo et lingua, ut facile possunt hypocritae, sed corde et sensu. Dum
illud unum semper intendimus et attendimus, propter illud omnia agimus, non
circa plurima occupamur et distrahimur. Hoc est uere agnoscere unum deum,
praeter eum nihil desiderare, quod non propter illum uelimus. Vnus mediator.)
uel conciliator. Secundus fidei huius breuissimae articulus est, credere et scire

483AD TIMOTH. CAP. II.

Christum esse unicum mediatorem, quem pater coelestis statuit inter se et nos,ut
cum essemus peccatores, et a deo proiecti et inimici, per Christum reconciliemur.
Hic omnes homines peccatores esse, et reconciliatione egere ad deum, manifeste
docetur, qui ut aduersarii et hostes, deum offensum sibi patiuntur, et abiectos esse
damnatosque ex primi hominis transgressione significantur, sola Christi gratia con-
ciliandos: et non id solum, sed et filiationis et haereditatis ius accepisse per Chri-
sti mysterium, et in Christo omnia bona, ut nostra sint, quae sunt fratris nostri.
Vnus autem, non multi mediatores uel conciliatores docentur: unus enim Chri-
stus, unus saluator. Non ergo praeter eum interponendi sunt alii, quantumlibet
sancti et pii homines, omnes enim peccatores sunt, et gratia dei indigent. Solus
Christus suapte innocentia, dignitate et meritis proprie dictis, non ex gratia, nos
peccatores conciliat patri, pro officio suo quod a patre accepit. Omnia denique pa-
ter dedit in manus filio unigenito, ad illum nobis currendum, quoties quomodo
cunque urgemur, qui fons est pietatis, et fidelissimus frater, qui sese pro nobis totum
obtulit, in acerbissimam simul et probrosissimam mortem crucis, non nisi ex ma-
xima charitate et fide ad genus humanum. Non est ergo ut eum ueluti morosum
nobis promereamur, sanctorum aliorum quorumcunque intercessionibus, beni-
gnior nobis est, quam omnes sancti esse possint, quantumlibet charitate fulgentes. So-
lus pro nobis mortuus est, et nos toties inuitat, pulsat, expectat, hortatur, allicit,
rogat, et cogit aliquando. Venite, ait, ad me omnes etc. Venite edite absque argen-
to etc. Audit nos semper per suam sibi soli propriam omniscientiam, adest per im-
mensitatem, qua patri consubstantialis est: intendit singulis perfectissima charita-
te, quandoquidem sui sunt omnes: non distrahitur multitudine curandorum uel
saluandorum, omnia nostra nouit melius quam nosipsi, quibus egeamus considerat,
nobis dormientibus. Praecepit seriose, ut in solo suo nomine precaremur patrem.
Honorem hunc gloriosissimum suum alteri prorsus nulli cedere potest: nec pati-
tur communem ab aliis usurpari unigenitus filius. Homo, inquit, Christus Ie-
sus.) Mirum quomodo dubitauerunt hominem non fuisse quidam haereticorum,
qui sacras literas non negant, et hanc epistolam, qui hic simpliciter homo dicitur.
Caro enim et frater noster est, tentatus per omnia, absque peccato, et pro nobis ho-
minum nouissimus sese exhibuit, ac uermem nominauit, ut hominem perditum
redimeret. Et primogenitus quoque dicitur ex multis fratribus, ut chirographum
peccati deleret per crucem, uere pro nobis mortuus est, utque homo esset, qui pro
humano satisfaceret genere. Christus Iesus, unctione sua consecrans omnes gen-
tes, et Christianos faciens sua gratia, et spiritus sui unctione: passione quoque sua
saluans gentiles et Iudaeos, faciens utraque unum. Qui dedit semetipsum reden-
ptionem.) Obtulit seipsum in remissionem omnium peccatorum, sacrificium se-
ipsum perfectum et maximum, omnium quoque praecedentium sacrificiorum fi-
nem et scopum, proque nobis captiuis commutationem sufficientissimam. Non ra-
ptus est ad iudicium mortis inuitus, sed sua sponte obediuit, et seipsum obtulit pre-
tium deo patri, pro salute humani generis, et reconciliatione perfecta. Cum esse-
mus inimici, et tales inimici, ut etiam eum nos ipsum crucifixerimus, homines sci-
licet, pro quibus se pretium et satisfactionem mediator obtulit. Nec dicamus, non
esse nos posteros Iudaeorum, qui hodie quoque in glorificatum dominum nostrum
et regem simile facinus non refugeremus, simili occasione permoti, qua Iudaeo-
rum primores, quibus meliores inter nos non ita multos inuenire licebit, quin et
acerbius ipsum iterum nostris uitiis crucifigimus. Pro omnibus.) Exposuit ac
tradidit se in mortem pro omibus, nemo nisi nolens saluari, relinquitur. Sufficiens

484COMMENT. IN I. EPIST.

fuit, et satisfecit deo patri pro omibus, nihil obmisit de suo, quo minus omnes re-
dimi potuerint, et hodie possint. Excusatio nulla nobis relinquitur, qui plane sci-
mus quid uel facere, uel desiderare, uel quae obmissa dolere, uel non indolentiam
deprecari, et humiliter agnoscere debeamus, proque fide huiusmodi et charitate
deum orare. Quis haec non se posse nisi contumax uere fatebitur ? Ad hanc uerita
tis agnitionem, si quis illuminante deo peruenerit, ut agnoscat ac credat certa fi-
de, unum suum deum, et conciliatorem unicum, et sibi deuotissimum dominum
Iesum Christum, quodque seipsum dederit ex maxima gratia redemptionis pretium
pro omnibus credentibus, sine dubio saluus erit, perfectus fidelis habebitur, et
Christianus coram deo et Christo suo. Quae illi fides reputabitur ad iustitiam, sicut
Abrahae. Hanc breuissimam summam totius noui testamenti et euangelicae do-
ctrinae, dum olim apostoli praedicarent facile orbis attrahi ad credendum poterat,
idolisque abiectis, Christiana religione imbui. Cum nondum tam incredibilia ob-
truderentur multa, qualia interim praeter sacram scripturam fidelibus, de plus que ̃
bis duodecim articulis neotericae fidei imponuntur necessario credenda, de Pa-
patu multa, de indulgentiis, purgatorio, diuis, et diuorum intercessionibus, mi-
raculis, delectu ciborum, excommunicationibus, confessionibus, casibus episco-
palibus, uotis, peregrinationibus, Conciliis, sacramentis, impedimentis, Missis,
horis canonicis, ceremoniis, festis, ordinibus, imaginibus, monasticis regulis, di-
spensationibus, fraternitatibus, consecrationibus. Et quis ea numerare possit, qui-
bus hodie grauantur conscientiae piorum, et impiorum conuersio non iuuatur?
Quorum nihil continetur in Symbolo apostolorum uel canonicis scripturis, imo
nec priscis sacrosanctis sanctorum patrum conciliis: de quibus multa scribi pos-
sent, sed sufficiunt quae nunc passim leguntur. Nobis abunde iamdudum suffe-
cit uerissimum diui Hieronymi dictum, Quicquid (credendorum et necessario
agendorum) de sacris scripturis non producitur, eadem facilitate contemnitur
qua probatur.

Cuius testimonium temporibus suis confirmatum est, in quo positus
sum ego praedicator et apostolus. Veritatem dico, non mentior, doctor
gentium in fide et ueritate.

Ad hoc Christus ueniens sese patri pro nobis obtulit, ut suo illo tempore toti
mundo testaretur diuinae charitatis erga genus humanum beneficium, dudum
promissum patriarchis ac prophetis, in redemptionem omnium hominum, ut cre-
dentes per eum saluentur. Noluit enim occultum esse, quod sacrificiorum figuris
et propheticis promissionibus in ueteri testamento uoluiresse tam multis testatum.
Quin et ego Paulus ad hoc nostrae redemptionis euangelium praedicandum assum-
ptus sum ab eodem Christo domino, segregatus ac electus post alios, ut toto orbe gen-
tibus hoc praedicem, et hanc dei tantam gratiam adnunciem. Nuncius missus a
Christo et apostolus, quanquam cum Christo non uixerim, ex misericordia tamen
sua me conuertit, ex persecutore et blasphemo in apostolum ac ueritatis doctorem
ad omnes gentes. Veritatem dico, non mentior.) Modestissime iurat, quod no-
torium esset, et negari non poterat. Celebris, inquit, fama iactatur insaniae meae,
cum spirans minarum et caedis in discipulos, subito in multorum comitatu e coe-
lo uocatus sum, et a Christo conuersus. Deinde cum Barnaba a spiritu sancto se-
gregatus in gentes, attestatione non modica miraculorum, profectu praedicatio-
nis maximo, a Iudaea incipiens per Asiam, usque ad Illyricum omnia repleui euan-
gelio Christi. Non potest esse dubia apostolatus mei uocatio, et quod me Christus

485AD TIMOTH. CAP. II.

gentium doctorem dederit, testantur signa apostolatus mei: qualem denique me
gesserim in gloriam Christi, non in meum compendium aliquod temporale, nihil
miscendo doctrinae, quam in me Christus non fuerit loquutus. Omnia sine hypo-
crisi et figmento, dextre ac plane ueraciter tradidi, ut accepi a domino. Doctorem
se nominat, non in Vniuersitate, ut loquuntur, promotum: non enim Aristotelem
audierat antea, et parua logicalia, sed spiritu sancto promotus, docebat sine inter
missione uerbo, exemplo et scripturis, non tam nomine doctor q̃officio, assiduoque ́
docendi studio. Tales etiam non sic promoti, doctores erant Origenes, Augusli-
nus, Hieronymus, et similes. Quanquam eruditionis et fidei testimonium habae-
re, et factis consequi non fuerit inutile, sed sine quaestu, fastu et hypocrisi: utque pro-
fessionis suae specimen ostendant studio, fide et exemplis, uerbo et facto, non se-
rico uel annulis, ne inter comessationes et pocula pro gratia nummorum, et per-
sonarum respectu, officium et authoritas docendi in ecclesia commendetur indi-
gnis, cum fide et ueritate doctores agant, ut scripturis canonicis edocti, fidem fi-
deliter doceant, sine permixtione falsorum dogmatum, quae resipiant sensus car,
nis, ambitionem honoris, et quaesitum.

Volo ergo uiros orare in omni loco, leuantes puras manus, sine ira
et disceptatione.

Docuerat orandum pro consequenda uitae tranquillitate in hoc mundo, et ut
ad agnitionem ueritatis omnes peruenirent saluandi. Nunc uiros docet ac mulie-
res instruit, quomodo orandum, et de aliis necessariis, incidenter et obiter, foemi-
narum mores instituendo: primum autem uiros, Quos, inquit, uolo orare in omni
loco. Nondum apostolorum temporibus Christianis erant amplissima templa, suffi-
ciebat locus profamilia quacunque , longo tempore in criptis praedicatum: ubicunque
ecclesia erat, duo scilicet aut tres uel plures, ibi locus orationis et praedicationis,
in cubiculis, in agro, in naui, in montibus ac syluis: ubique orationis locus, ubi spi-
ritus sancti templum consecratum habetur, quod sunt fidelium animi. Idipsum
docuit ueritas Christus, Cum, inquit, oraueris, ingredere cubiculum, et ora pa-
trem in abscondito. Multi hodie asueuerunt, ut non nisi in ecclesia orare ualeant,
et exaudiri credant: si tamen uere orant, et non potius multa sensuum et mentis
distractione adnumerent potius uerba, que ̃ ut corde, affectu feruoreque spiritus sub-
leuentur in deum, in considerationem fragilitatum, defectuum ac miseriarum, qua-
rum consideratione legitima oratio sit promouenda. In omni, inquit, loco.) Con-
secratus est a deo mundus totus, et homo orationi. Vt non in templo Hierosoly-
mis, nec Romae, sed in spiritu et ueritate sciamus orandum. Id quod Christus do-
cuit dominus, quique se sic orantes exauditurum promisit. Caetera diuinae potius
prouidentiae committantur. Leuantes puras manus.) Non lotas, Pharisaeorum
more, sed puras ab omni uiolentia, a sanguine innocentum, a munerum acceptio-
ne, usura, furto, a foedis libidinosisque contactibus, et ab omi malo opere. Nec uult
Paulus extendi manus pharisaico more, sed desiderantium ex petitionis ardore.
Non obsunt, sed prosunt quaedam ceremoniae orantibus, sed non nimiae, et quae
mentis distractionem uel hypocrisim mouere possint. Sine ira et disceptatione.)
Vbi docet nihil a deo postulandum, nisi prius orans proximo conciliatus sit cha-
ritate Christiana. Solet uirorum animos occupare furor et ira, ut superbia mulie-
res, incontinentia ac liuor. Ira autem charitati contraria, orationi locum omnino
praecludit. Non ignoscit deus nobis, nec dona pietatis largitur, nisi peccantibus
in nos antea indulserimus, nisi fratri offensam remiserimus, et ex animo dilexe-

486COMMENT. IN I. EPIST.

rimus propter deum.

Similiter et mulieres in habitu ornato, cum uerecundia et sobrietate
ornantes se, et non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritis, uel ueste pre-
tiosa, sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona.

Mulieres Apostolus docet post uiros, de idoneis earundem moribus, ne de for-
ma superbiant amictu uel ornatu, quod agnatum mulieres patiuntur et gaudent,
alioqui non pessimae, imo et bonae, castae ac prudentes, quae de speciei ornatuumque ́
cura uix sibi praecipere possunt. Admittit quidem Paulus, ut habitu ornato sint
pro ingenio muliebri, non denique sordido amictu, uel nimium neglecto, quo abo-
minatio sint maritis, et occasio forsitan exteras adamandi, sed modum praescribit,
ut decet castas, uerecundas, et minime irritatrices libidinis. Munde quidem, ele-
ganter ac honeste uestiantur, hoc est, ne nuditate et ornatu superfluo, pretioso uel
curioso meretricibus assimilentur, appareantque affectu placendi in publico, maxi-
me uero in coetu uel ecclesia, quod Christianis maritis nec placere potest neque de-
bet. Ornentur autem legitimis monilibus, uerecundia scilicet et sobrietate, ex uul-
tu, oculis, incessu, uerbis, subindicando moribus ipsis, inuitas sese offerri uirorum
aspectibus, nolle ab aliquo desiderari ad malum, malle semper contegi, et aegre ui-
dere uiros, multo molestius uideri. Quin et propter maritum uerecundia non nu-
dentur: gratiosissimum enim ornamentum uerecundiam habet, quisquis est ma-
ritus sapiens et probus. Sobrietate.) Nulla uinolentia aut crapula aliquatenus
notetur mulier, quae lubricitatis et libidinis certi sunt testes, teste Hieronymo.
Quae et impedimenta praebent foetibus optatissimis, insipientiae et garrulitatis ui-
tia secum adferunt, mendaciorum et litium matres, nihilque secretum seruaturae,
seminaria malorum. Nascitur e sobrietate castitas, ut sunt sorores, continent in-
honesta desideria, et libidines impediunt. Ornantes se, non in tortis crinibus.)
Non compositione capillorum, et implicatura argenti et auri, non adulterino co-
lore, uel cerussa fucoque peregrino, quibus iniuriam inurunt formae naturali, ma-
gis autem uirtutum exercitiis ornentur. Non auro aut margaritis.) Non one-
rent impensis maritos, colligant potius, et in thesauros reponant pro haeredibus,
uel certe sanctius subueniant indigentibus, in opera pietatis uerae conseruent.
Non addant superbiae naturali fomenta luxuriae, non certare foeminae uicissim
optent de sumptibus, sed de modestia, sapientia et maturitate: pretium margari-
rarum et auri felicius expendetur in pauperes. Veste (inquit) non uestibus: quan-
doquidem superfluae uestes Christianos dedecent, et excusari non possunt, etiam
in diuitibus. Non ad luxum amiciantur, sed ad honestatem et necessitatem. Vni-
ca quidem non sufficit, sed superflua non decet, pretiositas intolerabilis. Scanda-
lizat, irritat, zelum suscitat et exemplum, extenuat rem familiarem, difficile de-
fenditur a tineis, et non sine negotio curatur ac solicitudine. Sed quod decetmu-
lieres profitentes pietatem, aemulentur diligentius. Propensiores ipsas foeminas
natura constituit ad cultum dei, ad multas ceremonias ac superstitiosas. Has di-
scant non esse pietatem, frequentare ecclesias, gestare oratoria uel corollas, pre-
culas mussitare, admirari cantus, et organis delectari, aspicere picturas idolorum,
inclinari, incendere cereos, aqua conspergere sepulchra et seipsas. Haec quidem
pietatis signa habita sunt iamdudum etiam apud ethnicos, sed minime sunt pie-
ras, prorsus autem uersa sunt in impios usus. Pietatem magis profiteantur fideles
foeminae et uiri, recordatione suorum peccatorum, suspiriis pro gratia et indul-
gentia, emendatione morum, et sancto proposito, attentius auscultari uerbis di-

487AD TIMOTH. CAP. II.

uinis, audita meditari et ruminare, ut deinde liberis ea domi recenseant ac incul-
cent, ne quid aduersi uerbo dei admitti sinant in pueris, nec exemplis propriis in
citent ad irreligiosa uerba uel opera, idque a tenera aetate et primis annis, nondum
deprauatis animis. Orationes breues, sed feruidas dicant ex consideratione ne-
cessitatum profusas, et ex animo humiliato: non multas, nec toties repetitas pro
more et praefixo numero. Non enim quantitatem precum iuxta numerum et tem-
pus, sed qualitatem deus exigit et deuotionem. Offerant monetam probatam cha-
ritate, non loquacitate: domi orent, familiae prospiciant, marito obsequantur, et
auxilientur in cura familiae. Caueant ab aspectu inuerecundo et uago. Lumen non
lapidibus uel mortuis accendant, sed operi necessario, utili ac tenebris. Fides sine
aquarum aspersione suffecerit. Pro omnibus istiusmodi exercitiis arripiant bona
opera. Haec autem sunt, ut ministrent liberis, marito, familiae, uicinis, pauperibus,
praegnantibus, parientibus, puerperis, infirmis, domui incumbant ornandae, la-
uandae, purgandae, prospiciendae die noctuque , iuxta Salomonis canticum. Om-
nia autem haecin fide peragant, persuasae certo talia deo placere, esseque ipsissimae
pietatis officia, et opera a deo imposita, obedientiaeque sanctae merita, et fructus opti-
mi. Si quando uacat, maxime autem feriis, lectioni incumbant, pueros ididem doceant,
moneant, corrigant, et a malo exemplo in uerbis et operibus solicite sibi temperent.

iulier in silentio discat cum omni subiectione. Docere autem mulie-
ri non permitto, neque dominari in uirum, sed esse in silentio.

Viris quidem permittitur, imo iniungitur ut in coetu, quae de auditis non in-
telligunt, inquirant a senioribus et presbyteris in ecclesia docentibus: et si quid
eis sedentibus spiritus reuelat, loquantur cum modestia et sine disceptatione, ad
profectum ecclesiae. Non prohibetur a uerbo ueritatis proponendo uir qualiscunque
scripturas quacunque in lingua, sane intelligens. Voluit em̃ Paulus, ut passim qui-
ni aut seni pariter prophetarent, etiam intra ecclesiam. Cantica autem et organa
psallentiumque clamores, ac tumultus inconditos, et studium assiduum canendi
non docuit. In cordibus psallere, et spiritualibus hymnis domino laudes dicere,
et canere mente, non tantum spiritu, hoc est sono, Christianos omnes docet. Mu-
lieres uero in ecclesia sileant, domi uiros interrogent, si quid discendum fuerit, et
in silentio:ne sensu suo abundare contingat, et litigare incipiant, uerbis et sensu
proprio sibi complacentes. Docere mulieres non permitto, Paulus inquit: non ego
ausim huic sententiae uerboque adiicere, in coetu uirorum, eatenus ut liceat foemi-
nis docere in ecclesia foeminarum: sensu enim infirmae sunt, et non satis stabiles.
Sed uiros presbyteros senes annis et moribus habeant agmina foeminarum, a qui-
bus publice huiusmodi congregatio instruatur. Nemo uero negauerit, aliquot
nonnunquam foeminas conferre posse laudabiliter et debere quoque de auditis ac
praelectis. Et legere sacra scripta piorum doctorum etiam poterunt in coetu foemi-
narum, sic tamen ut intelligant, et non ignota in lingua. Verum sine intellectu
orare, legere, canere, psallere, opus est sine omni fructu ac laude, maxima et per-
niciosa temporis perditio, et operum uel piorum uel alias utilium grauis iactu-
ra, qualia introduxit in ecclesiam sola pigritia ignorantiaque et superstitio mona-
chorum, Olim et in Italia et in Germania quoque , uel teste Hieronymo, doctae erant
sanctimoniales, quibus lectiones et cantica Latina lingua seruire poterant, et de-
uotioni conferre. Hodie in Germania et Gallia nihil intelligunt eorum quae ia-
ctant, uel sine iudicio aliquantulum suspicantur: quas non tam obedientia, quam
hominibus et stultis monachis promittunt, excusas, que dementia culpar. Quid enim

488COMMENT. IN I. EPIST.

inutilius institui poterat? quid stultius excogitari, quam ut tantundem temporis
die noctuque expendant infelicissimae muliereulae in recitationibus, imo laborio-
sis cantibus uerborum, nihil prorsus illis significantium? Reliquum autem tem-
poris ab huiusmodi tam molesta operis fatigatione, otio et remissione resolui et
deperdi, ut omne earum tempus longe sit illis infructuosius, que ̃ somnium iners: in-
terim tamen sibi de cultu diuino uehementer complacent, iactant merita glorio-
sa, quae et datis literis et sigillis uenditant benefactoribus: nec se patiuntur ali-
quatenus ab huiusmodi institutis diuelli. Loquimur nunc de eis monialibus, quae
optimae habentur et religiosiores, misere deceptis a stultis monachis. Qui curae
suae demandatas mulierculas, fidelius regere, et secundum canonicas scripturas
docere, de domini dei sui certissima uoluntate, et de mandatorum illius obseruan-
tia, qua domino seruuli seruire deberent ac possent. Quis enim domini sui serui-
tium seruus iactare potest, dum obmissis eis negotiis quae dominus prosequenda
serio iniunxit, illis potius incumbit quae minime iussit, et suapte natura charitati
non prosunt, quae est finis legis. De eis monialibus, quae sine disciplina uiuunt ge-
nio, miror quid mundus cogitet quantumlibet malus, et quid cogitent parentes,
dum filias sic prostituunt miserrime, idque titulo diuini cultus, ubi tantum carni ser-
uitur, et stolidis monachis confessoribus. Haec et similia maiore querela opus ha-
bent, quam ego ualeam consequi uerbis quibuscunque . Nec dominari in uirum.)
Id enim foedum marito est et ridiculum, ac fomentum superbiae uxoribus, uirique ́
contemptus. Monere quidem maritum potest et debet, rogare, blandiri, et uincere
malum in bono: interim tamen esse in silentio, parce loqui et breuiter, cum reuerentia
ac timore: illico a uiro monita tacere, taceat: irato marito non respondeat, tempus
captet opportunius: semel non crebrorepetat quae dicenda uiderit. Lingua mu-
lieribus tanto diligentius moderanda est, quanto natura propensiores sunt ad ca-
uilla et multiloquium. Nec circuncursari eas delectet per alienas aedes, non com
morari in plateis, non foris plurimos ac in triuiis miscere sermones, domi agant
potius cum silentio.

Adam enim primus formatus est, deinde Eua: et Adam non est sedu
ctus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuit.

Ne quopacto superbiendi ansam mulier sibi uendicet dominandi uiro, ad-
monet Apostolus ut meminerint suae originis, quam a uiro sumpta accepit: qui
primo conditus a deo, natura quoque perfectior, absolutior, sapientia clarior, et ad
seductiones intentatas cautior atque fortior erat. Quo sopore merso, ex costa illius
Eua diuina uirtute formata est:ut unum corpus de uno corpore, et os ex ossibus
prodiens, amoris uinculo arctius astringerentur. Adam quidem prior uirtute et
tempore, Eua posterior utroque :ideoque duci ea, instrui, parere et sequi debet, agno.
scereque se dei ordinatione subiectam. Adam non fuit deceptus, non eum serpens
aggredi primum audebat, qui eum fortassis minime decepisset sapientiorem foe-
mina: non fefellisset tam impudenti mendacio, non ambiuisset excellentiam, non
colloquium tam friuolum tulisset, nisi in gratiam mulieris consortis, amicae. Cui
cum haec placere uideret Adam, delicias suas contristare non poterat, sed acquie
uit, roganti mulieri attendens, oblitus praecepti uel negligens. Mulier autem se-
ducta mendaciis, inuidia, dolo, blasphemia diaboli, permissione ac dispensatione
diuina, nedum iusta, sed iustitiae originem nacta, qua proficere homo debuisset
et progredi gratia dei praesente, acceptoque praecepto, retrocessit ipsa Eua, trans-
gressa mandatum, et uerbis dei non credens, sed infidelitatis primum peceato su

489AD TIMOTH. CAP. II.

perata, superbiaque et auaritia, gula et luxuria decepta est, et uiro insuper insidia-
ta, blanditiis et instantia uicit, et in praeuaricationem traxit, ut pariter cum ea coe-
perit dubitare, si uere haec praedixeric uxor, scilicet imminere mortem, quam post
gustum uideret superstitem ac uiuentem, ut et ipse peccaret. Cui semel seductrix
facta, posthac directricis et doctoris munus ac officium praesumere et praestare nun
quam par fuerit. Semel tam perniciosae suasioni consentiens Adam et seductus,
meritosuspectam habuit omnem mulieris imormanenem et igemuim; ex ipsa
experimento sumpto fragilitatis et insipientiae, cum perfecta esset, nunc bis mise-
ra et sui admonita, praesumere doctrinam non audeat solidae uernalis et sapientiae.

Saluabitur autem per filiorum generationem, si permanserit in fide
et dilectione, et sanctificatione, cum sobrietate.

Subdita quidem mulier sit uiro, et se humiliter gerere studeat inter uiros ac
pudice, in ecclesia quoque nihil praesumat, agnoscens mentis imbecillitatem et in-
constantiam, ut sibi docendi munus in ecclesia non arroget. Verum neutiquam
ob id contemnenda est uiro, quam per fillorum et liberorum generationem bea-
tam fecit dei munificentia, et insigni munere illustrauit. Quid enim admirabilius
generatur in rerumnatura, ubi omnia tam sunt miraculosa, quam in utero soeminae:
non tantum humanum corpus, sed et anima immortalis et rationalis creando in
funditur, et infundendo creatur ?Cuius generationis, nutritionis, educationis pa-
riter et instructionis officium dominus in matrem contulit et mulierem, incuna-
bulaque tradendae pietatis et profectus matribus commisit circa prolem:ut sicut la-
cte pascunt corpusculum, sic solido cibo nutriantur a uiris: in fide ac sacris dogma
tibus uiros foeminae perfectos audiant ac sequantur. Curet igitur liberorum ma-
ter, ut in ea quam a teneris unguiculis a se fidem et dilectionem des imbiberunt fi-
lii, in eis permaneant, iugiter inculcando fidem et timorem dei, ut sancti sint mo-
ribus, ab omni criminum contagione perpetuo sibi caueant. Carni et sanguini
non indulgeant, dei mandata quibus eos mater edocuit, semper memoriter cogi-
tantes, ut sancti sint et permaneant corpore et spiritu. Sobrietatem in primis soli
cite curent, ut cibo, potu, somno, otio, lusibus, indulgentia, sodalitate, non nimis
nec periculose imcumbant. Potius autem matres studeant liberis persuadere, quos
domino genuerunt et proximis, fidem, dilectionem, sanctimoniam, pudicitiam,
sobrietatem in uerbis et moribus. Ad hoc necessarius est foeminis matribus rerum
illarum usus et studium, ut puellae didicerint quod matres docere possint: perni-
ciosissima itaque negligentia est, si uirgines insolentius educentur, si sine timore dei,
uerecundia, modestia, pudicitia, sobrietate et religione succrescamnt. Quomodo
enim docebunt, quod nunquam didicerunt ? Quid sperandum de uxoribus, quae
insolentia puellari deprauatae sunt, ut nesciant quid sit uerecundia uel honestas?

CAPVT III.

FIdelis sermo.

Quae tibi dilecto filio meo ad populum in ecclesia docendum scribo-
ut Christi apostolus, et tibi in eodem pater filio meo scribo, certissima ha-
beas: et ea quae tam nunc tibi dixi de uiris et mulieribus, q̃ nunc scriben-
da cogito, scias a domino reuelata atque fidelia. Christi domini doctrinam esse, qui
in me loquitur, non hominum uerba, id est mendacia. Nihil ex me loqui in eccle-
sia audeo, non opiniones ac fabulas comminiscor, fidelis est omnis dei sermo et
efficax, quem mihi disseminandum credidit in orbem fidelibus.

Si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat.

490COMMENT. IN I. EPIST.

Graece umοκοπ et, superintendens, obleruator, speculator et cultos dicuur,
cuius officium episcopale est, pascere gregem Christi uerbo salutis, et pascuis do-
ctrinae apostolicae atque canonicae. Scire utrunque testamentum, uetus ac nouum,
gestare solicitam curam animabus Christo lucrificandis, procurare totius eccle-
siae bona in spiritualibus, et a malis obseruare, inuigilare contra errores doctrinae
et morum, haereses uerbo dei extirpare, plantare pietatis doctrinam, uisitare epi-
scopatum suum, ut pastor gregum caulas: infirmos consolidare, agnos aegrotos
sanare, confractos alligare, errantes reducere, pereuntes quaerere: curare utpa-
scantur in herbis uirentibus, pascuis pinguibus, super montes Israel:iudicare in-
ter pecus et pecus, opponere se bestiis pro ouibus, inuigilare ut secure dormiant
in saltibus, quibus Christus pastor summus circumposuit benedictionem. Qui
ergo episcopatum desiderat, huiusmodi exercitia praestare posse se sciens, uult
quoque conferre in ecclesiam, is certe opus bonum desiderat, ex charitate, propter
deum, et ut benefaciat multis a domino sibi commendatis. Desiderare autem ho-
norem, eminentiam, census, pompam, dominia, luxum, otium, castra, oppida, pro-
uincias, regna, uenationes, et id rerum multa, non est hoc desiderare opus, mul-
to minus bonum opus. Tales hodie sunt, qui ambiunt ac desiderant episcopatus,
uenantur, emunt, rapiunt, etc. Tempore Pauli et apostolorum non sic. Nihil hii
minus sunt quam episcopi, principes sunt et dicuntur, ac haberi uolunt: et huius mun
di principes sunt, satrapae Imperii, quibus priscus adhuc placet status, cum essent
flamines, archiflamines, primates, ac prouinciarum Romanarum praesides, et sa
crorum pontifices apud ethnicos. Qui si animarum saluti, et doctrinae pietatis per
occupationes saeculares incumbere uel non possent uel nollent: et, ut nunc fit, non
tam episcopi nominari eligerent, que esse administratores ecclesiarum, saltem con
tenti essent emolumentis prouincialibus, et turpem illum quaestum, honoribus
suis iniquum, abhorrerent, qualem accipiunt de scortationibus sacerdotum, spu
riorum redemptionibus, et casibus reseruatis: de quibus lucris nemo honestus se
notari pateretur. Operam autem sedulam nauarent, ut sub administratione et tu-
tela sua essent, sub praefectura sua uel sua diocoesi priuatarum ecclesiarum ueri epi
scopi, quales hoc loco describit Apostolus, quales habuit primitiua ecclesia mul.
tos, quorum catholicam doctrinam, et uitae innocentiam, et apostolicos mores il
li ecclesiarum principes moderarentur atque defenderent: et honesta prouisione re-
rum temporalium, non ad ullam superfluitatem prospicerent, in maioribus eccle
siis et minoribus iuxta exigentiam honestatis. Id certe quod facile fieri posset, et
sine tumultu uel confusione prouinciarum et imperii, uel quorumcunque regno-
rum. Exonerarentur uel pro tanto, si non pro toto, illi nostri episcopi, grauissima
sarcina conscientiarum suarum, quibus nunquam satisfacere possunt uel uolunt,
et interim principes consulerent rebuspublicis, et principibus masoribus impe-
rioque , ut hactenus. Et tamen fides, ac morum innocentia, et ecclesiarum pietas mi-
nime periclitaretur, ut nunc factum tanto tempore uidemus et dolemus. Quin
et omnes nos Christiani homines nostro quoque modo episcopi simus necesse est,
uel hac parte, ut officium nostrum sit uisitare, curare, iuuare, consolari proximos: uni-
cuique enim de proximo suo mandauit dominus. Qui communitatem curat, custodit,
nutrit, docet, fouet, fideliter regit, hic uere est episcopus: nomen est enim functio
nis et operis, officii et sedulitatis, ac fidei, non honoris et eminentiae: sicut sunt
antistes, praepositus, prior, abbas aut praeceptor.

Oportet enim episcopum irreprehensibilem esse.

491AD TIMOTH. CAP. III.

Dicit non sine causa, Oportet igitur: est enim quod sequitur, totum de neces-
sitate officii, et apostolici praecepti, imo diuini. Quid hodie facerent, qui corrupte
larum suarum patrocinium quaerunt, tueriq uolunt praescriptione diu turni tem
poris, idque etiam ex uerbis dei et scripturis canonicis? si hic uel alibi inuenirent
hoc uerbum, Oportet episcopum esse coelibem, etiamsi continere non possit:opor
tet eum habere omnes dioecesis sui decimas, oportet primos fructus illos de qua-
libet ecclesia percipere, etc. Profecto ob uerbum illud Oportet, dicerent esse man-
datum diuinum, sub poena peccati mortalis et aeternae damnationis oseruandum,
Nunc autem quid dicunt ad hoc, Oportet episcopum esse irreprehensibilem: non
quidem sine peccato, pro quo nemo ab alio reprehensibilis sit, qui omnes pecca-
tores sumus, et in multis offendimus omnes: sed ut nihil criminis impingi possit
episcopo, nulla saecularis macula, non aliqua nota infamiae, quo minus aptus sit
docere, obsecrare, increpare, arguere libera fronte criminosos quoscunque . Quis
igitur nesciat, optimos quosque hactenus habitos, multosque passim parochos et pa-
roecianos uiros doctos, benignos, solicitos, deum timentes, nullo crimine notabi
les, sed hoc solo reprehensibiles uitio, quia continentiae gratiam non acceperant:
quorum qui meliores erant, concubinas assequebantur, ne deteriora continge-
rent: reliqui uero continentiam, quam minime habebant, singebant, interim inar-
descentes ad aliorum coniuges et filias, propter quas et in foro confessionis abos
minabilia parabantur. Quomodo talis, non dico hoc crimen adulterii, uel scorta-
tionis succrescens in ecclesia, acriter arguere et punire potuisset? sed nec alia quae-
cunque crimina, uel semel in ecclesia sic criminosus libere taxasset. Sunt autem epi
scopi, et uere dicuntur, omnes ecclesiarum praelati, non solum magnarum, sed
etiam minimarum. Habeantur ergo irreprehensibiles pastores ecclessarum, inno-
xii, integrae famae: hoc autem fiet, si qui nunc continuo sequuntur obseruata
fuerint. Subinde enim multis docet, quomodo possit esse episcopus irreprehen-
sibilis, quae et consequenter erunt diligentius annotanda.

Vnius uxoris uirum, sobrium, ornatum, prudentem, pudicum, ho-
spitalem, doctorem, non uinolentum, non percussorem, sed modestum,
non litigiosum, non cupidum, sed suae domui bene praepositum, filios ha-
bentem subditos cum omni castitate.

Sancti patres et patriarchae Hebraeorum plures simul habebant uxores, et a
domino ueluti etiam amicissimi ferebantur, propter ingens desiderium multorum
bonorum filiorum, quae ut habebatur, sic erat, et promissa fuerat sanctis benedi-
ctio domini felicissima, secundum hoc saeculum. Christus idipsum nusquam legitur
prohibuisse, uel etiam improbasse. Diuinae literae pluralitatem uxorum nusquam da
mnant, nec tamen consulunt, neque laudant. Hoc autem loco episcopis et diaconis
prohibetur huiusmodi uxorum pluralitas. Et cum iam statim praemissum legamus
uerbum Oportet, non sine causa Chrysostomus periclitatur, ne Paulus exigere
uideatur matrimonium ab omni episcopo. Nec idipsum abre et leuibus rationi-
bus. Certe primum ut non tententur a satana. Secundo, ne infamiam et suspicio-
nem incontinentiae facile incidant. Tertio, ut habita occasione, discant familiam
regere, sicque etiam apti reddantur ad gubernandas ecclesias. Quarto, ut hospita-
les esse possint, et parati ad susceptionem pauperum et peregrinorum, patriar-
charum more. Quinto, ut a studio scripturae sacrae discendae, meditandae et docen
dae domestica cura minimum distrahantur. Sexto, ut aliae cuiuscunque mulieris non
sit necessaria suspecta quaecunque familiaritas. Septimo, quod sunt in domo, nego

492COMMENT. IN I. EPIST.

tia non pauca, quae sine foemina expediri nequeant. Ocrauo, cohabitatiouiri et
mulierss extra matrimonium, non potest carere incommodis plaerisque , animae, con-
scientiae, famae, et rei familiaris. Vt interim taceam sa crilegum illud et scandalo-
sissimum scandalum concubinatus illorum episcoporum, hoc est plebanorum:
quod ipsum liquer probe consideranti, fontem esse omnis Christianae iacturae, da
mnationis, infelicitatis et omnium criminum colluuionis in orbe Christiano, in
omnibus statibus. Quibus abunde consultum fieret, si tamen ecclesiae reforma-
tionem praelati ferre uolent uel possunt, si maritorum lege uiuerent sacerdotes. In-
uenirent enim facile (cessantibus impiis legibus humanis, et contra uerbum dei
fancientibus) boni illi paroeciani honestam proborum uel etiam diuitum (si uellent
et expedire uiderent) puellam uirginem, in disciplina nutritam a primis annis,
castam, fidelem marito, filiis, domui, familiae. Praeesset huiusmodi utiliter, et cum
parsimonia domui sacerdotis, reponeret pro haeredibus filiis, quae de uictu, ami-
ctu et eleemosyna superessent: disceret a marito uerba dei, doceret paruulos, ho-
noris aliquando consequendi intuitu, et spe uerisimili, prae filiis aliorum promo-
uendorum ad honesta. Esset amabilis omnibus ac honorabilis in ecclesia. Sacer-
dos eam pudice diligeret, et prudenter aleret prolem ex ea, dei beneficio susce-
ptum. Vacaret quoque cum tranquillitate sacris et bonis literis, sine trepidatione
doceret et cum fiducia omnem ueritatem. Subditos diligeret, diligeretur a piis, de-
fenderetur a fidelibus, corrigeret sine rubore et iusto necessarioque zelo de omni-
bus, haberet sibi fauorabiles, beneficos, promptos, et doctrinae obedientes primo-
res in magistratu, unde mores facile restitui possent nimium corrupti. Quid mul
tis ?Infinita bona consequerentur. Nunc autem, proh dolor et pudor, sacerdos
parochus quotidie uel frequenter celebrans sacra sua, et sacramenta ministrans,
publicum autem, ut fit, scortum nutriens de decimis, oblatlonibus, eleemosynis,
et pauperum sudoribus, cum uel sine uerecundia, et cum grauissimoscandalo,
nónne se damnationis mancipium nouit? et certissime secundum legem domi-
ni, et humanas constitutiones sese cogitur impium et sacrilegum iudicare ? Cri-
mine graui et publico scandalosus, et transgressor legum diuinarum et humana
rum. Non uult nec potest dimittere concubinam, nisi alia surroganda infelici mi
seria, dum statim suecedunt ex noua noui filii, et perpetua calamitas, et scandalum
intolerabile. Orationes suas, quas uocant Canonicas horas, (quia canonicis scri-
pturis ediscendis ac intelligendis instare, multis horis indies noctuque deberent,
iuxta antiquissimas probatasque sanctiones ecclesiasticas) has, inquam, si dicit, ibi
continuo omia offendit contra suam conscientiam, infernum sibi interminantia: cum
horrore ergo et nausea omnia legit. Odit potius sacrarum studia literarum, otio
solo sese ac uitiis accommodat, ut fallat tempus, et taedium superet, infeliciterque ́
consolatur alea, perpotationibus, et reliquis id rerum. Vritur importunius, gra-
uatur libidine insatiabili ex orio: et quia prohibita magis placent, et illicita, ten
tatur ardentius. Id quoque temporibus facit etiam religioni suae consecratis. Sequi
tur continuo, et nunquam cessat conscientiae uermis, uel desperatio infernalis.
Fit ex hoc procliuior ad omnia uitia. Coram deo confunditur, coram conscientia,
populo et familia. Sacramenta tractat ut impurissimus porcus, sine fide, reueren
cia et honore, sed potius cum horrore et perfidia, ad commodum temporale tan-
tum respiciens: tandemque fit totus sine deo, qui apud deum pro populo intercessor
habetur, et ob cultum dei nutritur in blasphemiam dei. Quid autem interim huius-
modi sacrifsculi tam sordidi agit uel cogitat infelicissima meretrix et concubina ?
Filios fortassis generat, si tamen abortum non procurat, ne uel episcopo pretium

493AD TIMOTH. CAP. LII.

Ianguinis obligetur, uel a libidine arceatur continuanda. Deserere filios et scor-
tatorem non potest, otio allecta, ac libidine uictus et amictus. Non fert redire ad
parentes uel consanguineos: non facile procum inueniet, non maritum asseque-
tur: nouit se despectam omnibus, etiam a filiis propriis: non ignorat facili occasio
ne se eiiciendam a sacerdote tali, si libidinosior superuenerit meretrix: miserrimam
post obitum sacerdotis, siquidem otio asueta, seruire nolit, et deliciis resoluta non
possit: ideo interim sua maxime curat, furatur, exigit a scortatore quicquid ualet,
praeparat uestes et multas, et meretriceas, ut post illum uel cum illo aliis placeat,
quos et facile admittit, sciens se non propterea adulterarum lege abiiciendam, uel
non esse adulteram, quae non est ligata marito. Filios non amat, negligit, non do-
cet, sed ut non suos abiicit et propellit. De animae suae falute desperat, quam et lu
dis publicis a rusticis daemonibus persequi, et uenationibus nocturnis patitur et
audit iniuriosissime tractari, ueluti ab infernalibus spiritibus. Desperans ergo, re
labitur ad turpitudines, et ad uitia fit nimium exposita ac procliuis. Vicinis uiris
et mulieribus fit odibilis, rixosa, onerosa et intractabilis, dum se contemni non pa
titur, dum speciosior et ornatior incedit, quam honestae matronae, dum irritat sacerdo
tem contra uicinos, sese quoquo modo dehonestantes, uel etiam negligentes. Ei-
lios et filias indulgentius nutrit et fouet: non cohibet insolentes, non uitia redar-
guit in eis, quibus se sentit refertam ac scatentem. Ingerere se temerarie annititur
et effrons primam coetui foeminarum, iactat conditionem uictus sui, otii et libidi
num: quae omnia probae matronae et puellae indignissime ferunt. Deinde filii sa-
cerdotum talium inter tot scandala educantur, ut non sint illis amplius scandala,
sed consuetudo prouinciae et gentium, imo ecclesiarum. A parentibus ut illegiti
mi negliguntur, sine spe consequendi honoris, prorsus extorres ab omni honesta
et graui conuersatione. Fiunt sic manumissi rebelles, indisciplinati, blasphemi, ri
xosi, procaces, lusores, et parentum contemptores: non ferunt disciplinam etiam
apud exteros, non uerbo, non facto dictis honestorum praeceptorum obtempe-
rant: ab omnibus despiciuntur ut spurii: nihil facile eis boni et honesti alicubi con
fiditur, peiores ut plurimum deprehenduntur omnibus coaetaneis: audaces ad o-
mne flagitium, diuinorum omnium aduersatores: expelluntur ante tempus in exte-
ros, libertatem captant ad omne nefas, cuius semina susceperunt ex educationae do-
moque paterna. Haec aetas et nobis posterior uix credet, quae hactenus infelici tem
porum deprauatione uisa communiter sunt et perpessa in Germania nostra et
alibi. Quanquam non defuerint semper, qui animo coniugali cohabitauerint, ho
nestatis iacturam et ipsi deplorauerint, et prolem, quanquam raro, ad honores in-
stituerint capescendos, maxime per Curtisanos et Romanas merces, tanquam eca
clesiae filios, sic enim sunt appellati. Et quid interim populo accidit ? Intuetur mi-
ser dei populus et ecclesiarum uulgus, sacerdotem et pastorem suum speculum
abominationis: uerbum dei, si audit ex illius ore, non credit, contemnit magis, de
trahit, blasphemat, sectatur pastorem per abrupta gradientem in praecipitium grex
infelix: correctiones non audit, uel non suscipit, ridet potius, cum culpa redarguit
doctorem, incalescit magis et feruet ad proprias libidines, exemplo impii scorta-
toris. Dolum suspicatur in doctrina et uerbo dei, subuersionisque imposturam: sancta
dogmata non internoscit, sed abiicitomnia: euitat ac declinat ecclesiam, iussis non
obtemperat, fidem ueram ignorat, uitia sectatur, utiam asueta: non fert monito-
rem quempiam de fide uel moribus. Conscientia nulla fit criminum, uel si adsit,
cauteriatur: sicque totus Christianismus perditur et euanescit. Peccatorum confessio
quidmirum siobmittitur, tam notorie criminoso facienda Decime negantur ec-

494COMMENT. IN I. EPIST.

clesiis. Ceremoniae ut sordidae propter fordidum ministrum irridentur. Interim
male audit ipsum totum sacerdotium, et omnis denique Christiana religio. Verbum
et fides contemnunt, non praedicat sacra scriptura, non discit, adulterinae doctrinae
surrogantur, uitia publica palam defenduntur, excusatur error, scandalum iusti
ficatur, piorum ora obturantur, exquiruntur ansae et rationes defensionum. De-
canorum quoque fauores ambiuntur, redimuntur muneribus, excogitantur gra-
uamina laicorum, exiguntur oblationes, aggrauatur stola, quam nominant, quae
stus scilicet officiorum sacramentalium, mortuorum exequiae et peractiones com-
mendantur et exiguntur: et pro sacrificiorum multiplicatione et anniuersariis
statuendis, purgatorium Vergilianum incalescit. Quandoquidem modicis red-
ditibus et accidentalibus quaestibus haec sacerdotis famula uel familia non ualeat
enutriri. Turpe lucrum cupidus episcopus imperat, Diocoesanus uel eius uica-
rius, censumque auget quotannis. Cogitur talis sacrificulus maiorum de plebe fa-
uores promereri per fas et nefas, quo subsistere in officio ualeat, uel inuitis subdi
tis. Officio suo diuino et Missationi in publica ecclesia et circa aram, assistuntno
uellae turpitudinis plantationes, spurii sui filii. Breuiter, exemplum sunt huiusmo-
di concubinarii sacerdotes flagitiorum omnium, et uelamen malitiae magistrati-
bus et populi rectoribus. Haec, inquam, omnia et his longe plura abominabilia
et scandalosa, subintroduxit nobis infelicissima necessitas coelibatus, et slulra prae
tensa religio, contra stimulum calcitrandi, et angelicam puritatem imponendi
eis, qui carne et sanguine uelint nolint opprimuntur et ardent: paucissimorumque ́
priuilegium perpetuae castitatis, imo uirginitatis, quae iactatur, tot millibus homi
num utriusque sexus commune faciunt, reclamantibus conscientia, experientia,
et dei uerborum obedientia. Quibus omnibus tot malis abunde consuleretur, si
uerbo dei et sacrae scripturae institutis ac praeceptis obediretur. Honestissimum
matrimonium fuit sacerdotibus Mosaicae legis, sicut et primitiuae ecclesiae Chri-
stianae episcopis, ut patet ex Ecclesiastica historia Eusebii et aliorum. Conditor
quoque legis dominus omniporens, et amator hominum, prolem et matrimonium
ubique et plurimum commendauit. Patriarcharum nota ex scripturis sunt sancta
coniugia, et prophetarum, sicut et apostolorum. Christus toto suo euangelio, in-
ter tot sacerdotum ac scribarum scelera uel uitia, ne semel quidem uxorum uel
plurium uel unius habuit mentionem, praesciuitomnia, et matrimonium commu-
ne uoluit omnibus, interdictum autem meretricium et fornicationem. Primitiua ec
clesia apostolica hunc coelibatum sub uoto omnino nesciuit. Orientalis sacrosan
cta ecclesia hactenus ignorauit et ignorat hodie. Pontificorum indoctorum, su-
perstitiosorum ac impiorum nuper orta tyrannis, haec animarum naufragia subor-
nauit, quibus et ipsimet pereant, satis perspicue alicubi ostendentes fructus suae
turpissimae puritatis, quo confundantur cum uniuersis suis impiis constitutioni-
bus, quas spiritus sancti et uerbi dei flatu propediem exufflandas ueluti aranea-
rum tela, et conscientiae laqueos minime possumus dubitare, nisi uerbum dei nul-
lum mundus susceperit uel habeat. Cum pusillis clericis hactenus interdicta mul
ta fuerint ob quaestum, quod pinguibus pontificibus perpetuum fuit ad luxum.
Potuit quidem, in summa, uideri priscis quibusdam episcopis commodus admo-
dum coelibatus clericorum. Primo, ut purius uiuerent. Secundo, dignius sacro-
sancta tractarent mysteria. Tertio, expeditius scripturae operam nauarent. Quar
to, terrenis actibus minus inquietarentur. Quinto, ut minus grauaretur popu-
lus uel ecclesia sustentatione uxorum et prolis. Cum uero omnia iamdudum in
diuer sa cessisse uideantur, eoque deuentum esse sciatur, ut sacrificuli isti passim im

495AD TIMOTH. CAP. III.

purissime uiuant secundum praedicta, scientibus ac permittentibus plebe et primo-
ribus. Secundo, ludibrio quoque et pro nausea habeant sacrosancta omnia homines ir
religiosissimi. Tertio, ludo potius ac poculis incumbant iugiter quam scripturis canoni
cis. Quarto, otio inertissimo resoluti prolabantur in publica crimina, quae etiam
episcopi, si uelint, emendare nequeant, Romana authoritate praepediti uel exem
ptionibus nonnunquam. Quinto, spuriis quoque et meretricibus non solum gra-
uetur, sed et publice diffametur ecclesia. Verbum quoque domini ueniat in conten-
ptum, et clerus non indigne in odium, ac in scandalum toti Christianae religioni,
maxime apud infideles quoscunque . Ideo nulli sit dubium, obligari arctissime ar-
chiepiscopos et episcopos in solidum, sub aeternae maledictionis iustissima certis-
simaque uindicta, si grauissimam dei iram euadere uelint, ut ocyus ac sine dilatione
hoc scandalum coelibatus, et uotorum perpetuae castitatis, ut ipsi intelligunt, et
perniciem inexplebilem de medio tollant. Si non concilio generali, quod legiti-
mum sustinere nolunt, qui lucem odiunt et ueritatem, saltem prouinciali Ger-
manico, ubi concubinatus scandalosius relucet. Sin minus et hoc cesserit, quili-
bet episcopus, ut nune sunt, in sua dioecesi huic pestilentissimo succurrat morbo,
communi consensu et synodo. Quod si neglexerint episcopi, debent ac possunt
authoritate dei omnipotentis et id praecipientis per spiritum sanctum per seipsos
qui continere non possunt, experientia teste, et naturall conditione uel comple-
xione admoniti, propria authoritate sibi uxorem legitimam ducere, praemissa suffi-
ciente instructione plebis, ut sciant praeceptum dei non esse clericalem coelibatum,
Interim commode magistratuum fauore redempto, et uerbo dei institutis, si ue-
lint consentire, alioqui uel officio resignandum magis, uel inuitis omnibus, domi
no acquiescant, necessario et ineuitabili mandato omnipotentis dei. Sine quo ma
trimonio saluari neutiquam possint, nec praeesse populo dei, nec satisfacere uera
bo dei, ned apostolicae traditioni obedire, quam summus ille, ut uocant, pontifex
sua authoritate in integrum restituere collapsam religionem obligaretur, sicut et
dispensationem in cibis et uotis reliquis, quae minime obseruari contra conscien
tiam omnium palam intuetur, non ignorans aedificare ad gehennam, quicquid
committitur contra conscientiam. Quae sit autem apostolica uera traditio, hoc lo
co et alibi legitur. Episcopum, id est pastorem in spiritualibus populi Christiani,
oportere habere unam uxorem, nisi possit capere donum dei, quod a solo deo pau-
cis et ex raragratia donatur, munus inclytum uirginitatis, et magno periculo ser-
uatur. Cuius denique continentiae difficultatem, imo impossibilitatem, publice te-
statur abominabilis spurcitia totius ferme cleri:non solum plebanorum, de quibus
dictum est, canonicorum et episcoporum, sed etiam monachorum et fratrum, mo-
nialium quoque et nonnarum patens impudicitia, nimium generalis ad irrisionem
status clericalis iustissimam. Nihil contra hanc castitatem, ut nunc seruatur, satis
dure seueriterque dici uel scribi potest, ab aliquo earum rerum non inexperto. Sunt
enim omnia quae dicuntur, longe quoque atrociora, quam pro rei indignitate a nobis
proponi et plangi possint. Excessum hunc nostrum pro temporis huius occasio-
ne et studiorum, alius quispiam fusius et ordinatius tractabit, ad ea me magis ido-
neus. Sobrium) addit. Non idcirco uxor adiuncta est ab Apostolo, ut episcopus
uacet libidini cuicumque , sed ut illi medeatur. Minus enim a carne et satana infestan
tur infra cancellos benedicti a deo matrimonii, quam promiscua illa ac libera libidine
palantes, ut animalia, quibus non est disciplina uel intellectus. Quin et hic statim
Apostolus aliud continentiae remedium adiicit episcopo coniugi, ut sobrius sit:
cibo et potu utatur, ad corporis non uoluptatem, sed necessitatem: parsimoniam

496COMMENT. IN I. EPIST.

seruet, ne et ecclesia grauetur expensis, uel corpus ac ingenium sneptumsit ad ex-
ercitla spiritualia, digna sacerdoti ac doctori ecclesiastico, scillcet ad studia sacrae
scripturae, praedicationes, consultationes, consolationes, orationes, praelectiones,
scriptitationes, etc. Exemplum sobrietatis praebeat, non pretiosa nec plurima uel
delicata fercula, sed utatur semper cibo potuque pro corporis ratione, et officiorum
executione opportunis. Non sic se die uno exinanire studeat irrationabili absti-
nentia, ut sequenti die denuo oneretur, ne utriusque diei sacrum opus intermitti con
tingat. Vt nunc consueuerunt stulte ieiunantes superstitiosuli in uigiliis festorum,
et ad honorem sanctorum abstinere, ut festis ipsis sequentibus diebus repleri, et
neglecta resarcire possint, auidiusque pasci ac delicatius, quando toti sese spiritua-
libus dedere debere ratio dictat, et ecclesiastica mandat traditio. Tunc enim car-
nalissimi inueniuntur, et ad succumbendum tentationibus procliues magis, quam
dum laborando cibum absumunt sobrie captum. Ornatum) dicit. Non sericis
et aurophrygiatis uestibus, argento uel gemmis, siue in capite siue sandaliis, aut
pedo, uel incuruo pastorali baculo. Haec enim omnino dedecori potius sunt sa-
cerdoti, margaritis ornata, sed pudicis mansuetissimisque moribus redimitus sit, fa
ctis ac habitu uenerandum se exhibeat, et legitima maturitate gratiosum fideli-
bus, perfidis uero horrendum et formidolosum: talia sunt enim episcoporum or-
namenta legitima. Prudentem quoque .) Vt plebi commissae prospiciat, cui specu
lator proponitur circumspectus, ut praeuenire malum, et sancta promouere quo-
pacto possit intelligat. Sophrona pudicum dicunt, et quadrat praedictis, ut sit ea-
tenus sobrius, ut et pudicus esse ualeat uisu, uerbo, signo, opere, et in omni con-
uersatione sua praeferat pudicitiae ac prudentiae spiritualis exemplar. Hospita-
lem.) Non sit publicus tabernarius, sed indigentium peregrinorum benignus su
sceptor, et tractator beneficus, quales in ueteri testamento multos legimus pro-
phetas et patriarchas: ne honesti uiri ad peregrinandum coacti, communi diuer
sorio sub turba et clamoribus praepediantur a studio orationis, et meditationis sa
crae, et quiete opportuna. Non solum hospitem se praebeat sacerdotum, sed piorum
omnium indigentium. Ad quod sane conueniens est, habere non pellicem, sed
uxorem fidelem, et matremfamilias, filliosque disciplinatos, in disciplina ecclesiasti
ca eruditos, et exercitatos in operibus pietatis: ne toti ecclesiae cui sacerdos prae-
fertur, passim inuratur diffamia, dum peregrini praeter Christianam charitatem
tractantur. Ea ratione decimae illis debentur, non tam pro se, familia, et hospiti-
bus, q̃ pro orphanis, pupillis, infirmis, egenis, et senibus, quorum omnium sacer
doti episcopo studiosa incumbit diligensque cura: non solum uerbis, sed et factis con
solandis et beneficiis iuuandis, nomine totius ecclesiae, ad talia exercitia obliga-
tae: quamobrem et maioribus ecclesiae praefectis diaconi coniungebantur, ne quid
in officio ecclesiastico negligeretur: non in cantu et processionibus, etc. Docto
rem.) Qui aptus sit ad docendum ecclesiam, non aliam doctrinam quam canonicam
et catholicam ex sacris scripturis, sapientiamutilem ad dei cultum, non promo-
tum a facultate theologica in gymnasio, non empta facultate, non pecuniis prodi
gendis in comessatores, ut interim fit, sed spiritu sancto edoctum ex sacris literis,
qui instruat plebem, cui ex officio suo superintendere debet. Non uenator, non
eques, non lusor, non auceps, uel piscator, sed uerbi dei doctor doctus. Hoc autem
proprium et peculiare prae omibus officium est episcopale, Pascere Christi oues,
quas amet plurimum, docere non philosophiam, non grammaticam, non poëti-
cam, non constitutiones humanas, sed quae pertinent ad cultum uerum dei, ad
pietatem, ad fidem et probatissimos mores, quorum exempla a Christo sumgrur.

497AD TIMOTH. CAP. III.

Non uinolentum.) Qui nimium indulgeat uino potando, quo impediatur a mo-
destia et doctrina in facto ac uerbo, utque dum opus est, cum opportunitate corri,
piat, ac sine conuitiis, ebriosorum more. Non combibonem, qui huiusmodi abu-
sus uehementer in aliis arguat ac corrigat. Obtundit enim uinum immodice sum-
ptum ingenium, inepte laetificat, reddit consilii inopem, iracundum ac foedum pa-
riter reddit, pudicitiae aduersatur ac castitati. Non percussorem.) Non prom-
ptum et propensum ad uindicandum se ad ulciscendum impraemeditato, sed ani
mo tranquillum, longanimem, sustinentiam fortem conseruantem ac modestiam,
etiam in medio iniuriarum. Non paratum ad arma inferenda, sed qui in bono ma
lum uincere gaudeat: percutiat neminem, sed euangelica patientia sese common
stret euangelicum praeconem, et doctorem mansuerudinis Christianae, exemplo
et doctrina uere apostolica. Non enim resipit euangelicum et apostolieum spiri-
tum tumultuari, non solum factis, sed et uerbis: exemplo magis utatur Christi et
apostolorum, qui omnia matura grauitate egerunt, non maledicentia affectata,
cum irrisione, quam ut apostoli et prophetae non obmiserint semper, tamen non
sine magna modestia, et uirtute spiritus, fortissimaeque ueritatis: unde hoc non so-
lum ad uiolentiam manuum pertinet, sed et ad acerbitatem linguae, ne saeuus et im
probus sit obiurgator. Non auarum.) Vel turpiter lucri cupidum. Hoc quoque
audiant nostri episcopi, qui lucrum congerunt ex casibus reseruatis, ex sacerdo-
tum concubinatu, ex sacramentorum et ordinum administrationibus, ex spurio
rum redemptionibus: si non per se talia capiunt, subornant tamen Officiales, qui
bus id negotii foede committunt, uel oblucrum consentiunt: communius tamen
est, turpiter lucri cupidum, quam turpis lucri cupidum esse. Omne lucrum cupe-
re, indignum est episcopo, cuius est officium expendere potius quam lucrari uel the-
saurizare. Bona enim episcoporum, ecclesiarum sunt, hoc est indigentium de ec-
clesia, uiduarum, pupillorum et egenorum. Reponere thesauros non debent, ut ser
uentur, nec ut multiplicentur in census asseruandi, et eisdem bonis per usuram
quancunque lucrum turpe uenari et congerere. Sed modestum.) Aequum esse
et fidum omnibus, aequanimiter ferre potens infirmitates et imperfectiones fra-
gilium, donec roborentur in fide, et agnitione ueritatis et iustitiae. Non acutum,
iracundum, uel ad uindicandum proprias inlurias et personales animum pro-
pensum gerens, sed modestia Christiana prae aliis ornatum. Non litigiosum uel
contentiosum.) Vtboni consulat uerba ac facta aliorum, etiam contentiosorum:
sed pacificum, non suscitet bella ac lites, sed tota diligentia componat. Quomodo
autem carebunt discordiis et disceptationibus, qui diuitiis augendis inhiant, et
possessionibus multiplicandis ? Dirimat potius contentiones, et pacificus sit, ut et
beatus a domino iudicetur, si pacis quae sunt ut Christi discipulus studiose promo
ueat. Non cupidum.) Quaestum nullo modo sectetur, ut Simoniaci, sed gratis
accepta, gratis concedat. Liberalis in pauperes: non lanae potius abstractor quam
uerbi dei administrator. Abomni specie cupiditatis abstineat. Sed domui suae
bene praepositum.) Quomodo sine uxore bene praeerit, et cum spuriis, uel exter
no famulitio? Vult Apostolus, ut familiam suam, uxorem, filios, famulos bene mo-
deretur, ne scandalosa ac inordinata domus, toti ecclesiae fidelium obsit ac praeiu
dicet. Si non huiusmodi episcopus familiam habeat, saltem canonicis suis religio-
se praesit antistes. Quos hodie nouimus irreligiosissimo iure exemptos authorita-
te Romana a iurisdictione episcoporum, et omnium scandalorum antesignanos
in clero toto totius episcopatus uel dioecesis, et exemplaria insolentiarum in cle-
ro et populo. Filios habentem subditos cum omni castitate,) Disciplinatos, et

498COMMENT. IN I. EPIST.

religiose cum reuerentia subiectos habeat filios suos, qui moribus et honestate re-
liquorum filios instituant, et exemplum honestatis exhibeant toti ecclesiae, patri
obedientes, reuerentiam exhibentes. Quid hodie de filiis presbyterorum mundus
iudicet, notius est quam̃; ut multis recitetur. Debet episcopus in propria sua domo di
scere exercitio filiorum, quod doceat in ecclesia subditorum. Vnde et sequitur.

Quod si quis domui suae bene praeesse nescit, quomodo eccleliae dei
diligentiam habebit?

Quomodo multos et quasi alienos curabit, qui propriis ac paucis prodesse
non potest, et tamen ad id positus est utprosit. Qui in paruo infidelis deprehendi
tur, quomodo super plurima constituetur Qui familiaribus non prospicit et ne-
cessariis, quomodo alienos dispensabit? Qui tam tenui sensu est, ut pauca cogitare
nequeat, quomodo sapienter totam ecclesiam gubernabit ? Exercitari igitur in do-
mo propria oportet, et in liberorum sancta educatione, ut regimen dioecesis to-
tius ualeat sustinere.

Non nouitium uel neophitum, ne in superbiam elatus, in iudicium in-
cidat diaboli.

Nouus in fide conuersus nuper a quacunque mala uel inhonesta conuerlation
ne, nondum exercitium spiritus Christi in se expertus, non est idoneus doctor ec
clesiae. Cum enim alios docere et moderari instituerit, in his quae ad deum sunt,
expedit exercitatum habere sensum in spiritualibus. Nemo autem repente fit sum-
mus, studium quoque sacrarum literarum non subito proficit. Verum nouitiatum
illum non uult a baptismatis tempore computandum, quod multi olim tardius
baptizabantur, sed a conuersionis tempore ad fidem. Ambrosius enim catechu-
menus diu Christianus fuerat, antequam baptizaretur, et episcopus nondum ba
prizatus eligebatur spiritu dei promotus. Verum non expedit religione nouitium
subito gubernacula religionis moderari, ne uel religio uituperetur, quasi deslitu-
ta idoneis pro huiusmodi functione personis, quam probi et sapientes omnes de-
clinant, et cogatur aliunde pellicere promouendos. Vel ipse nouitius honoris sui
sortem humiliter ferre non potens, insolentius se efferre incipiat, et statim sibi li-
cere putet quicquid libuerit, unde externi calumniandi occasionem arripiant,
quasi ea tantum ratione ecclesiae se immiscuerit, ut ab ecclesia honoretur. De-
nique facile honor obnoxius fit inuidiae, unde prodit temerarium iudicium et calu
mnia. Cum quicquid a neophitis agitur, quamlibet religiose, insimulatores tamen
patitur, etiam sancta inuertentes. Et cum aliud nihil obtendere possunt, saltem no-
uitiatum causantur. Sed et huiusmodi neophiti facile praesumunt maiora et in-
sueta, audent iugum imponere, eleuanturque existimatione propria, sicque in iudi-
cium incidunt calumniatorum, imo et sapientum nonnunquam.

Oportet autem et illum testimonium habere bonum ab his qui foris
sunt, ut non in opprobrium incidat, et in laqueum diaboli.

Ad quemlibet hoc episcopum referendum uidetur, ut scilicet etiam ab his qui
foris sunt, et ab omnibus bonum habeat testimonium, ne religionem ob ministri
improbitatem calumniam sustinere contingat. Verum specialiter, si a Iudaeis uel
gentilibus conuersus sit ad fidem, omnino necesse est, ut ab illis nihil inhonestum
et turpe impingi possit: ne dicant, Ecce quales sibi Christiani episcopos praeficiunt:
quos nos improbos nouimus, hos ipsi tantis dignantur honoribus: nobiscum con
temptibilis ob flagitia, nunc honoratur a Christianis. Talis religio, quales haben

499AD TIMOTH. CAP. III.

tur ministri. Sicque in laqueum et in opprobrium calumniatorum incidit ecclesia
ipsa, et non solum minister.

Diacones similiter pudicos, non bilingues, non multo uino deditos.
non turpe lucrum sectantes.

Episcoporum ministri Diaconi sunt uocati, ut ex Actis discimus, non ut prae-
dicarent uel legerent aut canerent euangelium: sed quia oblationes fidelium dia
stribuebant ad ordinationem episcopi, toti seruiebant ecclesiae et ipso episcopo:
deque et ipsi oblationibus uiuebant, sicut et episcopi, ut nunc sunt coadiutores pa
roecianorum, ut liberius episcopi orationi, lectioni et praedicationi instarent, et
ministerio uerbi diuini. Talis erat Laurentius olim, in primis autem Stephanus,
cum suis collegis, qui tamen opportunitate monente non tacebant et ipsi a uerbo
dei praedicando. Quia autem et ab ecclesia nutriebantur ob ministerium publi-
cum, ut essent ecclesiasticae, hoc est publicae personae, ideo pudicos uult eos esse
Apostolus, honestate conspicuos, uenerandae conuersationis in uerbo, facto et
exemplo. Ne sinistra quaecunque opinio illorum dehonestaret officium, ne diuiden-
do collectas eleemosynas, suspicionem cuiuscunque incontinentiae incurrerent, si
pauperioribus foeminis dona necessaria prae aliis largirentur. Non bilingues.)
Ne quaestus gratia uarie loquantur de Christianis dogmatibus, ne aliud affirma-
rent coram episcopo, aliud coram simplicibus de ecclesia. Neque uerbum dei adul-
terent, ad gratiam nil loquantur, ob eleemosynas corradendas, ne uerbis fucatis
duplicibusque mercari studeant a uulgo gratiam altioris status. Non multo uino
deditos.) Ne luxu quocunque soluantur a debita grauitate, ne dedecori sint episco
po ecclesiae officio suo, ne aboperibus pietatis fideles retrahantur, sicut ob filios
Heli, ob dispensatorum improbitatem. Non turpe lucrum sectantes.) Non lu-
crum turpe in eleemosynam expendendum est, sed iuste acquisitae diuitiae, hone-
ste acquisita. Praeuidebat enim in spiritu, bonorum affluentiam irrepturam in per-
niciem ministrorum ecclesiae, quam interim uidemus et sensimus creuisse in abu
sus intolerabiles.

Habentes mysterium fidei in conscientia pura.

Cum passim in domibus, et quasi in angulis instruere obligarentur eos, quos
eleemosynis reficiebant diaconi, omnino scire probe debebant mysterium fidei
Christianae, et rationem reddere eorum quae ab episcopis docebantur, responde-
re de articulis fidei, sicut Stephanus, assistere episcopo, defensare, ac ueritatis te-
stimonium praestare pariter ac conuersationis, ubi id utile cernebant, et Christo,
honorificum, euangelio et ecclesiae. Certi coram deo, se gloriam propriam non
quaerere, sed profectum fidelium de ecclesia, implere quoque factis quod profiteban-
tur uerbis. Quod si deinde minus promoueretur fidei negotium, ipsi tamen can-
dide egissent functionem suam, et fideles in ministerio ecclesiae inuenirentur:

Et hi autem probentur primum, et sic ministrent, nullum erimen
habentes.

Proximum in ecclesia post episcopum honorem habebant diaconi, tanquam
fideles ecclesiae, et episcopi procuratores. Vt hodie fortassis dicerent Decanorum
camerarios, sed longe miserabiliore comparatione. Oportebat ergo probari fidem
corum, et probitatem, ac sanctam industriam, si illis committi possent tuto distri-
buendae collectae, si denique idonei uerbi ministri essent, episcopo concordes, fide,
doctrina et moribus. Non ideo passim cuiuis haec functio commendari poterat,
erant ergo probandi. Derogasset autem quodcunque crimen et inhonestatis diffa-

500COMMENT. IN I. EPIST.

mia episcopo et ecclesiae, fideles absterruisset a fide, et a misericordiae operibus, ia
cturam accepissent ecclesiae pauperes, facileque fraudem suspicari contingeret de
oblatis in dispensatore et procuratore quondam notato de crimine: familiam quoque
et statum cum authoritate episcopi dehonestasset.

Mulieres similiter pudicas, non detrahentes, sobrias, fideles in o-
mnibus.

De uxoribus nimirum diaconorum loquitur Apostolus, eadem ratione, qua
et prius de episcopis eorumque familia praecipiens. Quia enim de ecclesiae bonis
uiuebant et de oblationibus, maxime decebat collegas et consortes diacono-
rum pudicas esse moribus, uerbis et sensuum omnium honestate, conuersatione
maturas, quietas, pacificas, modestas, sine quacunque arrogantia, et dissolutione
quacunque in moribus, ne ob easdem ecclesiam turbari et scandaliz ari quocunque
modo contingat. Non calumniosas, rixosas aut discordiam seminantes, delatrices,
susurrones uel mendosas, quo minus ecclesia conturbetur. Cum a talibus episco
pi et diaconi summa semper diligentla publice dehortari debeant: sobrias quoque ,
ut dictum est de diaconis et episcopis. Foedissimum est siquidem in muliere uino
lentia, et abusus in uictu et uestitu: uinum illis in primis mater est turpitudinis
et libidinis. Non debebat uitiorum huiusmodi exemplar relinqui subditorum uxo
ribus a foeminis ecclesiasticis. Fideles in omnibus, ut cum ministrorum ecclesiae
adiutrices sint, instituto diuino, non secus ac diaconi ipsi, fidelissime dispensent
omnia, nihil pro se per fraudem subtrahant, in fide omnia dispensent, ne ponant
offendiculum fidelibus in ecclesia unde uiuunt, sed eidem fidelissime ministrent,
quantum attinet ad suumofficium.

Diacones sint unius uxoris uiri, qui filiis suis bene praesint, et suis do-
mibus.

Non notentur diaconi de quacunq incontinentia, ideo uxores plures quam
unam minime illis permittit spiritus apostolicus. Vt enim licuerit eo tempore Chri
stianis conuersis de Iudaismo uel gentilltate, uel per legem communem plurali-
tas uxorum, uel ad minus toleraretur, tanquam reliquiae conuersationis pristinae.
Quanquam Romanis id legibus uetaretur, unde et cum tempore abrogata est me-
rito huiusmodi uxorum pluralitas humanis legibus. Non tamen tunc quoque spi-
ritus Christi in apostolis patiebatur in episcopo uel diacono hunc morem, maxi-
me quod in grauamen non modicum ecelesiae cessisset tot personarum educatio,
praeter notoriam incontinentiam in ministris dei et ecclesiae. Nihil autem hic de
digamia uel trigamia praescribitur ab Apostolo: adolescens enim diaconus uel e-
tiam integrae aetatis episcopus, nusquam praecipitur prima mortua uxore, secun-
dam non ducere, ut perpetuo irremediabili molestia ureretur, Sicut nec iuuen-
culas uiduas uetabat a matrimonio, sed magis nubere illas praecipiebat Christus,
qui in Apostolo loquebatur. Et hic est eadem ratio, ne satanas tentet et uincat. Be-
ne autem praesint filiis, scientia, moribus, disciplina pietatis, erudiant suos filios
diaconi, ut sint speculum honestatis caeteris adolescentibus de ecclesia, ad morum
reformationem in toto populo. Suis quoque domibus.) Omnem uult familiam,
ministrorum ecclesiae quorumcunque honestissime gubernari, eadem ratione qua
et episcopos. Id quoque intelligendum de omnibus, qui quomodocunque praesunt
ecclesiae, etiam in temporalibums. Quandoquidem laicorum et clericorum distin-
ctio non legitur in apostolicis literis, sed Christianorum et gentillum. Maxime
uero hic discimus, quales in moribus sint fide et exercitio, quotquot ecclesiae cen

501AD TIMOTH. CAP. III.

sibus nutrluntur, qui scilicet in ministerium ecclesiae necessarii sunt. Nemo enim
praeter ecclesiae ministrantes, abeadem sustentari debet, et omnino nemo otio-
sus, qui possit sufficere laboribus idoneis. Ex quibus enim prorsus nulla redit ec-
clesiae utilitas, qui nullo sunt usui in opere sancto, a Christo et apostolis instituto,
nec usui futuri sperantur, hi non sustententur ecclesiae stipendio. Sunt autem ec-
clesiae necessarii episcopi, qui scilicet uerbum dei tractant et docent. Diaconi, qui
discunt et cooperantur episcopis. Et hii scholastici, qui olim Lectores dicti, iuuen-
tuti instituendae praesunt. Cantus horarum canonicarum, ut nunc fit, est prorsus
inutilis: possent tamen pro eo commodius institui exercitia circa canonicas scri-
pturas utiliter tractandas. Monachi omnes laborent manibus, olim magna illorñ
pars libris scribendis sese nutriebant. Hodie apta essentmonasteria ad libros opti
mos imprimendos: et si insuper succisiuis horis uerbo dei utiliter insistere uellent,
ut deberent, uel unum et alterum psallere Psalmum, id laudabile foret. Tantum
autem temporis die noctuque usq ad ingens fastidium murmurare Psalmos, et ne-
scio quae responsoria canere, miror quis instituerit, nisi ob redimendum tempus
et taedium orandi uel legendi. Et ne toti otiosi et inutiles ecclesiis, ecclesiasticorum
bonorum uoratores iudicarentur, tandemque illis fraudarentur: temporales qui-
dem possessiones in hoc saeculo pauperibus dispensasse, conforme fuerit euange
lio, otium autem sectari, et omnem cuiuslibet rei uel minimam etiam egestatem mem-
dicitatibus assiduis studiosius resarcire, quis probet? uel non dignissime rideat,
imo damnet ex scripturis canonicis et uerbo dei. Laborandum est potius illis, elee-
mosynasque dare et facere studeant hi religiosi homines, quam requirere et mendicare.
Crucem Christus sectatoribus suis imponit, non iners otium illud, et sine omni
propria sed non aliorum solicitudine, omnium rerum necessariarum suppeten-
tiam admirabilem, ex laboribus pauperum, et usura diuitum sectari. Haec certe
sanctus Franciscus non docuit, sed laborem manuum, pro quo reciperent uitae
sustentationem, sine affluentia, pretiositate uel curiositate, sed ut in omnibus non
tam reluceret, q̃re uera esset summa rerum paupertas et humilitas, subiectio Chri
stiana, et apostolica charitas ministrandi infirmis, etiam leprosis. Longe autem ali,
ter cessit institutum boni uiri, q̃ prae se tulerat, sancto quodam spiritu instigatus,
ad praedicationem suos hortabatur sancti euangelii, non solum uerbis, sed multo
magis exemplis. Non tam denarios abhorruit quam auaritiam habendi, et luxum
sectandi ac fastum. Inculcauit usque ad mortem suam laboritium, et humilita-
tem, fidem sanctae Romanae ecclesiae, et euangelii praedicationem, sine omnibus
exemptionibus Papisticis et philosophicis studiis, quorum sectatores iusto zelo
maledixit non semel. Quid autem profecerit, orbis indicat, etiam si sui fratres non-
dum uidere uelint, qui tamen aliorum comparatione minus fortassis aduersant ueri-
tati, et resipiunt, ni fallar, copiosius. Si quis alius ecclesiae etiam in temporalibus ne
cessarius minister decernendus sit, ille de ecclesia uiuat, nemo inficiabitur. Otio-
sorum autem prorsus nemo dignus habeatur, nec feratur. Qui non laborat, nec
manducet, caeteris paribus, si scilicet laborare possit: quin et qui nesciunt, discant
Iaborare, non pro pretio laboris reponendo, sed ad obediendum euangelio, non
solum ad repellendam otiositatem, ut habet regula Minorum. Egens necessariis
nemo sinatur in ecclesia, sed aeque non otiosi et ualidi mendicantes ferantur.

Qui enim bene ministrauerint, gradum bonum sibi acquirent, et mul-
tam fiduciam in fide, quae est in Christo lesu.

Diaconi alicuius ecclesiae si ministerii sui functionem laudabiliter cum probi

502COMMENT. IN I. EPIST.

tate, ac fideliter absoluunt, non solum laudem, sed et gradum sibi meliorem acqui-
rent. Erunt proculdubio idonei ad succedendum episcopo, si non ei cuius diaco-
ni sunt, transferentur saltem, eligendi in aliam ecclesiam. Vel ex cooperatoribus
fient fortassis coepiscopi, uel in una ciuitate pro multitudine populi episcopi, id
est parochi plures constituentur. Assequetur apud uniuersam Christi fidelium con
gregationem authoritatem magnam, multamque fiduciam fideles collocabunt in
eum, pro insigni fide, dexteritate, diligentia et uigilantia, qua in sua familia uide
bitur sedulus. Libertatem ex hoc sibi permittendam ab episcopo acquiret, ut o-
mnia uel saltem multa pro suo arbitratu sinatur agere, toties repertus integer et
fidelis in Christi obsequio, ut nemo sibi fidem agendorum abrogare possit.

Haec tibi scribo fili Timothee, sperans me uenire ad te cito.

Ex Laodicia scribebat Ephesum, nuper institutum ibidem eum episcopum
consolando et confortando, ut sciret ad id temporis magis necessaria scitu, suo tem
pore personaliter de omnibus coram edocturus, quae circa episcopi et diacono.
rumofficia essentordinanda in ecclesia.

Si autem tardauero ut scias quomodo oporteat te in domo dei con-
uersari.

Domus dei non templum intelligatur marmoreum, in quo cum thuribulo et
cereis circumcursare debeat de ara ad aram, et pontificalia exercere muta uel ca
nora: non est enim pontificale illud ceremoniarum ex traditione apostolica, sed
ut patet collatione uetustorum pontificalium, secundum tempus semper auctum,
quasi timuerint pontifices redargui, si non multa in domo dei agenda curarent,
quo minus unum illud necessarium, uerbi dei praedicatio, et canonicarum scri-
pturarum enarratio et inculcatio, ab illis indoctis hominibus exigeretur. Haece-
nim, ut probe Moria Erasmi admonuit, reiicienda erant in monachos otiosos, do
nec et ipsi Suffraganei crearentur. Domus dei est quaelibet fidelium congregatio,
Christo synceriter credentium, et uerbum dei toto pectore complectentium, et
per opera fidei proficientium semper. Inter quos, non super quos, conuersatur
episcopus apostolicus, eos docendo et instituendo in fide Christi, in doctrina san
na et catholica.

Quae est ecclesia dei uiui, columna et firmamentum ueritatis.

Domus illa dei in qua te ceu ministrum et superintendentem dominus con-
stituit, omnis uidelicet fidelium congregatio: non tantum Ephesina, sed ubique eo-
dem spiritu congregata sanctorum multitudo. Ipsa estecclesia, quam deus condi
dit, gubernat, conseruat, ac docet spiritu oris sui, uerbo dei. Non enim per se, sed
in Christo subsistit ac durat. Basisque est et sedes ueritatis, colitur em̃ in ea et agno
scitur unus uerus solus et uiuus deus. Cum omnes aliae ecclesiae et hominum con-
gregationes, deos falsos et nihili colant sua idola. Iudaei quoque a ueritate dei, quae
est per Christum Iesum, aberrauerunt, et excaecati sunt, ac cecsderunt. Nostrae autem ec
clesiae doctrina et fides fundamentum est, basis et columna immobilis et semper
mansurae ueritatis. Ipsi enim errauerunt et ceciderunt, nos autem surreximus et
erecti sumus, credentes in Christum dominum, et deum uiuum ac uerum, qui est
uia, ueritas et uita:illam quoque ueritatem firmissime credimus, praedicamus, tene
mus, et usque ad mortem defendimus.

Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum
est in carne, et iustificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est-

503AD TIMOTH. CAP. III.

gentibus, creditum est mundo, assumptum est in gloria.

Quanquam priora intelligi possint, ut diximus, de ecclaesia et columna. Sima
plicior tamen, et aeque indubius sensus uidetur esse, et plane insignis, si sic literam
ordinemus, ut quod praescriptum est, de columna et firmamento ueritatis, refe-
ratur ad ea quae illico sequuntur:ut sit is sensus, sic literam construendo: Vtscias,
inquam, quomodo te oporteat conuersari in ecclesia illa tibi commissa. Columna
autem et firmamentum ueritatis, et manifeste magnum, quod scilicet citra om-
nem controuersiam magnum est pietatis sacramentum, hoc est, quod nune tibi
paucis prodam. Quasi dicat: Totius Christianae doctrinae et catholicae uerstatis
columna, cui innititur, et firmamentum cui insistit, et mysterium summum pie-
tatis et fidei: hoc unicum est, quod et in ecclesia praedices, fidei esse summam ac
basim. Deus manifestatus est in carne: uel si in neutro genere interpreteris, myste
rium pietatis diuinae in Christo nobis exhibitum est, hoc pacto. Cum olim multia
phariam multisque modis apparuisset dominus deus, uel uerbum dei, illi consub-
stantiale et coaeternum, in forma angelica, specie humana, rubo igneo, spiritu, fa
cibus et nube, etc. nouissime diebus istis nouissimis uel proximis loquutus est no
bis in carne humana, assumpta in unitatem personae, sine commixtione natura-
rum, uel mutatione, in qua assumpta humana natura a uerbo, manifestauit se deus
uerbum mundo, incarnationem suam miraculose perficiens, et habitu inuentus
ut homo sermo dei, in Christo domino, ut inuisibilis deus, hominibus uisibilis ap-
parens, cum hominibus conuersaretur in terra, carne protoplastis indutus, et ha
bitu inuentus ut homo. Iustificatus in spiritu.) Per spiritum sanctum datum ho
minibus, iustus deus apparuit, fide et gratia, per uerbum suum iustificans electos,
qui in spiritu sancto uoluit omnes peccatores iustificari, quos omnes reos in pri-
mo parente damnauerat, hos in Christo per spiritum sanctum iustificat, et ipse iu
stus innotescit ac pius, qui seuerus prius iudicabatur et durus, ut scilicet iustifice
tur in sermonibus, et uincat, cum nostro carnali sensu iudicatur iniustus. Ap-
paruit angelis.) Dei gratia, mysterium pietatis, ipsum euangelium gratiae diuinae
ad homines, a saeculis magna ex parte ignotum angelis, per Christum hoc tempo
re innotuit principatibus ac potestatibus in coelestibus, qui hactenus ignoraue-
runt tantam dei ad humanum genus pietatem, et in Christi mysterio didicerunt,
quae prius abscondita illis erant et incognita. Quae nunc per euangelii praedica-
tionem, et per ecclesiam, angelis quoque clarior innotuit, Ephes.3. Praedicatum est
gentibus.) Omnibus populis, gentibus ac linguis hoc pietatis mysterium, et euan-
gelium regni praedicatum est, delata est haec stupenda dei gratia omnibus homi-
nibus, nemine excluso. Christus saluator datus est benedictio omibus gentibus,
pignus et arra salutis, non solum Iudaeis, sed et gentibus coepit per apostolos prae-
dicari hoc euangelium salutis: et praedicatum est nec solum per apostolos et apo-
stolicos uiros, sed et Creditum est mundo.) Non solum Iudaeis, sed uniuerso or-
bi, contra carnem contranitentem et sanguinem, cui hoc mysterium non reue-
latur, nisi a patre coelesti, qui trahit ad se per Christum quos elegit, et donat fide,
quos iustificare decreuit per fidem in Christo. Assumptum est in gloria.) Glori
ficatum est, et collaudatum ubique , et diffusum in omnem terram: et post agnitum
mysterium etiam glorificatum est, Christo ascendente in coelum, et ad dexteram
sedente, et euangelium mundo illucescente cum gloria, qua omnis mundana po
tentia, sapientia et iustitia oppressa iacet, ut illud solum et unicum gloriosum sit
in coelo et in terra. Hoc fidei tantum mysterium, et pietatis diuinae sacramentum,
sedes et basis est omnis ueritatis, columna et fundamentum, cui innititur omne

504COMMENT. IN I. EPIST.

quod sçimus, credimus, operamur, et speramus. Hoc si quis credat, ueneretur,
et amplectat, iustus est et perfectus Christi seruus et Christianus. Hanc, inquam,
summam doctrinae euangelicae, scias, teneas, doceas, et studeas inculcare, Chri-
stianae scilicet fidei breuissimos articulos, Deum scilicet incarnatum, uel in carne
humana manifestatum, per spiritum adoptionis, in quo clamamus, Abba pater, in
fide omnia iustificata, non lege carnalis literae uel scripturae. Angelis etiam admi
rabilem, quos non apprehendit, sed semen Abrahae, collatam scilicet hominibus
tantam dei gratiam, quae post factum illis innotuit, uel dum fieri primum coepit. Quod
euangelium Christi, et reconciliatio tam perfecta, praedicata est gentibus omnibus.
Mundo quoque creditum est, domino miserante, et hac credulitate ac fide iustitiam
omnibus largiente. Assumptum quoque est hoc pietatis euangelium uel beneficium
in gloriam dei, et patriarcharum sanctorum, qua nemo fraudetur fidelis in coelo,
et toto orbe terrarum. Tale aliquid et prius aeque breuibus descripsit Apostolus,
cum diceret, Vnus deus, unus etiam conciliator dei et hominum, homo Christus
Iesus, qui dedit semetipsum pro nobis pretium redemptionis pro omnibus. Haec,
inquam, est columna fidei, et euangelium regni: praeter haec alia non sunt quaeren-
da, non docenda, non imponenda fidelibus, ut necessario credantur. Si quis his con
uenientiora uel consequentiora potest, abundet is suo in spiritu.

CAPVT IIII.

SPiritus autem manifeste dicit, Quia in nouissimis temporibus
discedent quidam a fide.

Spiritus Christi, qui in discipulis adhuc manet acceptus, uel in die
pentecostes, uel in impositione apostolicarum manuum, per quem et futura prae
nouerunt, ac prophetant de Antichristis, qui a Christo abstrahunt, et a fiducia in
redemptore nostro nobis donata, is spiritus dei reuelauit prophetiam de futuris
temporibus, post haec nostra tempora esse futurum, ut parum curaturi sint homi
nes solo nomine Christiani, de fide in Christum, non agnoscent mysterium diuinae
pietatis illius, putabunt se non tantum in Christi spiritu iustificatos per fidem. Nec
erit gloriosum apud eos, quod deus euangelium gratiae suae uniuersalis transmi-
serit illis, omnibus scilicet electis: sed in operibus potius legis iustificari uolent, si
non legem Mosis solam, sed et plus quam Mosaicae legis praecepta seruanda propo-
nant, imo et contraria. Cum Christus fidem in deum et perfectam fiduciam do-
cuerit esse medium et instrumentum uerae iustificationis, non ex operibus, quae
nihil ualeant ad ueram pietatem. Docturi sunt enim obseruantiam in delectu ci-
borum, temporum, uestium, locorum, uotorum, meritorum, coelibatus, inuoca-
tiones quoque sanctorum mortuorum, opera etiam ieiuniorum, peregrinationum
laborumque multorum et Missarum, quibus in rebus iustitiam collocantes, gratiam
dei per Christum minus attendent, uel appretiabuntur. Posteriora tempora me-
lius dicerentur quam nouissima, ne quis putet in fine mundi haec olim futura, quum
etiam apostolorum tempore, et deinde semper pseudapostoli et sophistae supersti
tiosique ac haeretici haec crediderint, seruauerint et docuerint. Desciscere autem a
fide intelligitur, non a fide unius dei, sed a Christianismo, a uerbo dei, ab agnitio-
ne salutis, per Christum nobis paratae, et a libertate spiritus filiorum dei, a cultu
dei, quo uere dominus uult coli, in spiritu, fide, spe et charitate, uereque sanctis operibus

Attendentes spiritibus erroris, et doctrinis daemoniorum, in hypo-
crisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium conscientiam.

Cum ecclesiastici tam doctores que auditores ipsissimo deiuerbo, et Christi do

505AD TIMOTH. CAP. IIII.

tirmae, quae ueritas est, adhaerere deberet, ipsi erroris spiritui et humanae praesum
ptionis superstitiosis traditionibus attendunt. Quicquid enim a uia exorbitat, erae
roneum est. Spiritus autem Christi uid est, cuius uitam, mores et uerba aemulan-
tes, non errabimus unquam. Si quid praeter illius doctrinam et exempla unquam
uel a quocumque tentabitur, sine dubio abducet a uera pietate ad morem gentilium
impiorum, uel Iudaeorum nimiam superstitionem. Doctrinis daemoniorum)ait,
Daemones legimus docuisse primum quidem, ut uerbo dei Eua non crederet, sed
inuerteret sensum, augeret ac minueret, suo proprio sensu abundaret, praeter dei
praescriptum sciret et ageret. Docuit idololatrarum morem, sacrificia, cultum et
coelibatum, uestales uirgines, eunuchos suos, et gallos parauit, consultationes di
uinorum, et caetera huiusmodi. Christo quoque suadere tentabat de cibo, de arro-
gantia, de superstitione, et idololatria. Mendacium in ore falsorum propheta-
rum, obstrepere ueris prophetis, ad uere sancta opera prouocantibus. Excelsorum
et ararum multitudinem, perpetua uota deuotorum uariis idolis, ut is Marti, alius
Veneri, Mercurio et Dianae, propriis quibusuis ceremoniis, et legitimis deserui
rent, secundum loca, tempora, ac personas. Tales omnes doctrinae sunt daemonia-
cae et perniciosae, deoque odibiles, et contrariae fidei in deum per Christum. Diuinae
autem et sacrosanctae sunt, discere mititatem, humilitatem, fidem, spem, charita-
tem, modestiam, tolerantiam, beneficentiam in amicos et hostes, uincere in bono
malum, etc. Quicquid his obuiat, daemoniacum sit necesse est et spirituum men
dacium. Loquentium mendacium per simulationem.) Qui religiosiores uideri
uolunt, excogitantes de proprio doctrinas, et regulas uiuendi speciales, quasi
Christus insufficienter docuerit, et cum apostolis non satis religiose et sancte ui-
xerit, ut praeter euangelicam traditionem, alia quaedam illis ordinanda et instituen
da commiserit, cum ea tales superstitiosi de suo corde confinxerint, foris uolentes
uideri sanctiores, cum fuerint intra conscientiam repleti spurcitiis, hypocritarum
more, qui plura ostentare uolunt sanctitatis indicia, quam iusserit Christus; interim
necessaria obmittentes quae mandauit Christus, docentes, non litigare uerbis, nec
alios iudicare, esse mites, pacificos, modestos, mansuetos, et humiles, et similia con
silia esse euangelica, non necessario obseruanda, sed nudis pedibus uel scissis in-
cedere calceis, sextis feriis ielunare suo modo, pecuniam non tangere, prodefun
ctis orare, et similia, docent esse necessaria ad salutem suis professoribus. Sic enim
summi pontifices Romani, Gregorius nonus, Nicolaus tertius, et Martinus quin
tus declarant ac docent. Ad consilia euangelica obseruanda Franciscanos non ob
ligari, nisi in ipsorum regula praeceptorie uel inhibitorie, seu sub uerbis aequipol-
lentibus sint expressa, ut patet in Decretali, Exiit qui seminat, libro sexto. Simili-
ter Clemens in Decretali, Exiui de paradiso. Consentientibus in his et similibus
quatuor magistris Parisiensibus, etc. Similia et maiora confinxerunt sibi alii su-
perstitiosi circa esum carnium. Sed de potu uini nihil uspiam legitur modificatum
uel inhibitum. Cum itaque obmittant quae Christus docuit et praecepit, superero-
gationis tamen consilia sibi praefigunt, quae tamen nec ipsa complent. Vnice ha-
ctenus studuerunt perpetuo constitutiones figere et refigere, de euangelica au-
tem perfectione nihil prorsus dignum sentire, uel etiam perficere. Et cauteria-
tam habentes conscientiam.) Conscii sibi sunt huiusmodi doctores, quod quae a-
lios docent facere, ipsi non possuntuel nolunt, uel necessaria esse non iudicant,
quantumlibet aliis perficienda iniungant quae Christus non docuit. Ea tantum ra-
tione introducentes plurima, supra praeter uel contra Christi doctrinam, ut aliquid
emungatur, ut territi uel angustiati in conscientiis, promptius ad uota obediant,

506COMMENT. IN I. EPIST.

magis praelatos honorent, et ut sanctuli uideantur, fingentes se agere quod alios
docent uel praeciplunt. Omnibus his modis conscientia talium cauteriata depre-
henditur, iudicio autem percutientis serui, et mactantis in absentia domini con-
seruos suos, durissime iudicabuntur, ut portio eorum futura sit cum infidelibus, etc.

Prohibentium nubere, abstinere a cibis, quos deus creauit ad percipi-
endum cum gratiarumactione fidelibus, et his qui cognouerunt uerita-
tem, quia omnis creatura dei bona est, et nihil reiiciendum, quod cum gra-
tiarumactione percipitur, sanctificatur enim per uerbum dei et orationem.

Quid illi daemoniaci praedicatores, et cauteriata conscientia doceant per or-
dinem designat. Primo enim docuerunt non quidem ut nemo matrimonium su-
scipiat, hoc enim fieri non potuisset, et contra totam sacram scripturam. Nec do-
cent peccatum esse, omnibus coniugem habere, sed tantum religiosioribus Chri
stianis, quibus eatenus coelibatum persuaserunt, ut perpetuo seruandum uoue-
rent, quasi rem turpem matrimonium habentes, et indignam tractantibus caete-
ra sacramenta, quasi sanctum sanctiori couti non possit, quasi sacerdos sine pec-
catomagno coniugem habere non possit. Huius doctrinae fundamentum cum
nullum sit in sacra scriptura, cumque multorum malorum causa sit, ut misera docuit
experientia, et contra Christi et apostolorum doctrinas, merito dicitur diabolica,
Cum nubere in domino, deus, natura, scriptura, ufus, necefsitas, et honestas om-
nia approbent, tanquam sanctum, et deo placitum, nullis prohibitum: neque aliqui-
bus non necessarium, nisi specialissima et rara gratia spiritus praeuenientis, ut non
urantur. Prohibitae autem nuptiae sub uoto, uel sine uotis, domino non placenti-
bus, ineffabilium malorum causam praestant, quorum uotorum nemo nisi diabo-
lus pater et patrator causaq esse potuit. Quod et apostolus Paulus manifeste sci
uit, docuit, scripsit, ut anathema sit, qui contrarium docet. Abstinere a cibis etc.)
A crapula abstinere et ebrietate, non onerare corpus et spiritum, non reddere im-
becillum ad necessarias ac utiles functiones deus praecepit. Iudaeis denique genera
ciborum quaedam prohibuit pro tempore legis Mosaicae, cum reliquis obseruan
dae, ad pacificam cohabitationem, ad abominationes cauendas, ad praeueniendum
aduersam corporum ualetudinem, quae alioqui non proficiunt omnibus comple-
xionibus: nec enim omnia ideo usuunt, ut homini sint in cibum, sed etiam quae-
dam data sunt in remedium. Quaedam cibus ordinata sunt eorum animalium, quae
homini data sunt in escam: quaedam nauseam naturalem adferunt de genere car
nium: Quaedam ob idololatrarum superstitionem, quam remotissime abesse suis
uoluit deus cultoribus, et seriose prohibuit. Nunc autem in nouo testamento spi
ritus sanctus reuelauit, et Christus docuit, omnia munda mundis: nihil quod in-
trat in os, coinquinat hominem. Cibi itaque non insani, et nauseam non habentes
annexam, de se immundi non sunt, si cum gratiarumactione accipiuntur, deoque ́
donante in escas hominibus, omnes comedi possunt, nemine prohibente. Si ta-
men ad corporis castigationem, et ad tuendam ualetudinem, sectandamque parsi-
moniam quisquam sine superstitione libere abstineat, tanquam ob nauseam uel
medicinam, non quidem peccabit. Tantum ne immundum reputet et illicitum,
uel coronae alicuius meritum arroget sibi, uel speret huiusmodi abstinentia. Non
enim refert quid uel quando comederis, sed quantum. Possumus abstinentiam
sectari non solum in piscibus uel leguminibus, sed etiam in carnibus: potest legu-
minum esca peccari, potest omnis generis carolicite manducari si libeat, cum fi-
de et temperantia. Quicquid comedimus, cum gratiarumactione manducemus.

507AD TIMOTH. CAP. IIII.

Agnoscentes largitorem omnium bonorum, qui omnia nobis in usum bonum con
tulit, si non ad libidinem et superfluitatem utamur, et contra mandatum suum.
A principio enim herbas concessit, post diluuium carnes addidit, sanguinem ne
gauit, postea animalia quaedam immunda prohibuit, per Christum autem omnia
mundauit, comessationem quancunque prohibuit, ac regnum dei dixit non escam
et potum, sed fidem et charitatem. Quod addit, Fidelibus, et his qui cognoue-
runtueritatem, contra Iudaeos et Iudaizantes non solum loquitur, quorum iam
haeresis ut nota damnabatur, sed contra futuros praedicatores, qui docturi essent
aliquos cibos esse malos, religiosiusque esse uno cibo uesci quam alio: deum placari esu
huius cibi, non alterius: offendi illum mortaliter, hoc tempore comedenti hunc ci£
bum, alio tempore non sic. Introducturi quoque uota contra huiusmodi escas, tan-
quam cultum dei, et deo grata, ueluti domino placeret magis huius cibi esus quam̃ al
terius. Quanquam uero unum cibi genus magis impediat ingenium, et sacras medi-
tationes uel eruditas q̃ aliud, nullus tamen cibus id facit, nisi immodice sumptus,
id quod iure diuino uetat de omnibus cibis. Sunt igitur omnes tales doctrinae fal
sae, contra deum, adinuentiones humanae, et daemoniorum. Omnis autem cibus
et semper et omnibus bonus est, si cum gratiarumactione ad naturae sustentario-
nem, habita ratione ualetudinis, sumatur. Omnis autem cibus semper malus de-
cernitur, si nimius et ad libidinem capiatur, ut uotum de hoc uel alio cibo perpe-
tuum, uel ad regulare tempus, assumi non debeat. Non estut abstinentia uouea-
tur, quae semper est necessaria, ut semper illicita est superfluitas. Nec deo placere
potest, ut necessariis naturae detrahatur, ad legitimas functiones impediendas: ob-
ligamur semper et omnes ad moderatum usum cibi, et omnium bonorum tem-
poralium. Non oportet uouere uel abnegare, quod per uerbum dei nobis prohi-
bitum alioqui scimus, quodque dei uoluntati resistit. Nunquam autem cibus sumen
dus estsine gratiarumactione. Christus cum discipulis hymnum dixit et laudes
post cibum sumptum, et exactam coenam. Si quid immundum uel insanum in ci£
bo sobrie sumptofuisset, oratione et uerbo dei audito et credito, sanctificar̃, fitque ́
remediabile ac innoxium: scienter tamen et temere cibum sumens perniciosum,
et aduersum bonae ualetudini, peccato non caret. Non est deus tentandus. Non
omnia omnibus conueniunt. Sed eo modo sacrae literae non loquuntur. Denique
non omnibus est omnis creatura bona, nec omnibus sanctificatur cibus per uer-
bum dei et orationem, sed tantum fidelibus, his scilicet qui cognouerunt uerita-
tem: ignorans enim omnem ereaturam esse bonam, et in conscientia sua iudicans
malam, et non abstinens tamen ab ea, peccat, agens contra fidem. Nemo igitur
contra conscientiam instigandus ad cibum, sed prius instruendus est, ut fidelis ue-
ritatem agnoscat. Imo et cauendum est a talium scandalo, si ex infirmitate, et non
ex contemptu aut temeritate credere nondum possint, ut non est in libero homis
num arbitrio credere quicquid uelit. Si enim esca scandalizat fratrem, non man-
ducabo carnes etc.

Haec proponens fratribus, bonus eris minister Christi lesu, enutritus
uerbis fidei et bonae doctrinae, quam assequutus es.

Bonus minister Christi est et ecclesiae, qui bona et bene praedicat, nutritus in
uerbis fidei, bonaeque doctrinae. Verbum autem fidei euangelium est, et quicquid
in tota sacra scriptura et canonica continetur. Quae nos docet fidere, sperare et
amare deum, Christum praedicat, uel futurum uel exhibitum, in quem credere iu
stitia fidei sit. Bona itaque doctrina est, quicquid ex sacris scripturis credendum, spe-

508COMMENT. IN I. EPIST.

randum ac operandum docetur, et in ipsius sanam ac claram intelligentiam diri
git. Non illae gentilium tantum literae, quae abusiuo nomine bonae literae aestiman
tur, quae nec bonum reddunt, nec ad bonitatem instituunt. Haec autem doctrina
de cibis non diiudicandis, et generaliter bonis, fratribus proponenda iubetur, fi-
delibus scilicet, ut primo fratres sint, fideles sint, credant Christum legis perfectionem,
tunc em̃ et non prius erudiri poterunt de cessatione legalium per euangelium. Non
enim Iudaeis cessant legalia seruanda, nisi credant in Christum: alioqui stante in-
fidelitate, magis peccabunt legem negligendo contra suam conscientiam, quam
exuere non possunt uel uolunt. Sunt ergo primum de Christo docendi, postea de
gratia et fide, sic tandem de libertate Christiana. Hoc ordine omnes superstitiosi
docendi sunt, ut non ficte sese credere iactent. Bonus igitur minister est, qui bona
et uera, iusto et apto ordine praedicat, ad capacitatem et fructum fidei plantan-
dae. Malus autem minister erit, qui nondum assequutus est doctrinam fidei et
pietatis, qui non est nutritus in uerbo dei, quantumlibet totam philosophiam et om-
nes linguas, ac alioqui plurima edoctus. Qui non Christi Iesu, sed suam gloriam
et utilitatem sectatur, qui quaerit quae sua sunt, non quae lesu Christi. Qui docet
non nubendum, qui suadet fouendam perpetuam castitatem, quod in uerbis fidei
nusquam continetur: qui delectum ciborum magnifacit, caeterasque ceremonias
necessario implendas iniungit, a Christo non institutas: qui fidei simpli cis uerba
non docet: qui proiicit margaritas ante porcos scienter. Hi tales mali ministri non
sunt audiendi. Quam, ait, assequutus es.) Quam a me didicisti, non nouum ali
quid comminiscens, non nouas quaestiones inquirens, non noua mandata pro-
ponens, sed quae a me didicisti, uerba fidei, haec diligenter fratribus, hoc est piis
hominibus inculca. Non enim uel ipse Paulus audebat docere quicquam, quod
non in se docuisset uel reuelasset Christi spiritus. Nostri autem non sic agunt, Bre
uiter, euangelii particula recitata uel praelecta, statim sua commenta ad longum
ingerunt, nisi quod nunc dei gratia tales cum taedio audiri incipiunt a fratribus,
qui semel gustare inceperunt doctrinam fidei.

lueptas autem et aniles fabulas deuita. Exerce autem teipsum ad pie-
tatem, nam corporalis exercitatio ad modicum utilis est, pietas autem ad
omnia utilis est, promissionem habens uitae quae nunc est, et futurae.

Didicerat a Iudaea matre sua Timotheus multas fabulas, quae et adhuc extant
apud Iudaeos, quas et modo narrant filiis, praeter ea quae nunc quoque cabala ali-
qui dici uolunt, et pueris ac puellis legenda permittunt. Sicut et nos sanctorum
legendas quasdam et apocrypha. Vult autem Paulus nihil horum in ecclesia pu-
blice praedicari, sed tantum uerba fidei, et sacras canonicas scripturas, populumque
dei certissima ueritate, non dubiis fabulis imbui. Non sunt pueris nudae et non ex-
plicatae poetarum fabulae proponendae, etiam Latinitatis discendae praetextu, sed
fidei et honestatis fomenta ac disciplinae. Multo minus in ecclesia praedicandum
aliquid est, nisi canonicum, probatum ac certum. Exercitium pietatis est in uero dei cul
tu. Is autem uere deum colit, qui fide et charitate fert̃ totus in deum, et ex ea fide fert in
omnia charitatis officia proximo impendenda. Is deum colit, qui dei mandatis ob-
sequitur, uerbum dei reueretur in conscientia, et comprobat conuersatione religio-
sa. Non qui saepe et multum uersatur in humanis quibuscunque traditionibus, sed
qui deum et proximum diligit. Haec uera est pietas, hic uerus aclegitimus dei cul-
tus, haec religio Christiana. In his se exerceat episcopus suamque ecclesiam, discen
do sacra, atque docendo uerbo et exemplis. Non in cantibus assiduis, spiritu scili-

509AD TIMOTH. CAP. IIII.

cet et sono uel organis: non ceremoniis, uestibus, ornatibus, deo se placere arbi-
tretur, sed in pietate. Si scilicet plenus fide, et sacrarum literarum peritia spiritua
li, instruat populum. Si solicite incumbat, ne quis ecelesiasticus erret in fide et mo-
ribus, ne quis inuidiam seruans, charitatem laedat in ecclesia, nemo proximum in
aliquo circumueniat, uel incommodet uerbo uel facto, nemo egeat necessarioui
ctu et amictu. Haec sunt pietatis officia uere apostolica, ad omia ualidae, istae obla
tiones domino placentes, his sacrificiis promeretur deus. Hic cultus dei uere reli
giosus, et uita Christiana, digna ecclesiae, et necessaria in primis episcopo. Corpo
ralem autem exercitationem ad modicum utilem, uult apostolus, castitatem tan-
tum carnis, et uirginitatem corporis, ieiunium a cibo statis temporibus, et Iudyi
co more superstitiosas uigilias, peregrinationes, et cantus, precularum numerum
et ordinem: quae tamen in casu prodesse, nonnunquam possunt obesse, ut et alia
multa. Pietas autem, de qua diximus, grata deo est et hominibus sacra, prodest
nobis ac proximo, non est inanis et infructuosa. Quicquid autem in gloriam dei
et proximi utilitatem referri non potest, uanum est, et exercitatio corporalis di-
citur, non spiritualis. Promissionem huius uitae habet, Quia eadem mensura qua
mensi fuerimus, remetietur nobis. De operibus misericordiae in extremo iudicio
laudabimur, et praemia reportabimus. Fides in Christo hic nos beatos reddit, et
in futuro. Charitas proximi impletio est totius legis, quae omnino non praeiudica
re debet charitati. Nec exercitatio corporis ceremonialis quaecunque , nec uotum
nec promissum uero diuino cultus praeferri debet nec praeiudicare.

Fidelis sermo, et omni acceptione dignus. In hoc enim laboramus
et maledicimur, quia speramus in deum uiuum, qui est saluator omnium
hominum, maxime fidelium.

Attentum uult Paulus Timotheum suum, et omnem episcopum, ut certo si-
bi credat, utque doctrinam uerissimam amplectatur, non cunctetur si uideat alios
aduersa docentes et agentes, uerosque apostolos et uerum euangelium hostiliter
persequentes factis ac uerbis. Quanquam uero ad horam periclitari et laborare
uideantur propter ueritatem, quia tamen sperant in dominum tota fiducia, omnia
moderantem, et omnes sibi credentes saluantem, qui deus uiuus est, non idolum,
non ignarus, non inuidus, non tyrannus: ideo et nos qui fideles sumus, sine du-
bio, suonon destituemur auxilio, nec ueritas per nos praedicata succumbet aliquan
do, sed triumphabit, et nos cum illa in gloriam dei, qui omnium saluator est, ma-
xime fidelium. Est autem peculiare uerbum Apostolo, aliquid asseuerare uolen-
ti, ut dicat, Fidelis sermo, ne ab aliquo uel haesitetur uel negligatur, ut inutile uel
casu dictum. Vult autem intelligi euangelium quod praedicauerat Ephesiis, et
edocuerat Timotheum, propter quod sine intermissione multa patiebatur incom-
moda. In hoc, ait, et laboramus et maledicimur. Propter hoc euangelium multa
passi sumus, et adhuc patimur continuo, tanquam falsi doctores, subuersores ue
ritatis, pseudapostoli et apostatae a lege paternarum traditionum, multa quoque
mala de nobis loquuntur, et imprecantur, in tantum ut etiam nobis id uitio de-
tur et crimini, quod ausi simus tales deceptores et falsi doctores et subuersores
uerborum dei, secundum ipsorum iudicium, adhuc tamen sperare in deum ui-
uum, cuius ipsi nos blasphematores uideamur. Ipse autem dominus deus noster,
cui seruimus, cui obedimus in praedicatione euangelii, in quem confidimus, cui
nos totos credidimus: ipse saluator est omnium hominum. Pro omnibus quidem
solicitus est, omnes suas creaturas diligit, filic suum ex amore maximo pro omni

510COMMENT. IN I. EPIST.

bus tradidit, Solem suum super omnes diffundit, salutis consilia et remedia nemi
ni negat, citra condignum punit, omnes uult saluari, uocauit omnes, sese omnibus
tradidit, uiam salutis aperuit omnibus: maxime autem fidelium toto corde sibi cre-
dentium, in se fiduciam omnem collocantium, qui uerbis suis credunt, qui domi-
nicis praeceptis acquiescunt, uoluntatem illius faciunt. Si quando deficiant ac pec-
cent, statim fideliter poenitent. Non poenitentes ex animo, dolent se non poenite-
re quantum uellent ac deberent. Orant pro peccatis suis dominum in nomine
Christi, cuius iustitia et merstis saluari confidunt, de propriis meritis et iustiriis
desperant. Hii tales fideles proculdubio sunt, et domino habentur: horum certiss
simus saluator deus est, qui per Christum saluat fideles, tanquam filios et intimos
amicos, quos dissimulare non possit.

Praecipe haec, et doce. Nemo adolescentiam tuam contemnat, sed ex-
emplum esto fidelium in omniuerbo et conuersatione, in charitate, in fi-
de, in castitate.

Haec, inquit, praecipe, Confidentiam scilicet in deum, in omni labore et perse
cutione: pietatem ueram seruandam prae omnibus, nihil praeter scripturam docen-
dum, fabulis non attendendum, matrimonium non interdicendum, cibos non re-
spuendos, ut animae damnosos, et c. Similiter quae de Christo docenda praescripsi
breuibus. Haec, inquam, praecipe ac doce, non traditiones humanas ac doctrinas
externas. Nemo adolescentiam tuam contemnat.) Aetas senectutis uita imma-
culata. Deus mentes magis comprobat quam aetates, non tanquam inexpertus spiri-
tualium loquaris, non adolescentium more agas et doceas, licet adolescens sis. Fa-
ctis ostende doctrina et moribus, ut adolescentia tua promereatur senectutis ho-
nores. Quodque adolescentia detrahere uidetur authoritati, hoc morum et doctri
nae maturitats accedat: ideo per authoritatem officii tui praecipias et doceas, ut non
humana, sed ex spiritu proueniens doctrina credatur, ut non ob adolescentiam
spernatur doctrina, sed ob maturitatem et soliditatem doctrinae adolescentia ue-
neretur, ut a nemine sperni possit. Sed esto exemplum fidelium, et e. Hoc tandem
est utiliter praecipere et docere, si prior feceris, si exemplar honestatis in uerbo et
conuersatione praestiteris, si uerba factis comprobaueris, si uita non doctrinam
condemnet, sed persuadeat: non enim uerba sufficient, cum coeperit Christus fa-
cere et docere. Exemplar autem sit primo in sermone, utnihil praeter scripturas
sacras doceat, et solidam doctrinam, semper de honestis loquatur, obloquatur ne
mini, omnia mitius interpretetur ambigua, increpet detractores, sit apud eum,
Est est, Non non. Deinde in conuersatione, ut humiliter, mansuete, pudice, sobrie,
et amanter ad omnes sese sine hypocrisi exhibeat, paratus omnium commodis pro
mouendis, solicitus de necessitate proximi, magis quam propria corporali ac spiritua
Ii. Praeterea in dilectione, charitate scilicet dei et proximi propter deum, ut nedum
uerbo et opere, sed corde quoque et animo faueat synceriter, non ob commodum
priuatum, etiam inimicis, externis, immeritis, ingratis, ut emendentur et profi-
ciant. In fide) quoque addit. Vt totus ex deo pendeat, sese totum deo committat:
omnia quae eueniunt, deo accepta referat, non dubitet de gratia et clementia dei.
Christi beneficia credat, ac iugiter meditetur. Dei gloriam quaerat in omnibus,
uerbis dei assistat, credat, discat, doceat. Defendat ueritatem fidei catholicae et sa
crae scripturae, non ferat infideles. Tandem castitatem uel puritatem addit. Fides
enim Christiana cor mundum creat, uerba spurca non patiturl, opera turpia ex
animo exhorrescit, nihil mixtum, uarium, impurum, duplex et insyncerumad.

511AD TIMOTH. CAP. IIII.

mittit; omnia autem sint simplicia, dextra, certa et pura quae agit et loquitur, Ca-
stitatis uirtute libido regatur, et minime regat corpus uel animum.

Dum uenio attende lectioni, exhortationi et doctrinae,

Non otiosus semper expectes aduentum meum, noli mihi perficienda absen-
ti et uenturo reseruare, quae tu praestare poteris: interim lectioni instes scriptura-
rum sacrarum, unde possis et subditis proficere. Non manibus uerses nisi sacros
codices, non mundanarum uanitatum dogmata, non philosophos doceas, sed lea-
gem et prophetas ac Psalmos, id est canonem scripturae ueteris. Euangelia enim
eo tempore apostolorum praedicationibus discebantur, donec describerentur et
euulgarentur per discipulos. Haec, inquam, tunc legebantur ab apostolorum disci
pulis, non fabulae gentilium uel ludaeorum. Non autem simplicem lectionem in-
dicit, sed ad intellectum, sensum, profectum et fidem, ne tempus perdatur. Non
ut hactenus horae canonicae lectae sunt pro more et praecepto, sed ut primi illi pa
tres ad minus in anno, totas sibi scripturas praelegebant. Quibus successores com-
mentaria adscripserunt et annotationes: quae si extarent, superflua haberentur
quae hodie conscribuntur. Vnde et Romanae ecclesiae consuetudo inoleuit, ut cle-
rici et episcopi certis temporibus libros legere debeant, ueteris et noui testamen
ti, iuxta dispositionem Gelasii Papae, ut habetur in Decretis, distinct.15. Canone,
qui incipit, Sancta Romana ecclesia. Idque nominant Ecclesiasticum officium, sic
per anni ciculum digestum, ut Pentateuchum legant a Septuagesima, per septem
seilicet hebdomadas septem libros, quinque Mosis, cum losue et Iudicum. Deinde
per quindenam Ieremiam usque ad Pascha, cuius diebus Homeliae sanctorum le-
guntur, et euangelia festi. Deinde usque ad Pentecosten Apocalypsim, Acta cano
nicaeque epistolae. Deinde usque ad calendas Augusti, libros Regum et Paralipome
non. Per Augustum Salomonis libros. In Septembri Iob, Tobiam, Hester et Es-
dram legi ordinantur. In Octobri autem Machabaeorum libri. In Nouembri, Eze-
chiel, Daniel, et minores prophetae legendi. Tandem in Decembri, Isaias. Post na
talem domini, epistolae Paulinae omnes usque ad Septuagesimam. Haec habet Ro-
manum ordinarium, et prisca ecclesiastica traditio: quae utinam seruata fuisset,
intermissis Legendis dubiis sanctorum, et id non transisset in consuetudinem tan
tum legendi, non etiam intelligendi sacrosanctas scripturas, melius certe interim
ecclesia profecisset. Quod utinam uel posthac felicius agendum tentetur a minia
stris ecclesiae, ut praemissa oratione ex Psalmis uel alia, intendant lectioni sacrae
scripturae, canonicas scripturas horis canonicis ruminando, magis quam uocaliter mur
murando et cum taedio. Nec tamen interim oportet obmittere etiam salsamentoa
rum uice, saecularium authorum utiles libros, et liberalium disciplinarum studia.
Semper tamen et ubique curato, ne quid nimis, et ut sapiatur ad sobrietatem. Nec
ualet exemplum Christi, qui orasse frequentius legitur q̃ legisse. Discere enim Chri
stus sacra non potuit, sapientia dei patris. Nos scripturas scrutari iubemur, et in-
cumbere lectioni. Paulus eruditissimum Timotheum admonet, ac praecipit serio-
se, ut sana doctrina imbuatur, quam et doceat in ecclesia, ut et contradicentes re
uincere possit, et redarguere. Exhortationi quoque iubetur attendere:non enim le
ctio sufficit, sed exhortanda est ecclesia ad fidem in Christum et apostolicos mores,
non cogendo sed exhortando, ut imperfecti instituantur. Vitia, infirmitates, et
imperfectiones carnis dulcibus uerbis disuade, si locum inueniant: non terribi-
liter ac imperiose manda, non mineris, non dure increpes, sed exhorteris suaui-
ter, sed instanter et sine intermissione, non leui capta occasione remittendo stu-
dium, uel desperando de deigratia. Doctrinae quoque instare iubet Paulus, ut ex

512COMMENT. IN I. EPIST.

serinturis diuinis ostendat, euincat, doceat, sic se habere omnia iuxta del legem et
sacras literas, ut in ecclesia praedicatur a ueris apostolorum discipulis, ne quae di-
cantur sint incerta et opiniones, sed scripturarum fide et authoritate solidata.

Noli negligere gratiam quae in te est, quae data est tibi per prophetiam,
cum impositione manuum presbyterii.

Donum prophetiae, hoc est gratia interpretandi sacras literas, affluentius ei da-
tum erat q̃ caeteris, ideo episcopus ordinatus est, cuius officium est docere legem
dei. Nihilominus tamen lectioni instare iubetur, ne obmittatur locorum collatio
ut certior interpretatio haberetur. Non enim quaelibet passim concinnata enar-
ratio sufficit, sed quae desumitur ex scripturis, nisi manifesta sit lectio. Hanc in te
prophetiae gratiam uide ne negligas, ne talentum creditum abscondas, sed usu et
exercitio quotidiano usuras referas domino tuo debitas et exigendas. Cum tibi
presbyteri et seniores imponerent manus, ut esses episcopus, prophetiam quoque
habebant, te futurum idoneum huic officio, quia donum spiritus et gratiam su-
scepisses docendi ecclesiam. Eo igitur prophetiae dono utere solicite, et ne negli-
gas, sed doce, exhortare et insiste pro uiribus, iuxta acceptam gratiam, per ma-
nuum impositionem in profectum ecclesiae tuae.

Haec meditare, in his esto, ut profectus tuus manifestus sit omnibus:
attende enim tibi et doctrinae, insta in illis. Hoc enim faciens, et teipsum
saluum facies, et eos qui te audiunt.

Admonui te legis diuinae praedicandae, et Christianae fidei articulorum, insta-
re lectioni, exhortationi, ad fidem, spiritum, dilectionem, puritatem, conuersatio
nem et sermonem. Haec, inquam, meditare, ut apposite, sufficienter et fructuose
loquaris de eis, non impraemeditate et temere, deque fabulis. Nondum commen-
daui tibi quicquam de Missis, consecrationibus, confessionibus, exorcismis, de-
functorum animabus, et officlo ceremoniarum. Quae, quia non accepi a domino,
ideo eorum nihil tradidi tibl, quamlibet insignis apostolicae ecclesiae episcopo, fi-
delis apostolus. In his itaque quae tibi proposui totus esto, studium omne confer, et
cura solicite ut fiant: et ita fiant, ut per haec proficias patenter in subditis, et in ec
clesia tua tanta, ut prosit ouibus pastoralis cura tua, ut sciant ex spirituali commo
do suo se habere episcopum, doctorem et pastorem idoneum. Vnde et proficiant
semper in melius, et crescat indies fides et conuersatio Christiana. Attende quo-
que tibi et doctrinae.) Ne culpa doctorem redarguat, ne actio orationi repugnet,
sed sana et irrefragabilis sit doctrina tua. Contra et praeter quam nulla introdu-
catur in ecclesiam, sed ea ut certa ac firma statuatur et propugnetur. Insta in illis
docendo et agendo, ut proficiat populus. Illa, inquam, non alia propone, incul-
ca, defende. Quae si pro uocatione et gratia dei feceris, officioque tuo incubueris,
teipsum saluum facies, euades iudicium nequam et infidelis serui, et negligentium
pastorum, sua quoque tantum quaerentium, gregem deserentium uel perdentium.
Non audies comminationem et grauem damnationem pastorum sese pascentium,
eorum te periculo eximes, etiamsi non acquieuerint, contemnant autem et reii-
ciant, non credant, et damnentur. Tu tamen liberabis animam et conscientiam
tuam, principi pastorum gratam referes rationem. Si uero audierint et fuerint ob-
sequuti, si monitis iustitiae et sanae doctrinae tuae dociles animum apposuerint, ut
ea perficiant, tu quoque illis causa salutis eris, et una tecum saluentur, et salutis suae
fidum te fuisse ministrum testabuntur fideles.

513AD TIMOTH. CAP. V.

CAPVT V.

SEniorem ne increpaueris, sed obsecraut patrem, iuuenes ut fra-
tres, anus ut matres, iuuenculas ut sorores, in omni castitate.

Modestia iuncta authoritati, necessaria est episcopo, neminem non
obseruet, nullum negligendo praetereat, omnes curet, proficiat omnibus, et me-
deatur. Etiamsi grandioris aetatis sint, si quid contra ea quae docuerit episcopus,
ab illis fieri et committi uideat, hoc est, contra legem dei comiter, amice, pia ad-
monitione, sine supercilio et fastu, et sine seueritate corrigat. Non facile senio-
res ferunt a iuniore moneri, multo minus increpari seuerius, uel saeuius obiurga
ri. Et tamen insolentia senum neutiquam dissimulanda est, ne ob senium et annos
ipsorum delicta et mores in authoritatem et exemplum trahantur a iunioribus,
procliuioribus ad mala sectanda. Corrigi ergo senes debent, sed non saeuitia, non
uerborum duritia, sed blanditiis, lenitate grata et matura, ac quasi reuerentiali in-
sinuatione admonendo, non contumeliis irrogandis, quae ferri non possunt a se-
nibus, quin magis exasperantur. Seruanda igitur reuerentia est, et ratio aetatis,
sed tamen non intermittenda admonitio transgressionis, uerum non uelut impe-
riose, sed cum modestia. Si uero senes omnino stulti sint, et inueterati dierum ma
lorum, et publico scandalo patrocinantes, senectutis suae authoritate iuniorum
insolentiis exemplo uel uerbo, iam Danielis exemplo utendum est, et pro rei in-
dignitate rigide tractandi. Semper tamen decet iuuenem praelatum modestia in
uerbis, de quibus hic agitur, ad senes, quatenus magis condolentia et dolor mali
tiae et rigoris necessitas urgere uideatur episcopum, quam contemptus senectutis, uel
praesumptio praelationis, quam iuuenes declinent. Iuuenes utfratres.) Solemus
uariis modis alloqui et corrigere fratres insolentes, iuxta cuiusque indolem, ut u-
num durius alloquamur, alterum familiarius affectuque suauiori: aliquando et de
industria irritamus, etiam intendentes turbari aliquem, sed ut citius resipiscat. Nun-
quam tamen infamia publica afficiendi sunt iuuenes, nec contemptu uili afficien
di coram multis: praeuenienda est iactura famae et honoris, dum salua omnia ada
huc sunt, et honestatis spes in adolescentibus, ne semel confusi, animum despon-
deant, et desperatione reddantur peiores. Ideo contra externos accusatores stu-
diose potius excusandi sunt iuuenes, defendendi et uindicandi: uerum familiari-
ter et amice conueniendi sunt cum digna duritia, ut intelligant fidem et amici-
tiam: si publice propugnentur, priuatim obiurgentur cum modestia. Sic fratrum
animi conciliandi sunt, sic emendandi iuuenes: sic proficitur, si omnia ex syncera
naturalique fraternitate tententur et aptentur: caeteris tamen paribus, ut non sint
procaces et filii Belial. De Christianis em̃ fit sermo et coaetaneis, ad quos pro cha
ritate afficiamur, ut consulere cupiamus, dum scilicet agnouerint se amoris tan-
tum causa admoneri et corripi, non odio. Anus ut matres.) Honorifice allo-
quendo, commonendo, dedecus ostendendo, quod illas maneat, erubescentiam
incutiendo, ex proposita rei indignitate, non contemptu, odio, maleuolentia, sed
uerbis modestis, ne magis irritentur quam emendentur, et ad desperationem adigan
tur, et tristitia obruantur, bis contemptae, ex uitio scilicet et aetate uel fama. Iu-
uenculas etc.) Amanter ac syncere sorores alloqui consueuimus, ac sinae formae
uellibidinis quacunque habita ratione, tantum ut consulamus honori et rebus agen
dis. Sic dum episcopus uel parochus necessitate adigitur ad alloquendum iuuen
culas, breuiter id faciat, syncere, grauiter et caute, omnia obmittens leuitatis si-
gna, uerecunde, composite, et ordinate ad disciplinam, ne quo pacto sinistrae su-

514COMMENT. IN I. EPIST.

spicionis indicium proferatur, et castitatis fama periclitetur, etiam si nihil mali in
tercedat. Abomni enim mala specie abstinendum, cum et lubrica sit fama pudo-
ris, maxime episcopo inter iuuenculas et adolescenti, quantumlibet grauis sit
moribus: nemo enim satis et omnibus horis sapit, hac potissimum in causa.

Viduas honora, quae uerae uiduae sunt. Si qua autem uidua filios ha-
bet aut nepotes, discat primum domum suam regere, et mutuam uicem
reddere parentibus, hocenim acceptum est coram deo.

Ex consequentibus contextuque literae uel sermonis satis intelligitur, is honor
de quo hic dicitur, deferendus uere uiduis, hoc estomni auxilio uiduitatis et sola
tio, quae scilicet marito, filiis, nepotibus, et diuitiis destitutae, despiciuntur, et mise-
re animam trahere permittuntur. Non patiatur episcopus huiusmodi male audi-
re, indigere, odiri, maleque tractari, sed eam, si uere sit uidua, ecclesiae nomine de-
fendat, suuet, consoletur, de sumptibus ecclesiae, et collectis in synaxi fidelium, pro-
uideat talibus uiduis in communi de necessariis. Idem autem intelligendum de
omnibus ecclesiasticis personis, eadem miseria laborantibus, pupillis, orphanis,
infirmis, peregrinis, et qui sua pauperibus erogarunt, ut postea necessariis egere
cogantur. In summa, curet summopere episcopus, ut nemo inter Christianos sibi
commissos indigeat, uel mendicare cogatur. Si qua autem etc.) Si aliqua non
sit uere uidua, sed marito tantum uiduata, non autem filiis, nepotibus et diuitiis,
istam non tuebitur episcopus sua solicitudine, sed qui id possunt filii et nepotes,
uictum illi administrantes et amictum: ipsa uicissim eos moderetur, instruat, mo
neat, et, si potest, nutriat, foueat ac doceat: perinde ac se quoque simili humanitatis
officio nouit a parentibus educatam. Debent enim patres thesaurizare filiis, non
contra. Nec huiusmodi uidua suscipiatur ad collegium uerarum uiduarum, sed
domui et familiae suae potius praesit et incumbat. Hoc enim domino placet, ut pro-
uectiores aetate et prudentia praesint iunioribus: et qui aliis benefacere possunt,
non patiantur otiosi sibi benefieri cum iactura egentium, et officium exigere, qui
debent praestare et possunt. Discant primum etc.) Non se talis uidua intromit,
tat ministerio ecclesiae, dimissa familia fillorum nepotumque suorum, istis suis po-
tius praesit et inuigiler, benefaciat, et regat propriam domum: quam ubi bene re-
xerit, regendoque exercitatior euaserit, postea ecclesiae deseruire legitime poterit,
si ad hoc per episcopum sexagenaria deligatur.

Quae autem uere uidua est et desolata, speret in deum, et instet obfe-
crationibus et orationibus noctu die: nam quae in deliciis est, uiuens
mortua est.

Describitur hic uere uidua ea dici, quae solatio huius mundi caret, marito, fi-
liis, nepotibus, possessione: sperat autem in domino, et omnem spei suae fiduciam
collocat in deum, qui pupillum et uiduam suscipiet. Non utitur hoc mundo, non
sectatur gaudia huius mundi, et carnis libidines, sed uacat orationibus et audi-
entiae uerbi dei, seruitio indigentium, consolatione afflictorum, sine intermissio-
ne cogitat quae domini sunt, exonerata molestiis huius uitae, et domesticae solici-
tudinis, quomodoque placeat marito, sed deo uacat soli. Talis estuere uidua, mun
do neglecta, deo autem coniunctissima et commendatissima. Die noctuque ́, ait. Si
cut de Anna legimus filia Phanuelis, quae Christum suscepit oblatum in templo.
Vidua uero quae in deliciis uersatur, non seruiens deo, nec uacans orationibus,
sed libertate abutens, delicias sectatur, otio uacat et multiloquio, uinolentiae, tra-

515AD TIMOTH. CAP. V.

dita libertate in occasionem carnis. Talis, ut maxime suauiter iuxta carnem uiuat.
mortua tamen est spiritu, gratia dei priuata, Christo non uiuit, quia non pietats
studet. Tales ab ecclesia nutriri minime debent, cum sint opprobrium et diffamia
ecclesiae, sed corrigi potius ac puniri oportent, si quo modo reuiuiscant in Christo
per poenitentiam.

Et hoc praecipe, ut irreprehensibiles sint.

Officii quoque tui est, circa uiduas curandas, ut eas doceas maturitatem, et cir
cumspectionem tantam, ut nihil sinistri de eis suspicari uel dici possit, ne laxius
uiuant ob libertatem suam in uiduitate, ne scandalo sint ecclesiae: uideanturque non
ob religionem et castitatis amorem abstinere a secundis nuptiis, sed ad fatisfacien-
dum libidini exoneratae maritis.

Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet,
fidem negauit, et est infideli deterior.

Quanquam haec sententia uel regula de uidua dici uideatur quae non est ue-
re uidua, quae curare iubetur familiam, potius quam ut uel ecclesiae commendetur a-
lenda, uel eidem ministratura, sed potius docetur praeesse suae domui. De quibus
uiduis re uera Paulus haec quoque retulit. Veruntamen generalis gnome uidetur,
pronunciata ab Apostolo uniuersaliter de uiris et mulieribus, uiduis et maritis.
Volens neminem sic curare aliena, ut propria familiae suae necessaria et domesti
corum suorum, quibus dei prouidentia rector ac prouisor constituitur, curam ne-
gligat uel reiiciat, ut ea tantum ratione orationi uacare eligat, ne cogatur proxi-
morum necessitati inseruire. Quin hac sententia Pauli iubetur paterfamilias qui-
cunque et materfamilias, domesticorum administrationem diligenter gerere, non
secus quam si a domino specialiter eorum curam demandatam suscepisset. Quod si ab-
iiciat instituendae prolis curam, regendae domus, sustinendi molestias proximorum,
de quibus deus mandauit cuique : eligatque obmissis istis, uacare propriae deuotioni,
ecclesiae ministrare, religiosus ad speciem fieri, deoque secundum proprium suum
sensum seruire, hic tantum abest quo deo placeat, ut magis infideli deterior defi-
niatur a spiritu dei. Qui uero legitime curat suam familiam, ut Abraham, Isaac,
Iacob, Ioseph, et caeteri, id sane agit quod natura iussit, et dominus praecepit. Qui
uero pro arbitrio suo agenda eligit, et quae deus mandauit obmittit, dominum men
dacem et mutabilem facit, aliudque uelle, aliudque iubere credit: id quod fidei aduer
satur. Maxime autem quod infideles quoque naturae ductu optimo et minime im-
probo, proli prospiciunt et proximis. Idipsum deus praecepit, natura bestiis quan-
libet ferocibus indidit, et ratio naturalis aequissimum iudicat. Illud hii suo sensu abum
dantes despiciunt, propterque traditiones proprias et humanas statuendas domi-
ni dei mandatum transgrediuntur. De his ex Plinio et Petrarcha aliisque ́, ut ubique ,
et ex scripturis sacris multa adduci possent, nisi clarior esset haec Pauli sententia
Sole, et uerior statutis humanis.

Vidua eligatur non minus sexaginta annorum, quae fuerit unius uiri
uxor, in bonis operibus testimonium habens: si filios educauit, si hospi-
tio recepit, si sanctorum pedes lauit, si tribulationem patientibus submi-
nistrauit, si omne opus bonum subsecuta est.

Ecclesiae apostolicae primitiuae ecclesiastici, tunc et deinde dicebantur non
tantum clerici, sed et omnes pauperes, orphani, pupilli, et in primis uiduae, hoc est,
orbatae uel desolatae uiris filiis et possessione, nonnunquam ob fidei confessionem

516COMMENT. IN I. EPIST.

spoliatae. Bona autem ecclesiae erant, quae sabbathis uel dominicis diebus, post au
ditam fidei doctrinam colligebantur, nemine uacuo comparente. Collecta autem
siue ad esum pertinerent, siue pecuniae, benedicebantur ab episcopo, et per dia-
cones, id est ministros ecclesiae, ad episcopi fidelis dispositionem ecclesiasticis tali-
bus diuidebantur, prout cuique opus erat: de quibus quoque episcopus et diaconi
cum sua familia, uxore et filiis sustentabantur ad uictum et amictum, quibus et
contenti erant: non ad abundantiam uel luxum. Peregrini etiam fratres, boni te-
stimonii, reficiebantur, uirgines pauperes, et infirmi. Nemo egere uel mendicare
permittebatur. Temporis autem successu testamentis fidelium, et munifica diui-
tum largitione huic usui prouisum est, et indigentium consolationi. Alicubi etiam
ex decimis et possessionibus agrorum ac domuum fortassis. Tandem deuotio prin
cipum, et simplex religionis amor, Christianaque religio regum, cum non possent
ipsi prospicere pauperum necessitati, occupati rebus suis et officiis, huiusmodi
onus et studium inseruiendi et distribuendi necessaria egentibus commendauit
religiosioribus personis, et probatae sanctimoniae uiris, abbatibus et monachis,
qui ut tunc praeter arctum uictum et amictum, in summa parsimonia uictita-
bant aliquandiu: nec suspicio aliqua fraudis locum haberet, ne non dispensarent
illi serui dei necessaria indigentibus illis sibi commissis. Eis quoque personis eccle-
siasticis sacris literis incumbentibus, inque spiritualibus populo seruientibus, or-
phanis quoque et uiduis, hospitibus et infirmis. Vnde et usque hodie in uetustissi-
mis monasteriis et collegiis bene ordinatis, ordinationes de lectionibus quotidia
nis sacrae scripturae, infirmorum curandorum officiales, hospitum susceptores,
scholastici, qui pueris praesunt instituendis, sacerdotes sacramentorum dispensa
tores. Episcoporum uero uel abbatum proprium munus erat proponere uerbum
dei ad ecclesiam. Semper tamen durauit festis diebus oblationum collecta proec
clesiasticis. Temporis autem lapsu, proque morum mutatione, deprauatis omibus,
charitate frigescente, quaestu autem luxuque irrepente paulatim in ecclesiasticos,
bona ecclesiastica et diuitiae in usum pietatis datae cesserunt in maximum abu-
sum, continuoque magis inualust in dedecus cleri et monachorum. Episcopi enim
principes facti sunt, imo ex principibus facti sunt episcopi. Monachi et abbates
satrapas se gerere coeperunt, suisque priuatim usibus applicare bona ecclesiastica,
et pauperes negligere, quos in sua mensa habere iussi erant, uel aliis rationibus
aliquantisper prouidere, extructis hospitalibus. Religiosi caeteri plus q̃ mundani
facti sunt, quos suis coloribus et dignis depinxit ante quadringentos annos D.
Bernhardus, et ipse monachus, qui dum reformationem monachorum meditatur
et incipit, longe ditiores, et ceremoniis addictiores, orbique Christiano inutiliores
post se reliquit, et diuitiarum corrasores, sub pietatis specie auariores, quam ante eos
fuissent Benedictinenses, quos Bernhardus obotium et diuitias digne traduxerat
in Epistola uel Apologia sua ad Gulielmum abbatem, digna quae legatur a piis et
impiis monachis, speculum sane nouissimi monachatus. Omnino autem qui spi-
rituales nunc dicuntur et religiosi, toti facti sunt animalia uentris, praeter cantum
et murmur suum, otio tantum incumbunt: quod quas sequelas relinquat, scriptu.
ra et tota philosophia docet, et rerum usus cum experientia. Hodie non sexage-
nariae uiduae eliguntur uel uirgines domino educandae, ad ecclesiae obsequium et
honorem, sed filias quas odiunt, et per quas posteros non dignantur, quas sub pal
lio religionis malunt meretrices in irreformatis coenobiis, quales maximo passim
numero habentur, uel anxie ac turpiter in conscientiis urendas et desideriis, quam
matresfamilias fieri. Filios quoque suos in monasteriis nebulones et lenones agere

517AD TIMOTH. CAP. V.

imuni, et nuuriunt ôblationibus adulteros, ubi et impinguantur et luxuriantur.
de bonis ecclesiae. Non est hic locus excusationis multorum pessimorum homi-
num, obpaucos bonos, sub arcta disciplina ad honestatem coactos. Siquidem can-
cellis tantum regularibus, et timoribus poenarum continent sese apud homines,
quicquid secreto in corpore et conscientia, naturali necessitate et usu eueniat,
cum dominus pectus, conscientiam, animum et cor exigat pacatum et pium, to-
taque fiducia sibi sana conscientia inhaerentem. Non quidem sine omnibus pecca-
tis, sed sine diffidentia emendandi errata, quae uotis tantum impediri non possunt,
nec quacunque abstinentia et rigorosa corporis castigatione. Quae naturae pecca-
tricis propensio nititur tantum in uetita, et a uoluntate hominum quamlibet san
cta non pendet, gratiae dei promissionem non habet ex uerbo dei. De quibus mul
ta dicipossent, iamque dici inceperunt a multis bonis uiris, qui ecclesiasticum sta-
tum cuperent non abolitum, sed uerbo dei reparandum in melius, quod huiusmo-
di perpetua uota ignorat et improbat. Interim dum uentris haec animalia nutri-
untur in collegiis quibuscunque , pauperes caeteri pupilli et uiduae negliguntur a
clericis: quicquid corradere possunt, reponunt in census, unde augeatur nume-
rus hoc pacto deum uentrem colentium, cantorum et otiosorum hominum, ut
in immensum uideamus succreuisse multitudinem, solo nomine spiritualium, re
uera autem carnalissimorum scortatorum cum suis spuriis et meretricibus. Om-
nia sub praetextu nominis cultusque diuini. Susceptores autem hospitum, infirmo
rum saeruitores, plagarum horribilium et grauium infirmitatum curatores, pua
pillorum et uiduarum patroni, cum re uera ecclesiastici sint, hodie saeculares uo-
cantur, nisi ubi pro diuitiarum collecta, religiosorum domus nominantur Hospi
talia, ut nihil sit integrum. Heae autem uiduae, de quibus hic Apostolus, non om-
nes assumebantur ad stipem uel annonam ecclesiae, uel etiam ad tutelam, sed eli-
gebantur ad praeceptum apostolorum et apostolicorum uirorum: tales autem qua
les hic describuntur. Non minoris aetatis quam sexagenariae, ne semel susceptae in cu
ram ecclesiae, redeuntes ex carnalitate ad coniugium: uel per aetatis lubricitatem
peccantes, probro magno afficerent ecclesiam, neue impudicitiae suspicio locum
haberet, quia ad istam aetatem prouectae, et uiribus destitutae manuum labore se
nutrire amplius non possent: essent autem uerae uiduae, hoc est solatio et patrimo
nio destitutae, integrae autem famae. Additur autem, Quae fuerit unius uiri uxor,
de qua scilicet non sit suspicio intemperantiae per aetatem et pristinam conuersa-
tionem, qualis autem notaretur, si saepius nupsisset, deque maritorum possessioni-
bus ditior euadere potuisset. Laudi enim dabatur non solum in ecclesia prima, sed
et apud gentiles, si nuptiis secundis casta abstinuisset mulier, et non parua nota
censebatur uel dedecus denuo nupsisse, uel saepius. Hoc quidem quanquam apo
stolus non omnino probet, placuit tamen ut continenter uiuant quae possunt, et
non iterent matrimonium, si sint prouectioris aetatis, caeteris paribus. Mandat au
tem et uult uiduas iuniores nubere, quod tutius sit, et continentiae necessarium
remedium, quae nuspiam purior, sanctior et tutior inuenitur et facilior, quam in sacro
matrimonio, quod et suam continet claritatem casta generatio, exemplo sanctis-
simorum hominum. Interim ingens cauetur periculum et scandalum exstiale et
intolerabile. Quod autem hic ab Apostolo ueluti peccatum notari uidetur biga-
mia uel secundae nuptiae, siquidem secundo nuptam indignam iudicat stipe eccle
siastica, hoc agit, consulere uolens honestati, adactus spiritu apostolico, et fidelium
famae apud tunc temporis infideles, nolens id honoris deferri foeminis, quae ob im
pudicitiae notam a gentilibus reprobarentur, cum hic tantum ageretur de subsidio

518COMMENT. IN I. EPIST.

corporali, quod talibus poterat abalns, et modis ains compeniari. Interimuero
consulebatur paci et tranquillitati reliquarum uiduarum ecclesiasticarum, quae
non sine murmure huiusmodi admisissent suo contubernio, uel sibi aequari susti-
nuissent. Nihil tamen syn ceritati conscientiae adimebatur, quam ut liberam seruaret,
uel inuitis uel damnantibus gentilibus, qui secundum mundum sapiebant, secun-
das nuptias improbantes in mulieribus, non in uiris: ipse fidelis existens Aposto
lus non solum permittit, sed praecepit secundas nuptias iunioribus uiduis, ne de-
terius contra deum peccetur, quod hoc indulto praeueniri possit. Arcet autem hu
iusmodi a stipe ecclesiastica, consulens famae, paci et castimoniae: non ut apud deum
ream, sed infirmorum infamationi obnoxiam apud gentes. Sicut et sterilitas uxo
ris apud Iudaeos probro non carens, eadem ratione arcetur, quae tamen noxa ca-
rere constat apud deum et homines, sed non apud Iudaeos, quibus sicut benedi-
ctio erat filios generasse, et promissionis donum: sic caruisse maledictio putaba-
tur, et ut infausta et misera plangebatur. Sterilis autem aliquandiu mulier, si pe-
perisset tardius, ingens gaudium protulisset caeteris uicinis mulieribus. Dicitur
consequenter. In bonis operibus testimonium habens.) Exigebatur charitatis
et misericordiae exercitium omnibus notum, ut eius honor et fama religiosa no-
ta fieret toti ecclesiae, a qua sustentanda erat uidua, ne forte fauore et falsa laude
promotam dicerent, sed conspicua essent multis testibus, pietatis suae digna ope-
ra et studia sancta. Si filios educauit.) Non dicitur, Si filios peperit, licet id uide
ri possit significasse, liberos scilicet generasse et educasse, fortassis fuerat supplen
dum religiose, honeste et laudabiliter: uel ut sterilis arceatur ab ecclesiastica stipe
in gratiam Iudaeorum. Quanquam probabilius uideatur de non sterilibus inten
disse, quandoquidem quae sterilis tanta aetate perstitisset, molestiis liberorum ca-
rens, sibi prouidere laborando poterat, de sustentamento senectutis suae, Similiter
si generans filios statim amisisset nondum educatos. Quin et si improborum filio
rum uelfiliarum mater, potuit detestabilior uideri contubernio sanctarum uidua-
rum. Negari denique non potest, infelicifsimum apud Iudaeos habitum, si uxor ste-
rilis cuiquam contigisset, quae et ut infausta, admittenda non uideretur ad stipem.

Si hospitio recepit.) Hospitalitas in ueteri et noua lege impense laudatur, et apo
stolorum tempore suscepisse praedicatores euangelii, et pro ueritate extorres patria,
egentes, uagos et peregrinos, magnum pietatis officium non indigne habebatur: nec
fidelis aestimari poterat, qui huiusmodi aliquando exclusisset hospitio, uel indigne
tractasset. Nec digna erat ecclesiastico nutrimento, qui euangelistas Christi et ec
clesiae doctores ac plantatores opulenta domo repulisset, uel negasset hospitium.

Si sanctorum pedes lauit.) Sine calceamentis ambulantium primum et facile
beneficium est, lauari pedes. Hoc Abraham exemplo docuit et Lot, ut fatigatt
suauius quiescant. Christus quoq in ultima coena idem officium discipulis com-
mendauit, charitatis monimentum, et praecepit mutuum exhibere ob humilita-
tis exercitium, quae charitatis fomentum esse consueuit. Sanctorum dicit, pro prae-
dicatione euangelii discurrentium, et fidelium in causa fidei et salutis laboran-
tium, uel sustinentium exilia et expulsiones pro uerbo dei, et uera fide praedican
da in mundo. Subdit quoque : Si tribulationem patientibus subministrauit.) Si e-
nim ex doctrina euangelica omnibus petentibus tribuendum est, si praedicatori-
bus nihil possidendum, si pro euangelio asserendo omnia dimittenda sunt, si mul
ta patienda, si de ciuitate in ciuitatem fugiendum, si non claudenda uiscera abege
no, si in opera misericordiae profundenda sunt omnia, si nihil proprium habendum
quod non sit paratus impartiri egenti Christianus, certe ecclesiaslica disciplina

519AD TIMOTH. CAP. V.

Ipiritu sancto ab apostolis edocta est, ut huiusmodi pauperes uel sic depauperati
necessariis non fraudentur, sed Christi praeceptis obedientes, Christi quoque pro-
uidentia necessariis non indigeant. Non enim fieri potest, si iuxta euangelium ui
uatur, ut desit cuiquam uitae necessarius prouentus et suppetentia, quibus cen-
tuplum etiam in hac uita promittitur. Dicitur autem tribulation em patientibus,
non oblectamenti, curiositatis, instabilitatis, fastidiosi otii, auaritiae, superbiae uel
consolationis gratia discurrentibus subministranda hospitalitas huiusmodi, sed
pro ueritate et euangelio patientibus gratia impertienda laudatur et muneratur.
Fuerunt enim tunc quoque ut nunc pseudapostoli, qui domos uiduarum deglube
bant, seducebant uariis doctrinis, ueros apostolos persequebantur, commoda, glo
riam et solatia propria sectabantur. Non uult Paulus talibus, sed tribulationem
pro iustitia patientibus ministranda esse uitae necessaria. Si omne opus bonum
subsecuta est.) Si studiosa fuit aemulatrix operum bonorum, quae per eam fieri po
tuerunt: si dedita officiis pietatis, si assidua in omni bono opere. Non sufficit quae
dam egisse bona, nullum potius obmisisse laudabile est, ubi adfuisset facultas. Hu
iuscemodi uiduas pauperes ecclesia nutrire debet: quin et uiros his dignos laudi
bus recitatis, de bonis ecclesiae debetur diuino iure sustentatio. Non sunt enim bo
na ecclesiastica templorum et aedificiorum, pinguiumq ac otiosorum clericorum,
sed ministrorum ecelesiae, et honestorum pauperum necessitatem habentium. Il-
lorum maxime, qui profuderunt sua propter euangelium in usus pauperum, quique
toti propensi in opera pietatis, neglectui habuerunt temporalia bona sua.

Adolescentiores autem uiduas deuita.

Viduas intelligit omnes iuniores foeminas, extra matrimonium uiuentes, uel
absentibus maritis habitantes solitarie, ut sunt etiam sanctimoniales, et de qui-
buscunque scandalum uel uiolenta suspicio nasci posset. Non enim tutum est, nec
suspicione uacat, si episcopus frequentet uiduas iuniores, a qua suspicione omni
bus modis antistiti et doctori abstinendum. Nonhic Apostolus meminit negorii con-
fessionis, ut uel excipiat, uel in manifesto fieri, et breuiter expediri cum multa ma-
turitate ea colloquia ordinet: proque conscientiarum scrupulis secretis explican-
dis leges non decernit cum mulierculis agendi. Quod ut maxime necessarium, a
monachis et plebanis diligentissime praedicatum est, quod tamen uidemus in o-
mnibus apostolorum epistolis et ordinationibus neglectum, hauddubie ut mi-
nime necessarium, alioqui si tam necessaria ad salutem fuisset haec omnium pec-
catorum confessio auricularis, ex qua nostris temporibus et antea tot personae pe-
riclitatae sunt, in suis conscientiis audiendo et confitendo occultissimas tentatio-
nes et crimina, certe apostoli tale aliquid scripsissent. Et quod infelicissimus An-
toninus in suo confessionali docuit, id dudum sancti episcopi et doctores, Cypria-
nus, Augustinus, Ambrosius, Chrysostomus, et Hilarius minime obmisissent,
qui nec unicum tractatum ea de re scripsisse inueniuntur. De qua Summistarum
authores mendicantes illi fratres maxima uolumina aediderunt, et scandala con-
scientiis inextricabilia posuerunt animabus piis.

Cum enim luxuriatae fuerint in Christo, nubere uolunt habentes da-
mnationem, quia primam fidem irritam fecerunt.

Iuniores uiduae adepta per mortem mariti libertate, discussoque timoris iugo
et uerecundiae, expertaque carnis uoluptate, dum licentius uiuere incipiunt, occa
sionesque impudicitiae cibo, potu et otio non uitant, periclitari incipiunt, et libidi-
ne tentari ac uinci incauta familiaritate et cohabitatione. Sicque sensim prolabuntur

520*COMMENT. IN I. EPIST.

ad petulantiam, luxum et carnis lapsum, scandalizantque et infamant Christi sa-
crosanctam ecelesiam, et nomen Christianum, quod subinde male auditpropter
eas. Tandemque ́, quod secretius perperam egerunt, publica diffamia detegitur, et
earum luxuria propalatur. Quam suam ignominiam, dum euadere, contegere et
excusare cupiunt, nubere deliberant, matrimonium praetexunt, uel de nouo con
trahunt. Habentes damnationem, primum quidem in conscientia, et penes se-
metipsas, consciae sibi turpitudinis, confusae apud semetipsas, deinde publice re-
iecisse fidem comprobantur uiuenti marito praestitam, sed tantum per hypocri-
sim seruatam innotescit signis certioribus, dum fictam fuisse suam castitatem te-
stantur, et non ueram. Nunquam ex animi sententia maritum amasse solum osten
dunt facto, uel non ex fidei synceritate continuisse uidentur, sed ex necessitate,
dudum aliud facturae uel tentaturae, si per timorem zelumque mariti, et timorem op-
probrii licuisset. Si tamen non secreto simile tentasse maritata credetur, facile enim
deteriora hominibus de talibus arrident, ac persuadentur eredenda temere, tan-
quam quae fieri potuerint et facta sint.

Simul autem et otiosae discunt circuire domos: non solum otiolae, sed
et uerbosae et curiosae, loquentes quae non oportet.

Duplo delectat has uiduas, et placet licentia, post coactam continentiam. Gau
dent enim se a nemine impediri, quo minus exeant domos: solitudo domi displi-
cet, lectioni em̃ et orationi non instant. Inuitatio passim grata fit, dum non esteis
domi curanda familia, otiosae desident, parta dilapidant donec quicquam extat,
uel stipe ecclessastica contentantur. Otiosae circumcursant per alienas aedes, cir-
cumferunt rumores, comportant nugas, augentque suo more mendaciis: insigni-
ter uerbosae, loquaces, et nugaces, uanae et leues, neminem formidantes, liberta-
tem suam in carnis delicias conuertentes. Curiose perquirentes quicquid passim
dicitur uel agitur, tempus otiose fallunt uerbis, uanae, leues et dissolutae domum
redeunt, in confusionem reliquarum uiduarum, demortuique mariti et propriam.
Tandem autem abnegata fide, infidelium foeminarum more uiuentes, aduersus
Christum instituunt blasphemiam. Confundunt ac diffamant ecclesiam, insolen-
tiam suam hactenus palliatam produnt tandem, timore tantum poenae dissimulatam.

Volo autem iuniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, nul-
lam occasionem dare aduersario, maledicti gratia.

Ad praecauendum tot malis muliercularum istarum, uolo magis ut uiduae iu-
niores non tam libere uiuant, sed denuo marito nubant, ut quae sese regere nesci-
unt, in officio et honestate per uiros seruentur, amputentur ipsis lasciuiae causae,
lenones procosque euadant. Habeant quod domi curent, mariti copia et austeri,
tas libidinis medeatur ardori, et ut petulantia compescatur, opprobriumque ac diffa
miam effugiant. Filios et filias gignendo carne humilientur, et solicitudine regen
di familiam. Habeant occupationes dignas iuuenculis, filios educando, curando,
instituendo. Prae illis honestissimis uoluptatibus, alii pruritus ac libidines cessa-
bunt. Occupatae erunt circa domus curam et necessitates. Familiam regant mul
ta solicitudine. Matrisfamilias officium negotiosum obeant, die noctuque ́. Exen-
plo praesint, iubeantque ancillis et filiabus. Vni uiro decenter inseruiant, cui casti
tate et uerecundia sanctoque timore placere meditentur. Haec apostoli Pauli uolun-
tas, non dubium est praeceptum esse, si periculum timeatur incontinentiae, otii,
suarumque sequelarum, diffamiae et indisciplinatae conuersationis. Cui concordat
ratio, natura, aequitas, et uerbum dei, quod non omnes capiunt. Sic autem nuben-

521AD TIMOTH. CAP. V.

tes euadent, nedum incontinentiae periculum, luxuriae diffamiam, feruoremque ́
urentis libidinis: sed etiam declinabunt oblocutiones, ne occasio praestetur aduer-
sariis et detractoribus, male uel suspicandi uel loquendi de eis, interimque eccle,
sia nihil confundetur. Amputanda enim quantum fieri possit causa est omnis iu-
stae suspicionis, maxime mulieribus, quibus ob sexus fragilitatem facile imponi-
tur: sunt enim propensioribus affectibus communiter et leues, difficile reluctan-
tes cupiditatibus. Vix illibata fama defenditur et euadit periculum diffamiae, e-
tiam dum studiose omnia dispiciuntur, multo minus dum libertati nimium in-
dulgetur.

lam enim quaedam conuersae sunt retro post satanam.

Admonet omnibus nota necessitas, dum uidemus ex huiusmodi uiduis iunig-
ribus quasdam turpiter uiuere, et scandalosam diffamiam incurrisse, uiduarum
ecclesiasticarum sancte institutum collegium foedasse, quod licentiosa conuersa-
tione sua propositum castitatis abiecerint, ecclesiam confuderint, postque manife-
statam libidinem, et proditam fidem, nuptiis sese excusare, uel in totum post sata
nae tentamenta abiisse, experientia docuit. Christo enim cui sese in castitate serui
turas instituerant, orationibus et bonis operibus incumbendo seruire proposue,
rant, turpiter et cum probro ecclesiae desciuerunt. Quod autem a uoto emisso cui-
quam, et rescisso desciuerint, et uoti transgressores fuerint, non scribitur: quod
coactae fuerint redire ad pristinam professionem suam, iussae perpetuo seruare quod
uouerant uel instituerant, minime habetur in apostolicis scriptis. Non sunt ex-
communicatae, non incarceratae, nec uiolenter compulsae ad reditum: id enim ta-
cetur ubique . Suo periculo domino suo stabant uel cadebant. Non erantobseratae
cancellis, nec, ut nunc, muris clausae, alioqui discurrere et nugari, ut praedicitur,
non potuissent, uel abire post satanam. Omnia libere seruabantur. Apostolica tem
pora et doctrinae uota omnia ignorabant. Sine uotis etiam primi monachi religio-
sius uixerunt, praeter uotum obedientiae, quod semper temporale erat, donec ali-
quoin loco, uel sub aliquo abbate uiuere religiose, et sine animarum periculo uo
luissent uel poruissent. Post mille annos ab exordio monachatus, qui tamaen etiam
apud gentiles fuisse inuenitur, quando pro stabiliendis examinibus monachorum
et monasteriis, pro ceremoniis continuandis, et augendis censibus ac ampliandis
uinculum uotorum excogitatum est, quo constringerentur ad perpetuam mansio
nem. Sicque definierunt primores ordinum, et obtinuerunt per tyrannidem, la-
queos huiusmodi conscientiarum, sine uerbo dei, in impedimentum euangelicae
conuersationis et uitae. Comminiscentes sibi friuolas rationes, et detorquentes
scripturas, ad probandum longe diuinius et sanctius esse, ex uoti necessitate bene
agere, quam ex spiritus libertate. In uotis substantialibus, quae uocant, nullam cadere
dispensationem. Subsequuta est crudelitas perpetuorum carcerum, pro asseruan-
dis traditionibus humanis, et excommunicatio Papalis, et infinita huiusmodi fri
uola commenta, omnia sine uerbo dei, et in detrimentum uerae pietatis ac religio
nis, quae consistit in obseruantia mandatorum dei et uerbi dei. De quibus nunc
passim, gratia deo, multa leguntur, ut posthac non tam late pateat nassa capiendi
simplices in claustra, et illaqueandi conscientias traditionibus mere humanis et
diabolicis.

Si quis fidelis habet uiduas, subministret illis, ut non grauetur eccle-
sia, ut his quae uere uiduae sunt, sufficiat.

Si quis uir fidelis uel mulier cognatam habeat uiduam, quam de suis faculta-

522COMMENT. IN I. EPIST.

tibus commode nutrire possit, et uitae necessaria ministrare, non eam patiatur ob
trudi ecclesiae, quae solet uere uiduas, id est destitutas omni subsidio alere de com-
munibus prouentibus ecclesiasticis: ne forte dum alendae fuerintomnes ecclesia-
sticae personae, tam uiduae quam aliae, donationes uel collectae non sufficiant. Iterum
uidemus ad quem finem ecclesiasticae diuitiae, decimae et oblationes ordinan-
dae sint, et quae olim fuerit consuetudo fidelium, et quid nostris temporibus emen
dandum sit, et uere ecclesiastici qui dicantur.

Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxi-
me qui laborant in uerbo et doctrina.

Sunt qui male praesunt presbyteri, episcopi scilicet et diaconi, nulla cura oc-
cupati pauperum uiduarum, uel de uerbo dei praedicando, sibi solis uiuunt, otian-
tur, libidinantur, fastum gerunt, ambiunt honores et quaestum, bona tantum ab-
sumunt ecclesiastica. Quid talibus debetur aliud, que utcum sint sal infatuatum,
et ad nihil ualens ultra, eiiciantur foras de sedibus suis, excommunicentur, con-
fundantur, publice iudicentur, qui suis insolentiis sese iamdudum publice accu-
sarunt scandalosa actione, et otio, uita et moribus. Conculcentur autem pedibus,
id est, honore destituantur, commodis, diuitiis, officio et publico dedecore affici-
antur quod merentur: ne si permittantur in scandalosa uita sua, negligatur popu
lus, obtendatur peccantium authoritas, et patrocinium iniquitatis, fiatque ; sicut sa
cerdos, sic et populus, irruatque lupus in oues, et dispergat, cum ex pastore factus
fuerit lupus uorax, mercenarii quoque inierint foedus cum lupis, in gregis perni-
ciem. Qui uero bene praesunt episcopi, qui hic dicunt et fere ubique a Paulo presby
teri, nisi ubi manifeste aetatem solam indicat nomen presbyteri. Tales, inquit, du-
plici honore digni habeant. Episcopi uero ut bene praesint, necesse est esse presby
teros, id est seniores, non tam aetate, q̃ morum grauitate, sapientia, et multarum
rerum experientia, non iuuenilibus affectibus obnoxii. Quales erant Timotheus
atque Titus, tales episcopi sensu cani et sacris eruditi sermonibus, duplici honore
digni habeantur. Honor dupliciter sumitur, pro uulgari reuerentia, ut estuia ce-
dere aut loco, nudare caput, flectere genu, quae gratitudinem indicant et appre-
tiationem, agnitionemque donorum dei in honorato:estque magis honorantis q̃ ho
norati. Aliter, ut hoc loco, honor est munus, eleemosyna, sustentatio, necessario-
rumque prouisio sufficiens et honesta, quae debetur doctori: non ut profundat in
usus mundanos, sed ut honeste uiuat et modeste, ut sit exemplar omnis parsimo-
niae, maturitatis, et contemptus rerum mundanarum, et speculum uitae Christia
nae, hoc est euangelicae, imo apostolicae. Hoc duplici potius honore, quam duplici pro
uisione et annona honorentur, cum nihil superflui illos deceat, sed eatenus uictum
et quibus tegantur habentes, exercitia pietatis praestare possint, et familiam ne-
cessariam educare, minime etiam otiosam, sed ad sacra officia instituendam pro
uirili. Si qui uero fuerint presbyteri et antistites praefectiue ecclesiae, qui non so-
Ium praesunt integritate uitae, consilio prudentiaque administrandi ecclesiastica bo£
na, sed etiam doctores se exhibent, ut laborent legendo, docendo, exhortando, in
culcando, et dispensando doctrinam ecclesiasticam, euangelicam et apostolicam,
uerbo et doctrina prosint insigniter uti praesunt. Istis duplex hic honor omnium
maxime referatur, tantoque diligentius, quanto sibi suisque sacris illis addicti exer-
citiis spiritualibus, minus familiae suae educandae prospicere possunt, et de uitae ne
cessariis prouidere. Duplici etque honore dignus accipi potest, quia eo magis quae
sufficiant simplicem ac honestam suppetentiam assequant. Quasi dicere uelit, Hii ta-

523AD TIMOTH. CAP. V.

les diligentius excolantur, et fidei laborumque suorum fructum uberiorem assequanf.
Non enim duplum pretiosarum uestium, uel ferculorum sibi comparare docen-
tur, qui frugalitatis specimen esse debent. Hospitalitatis enim et eleemosynarum
materia aliunde sumenda foret, de bonis scilicet ecclesiasticis, cuius insuper di-
spensator sit idoneus.

Dicit enim scriptura, Non infrenabis os boui trituranti.

Mos est prouinciis multis, bobus uel equis circumactis trituram facere, qui-
bus sic magnopere laborantibus, crudele fuerit negare cibum, quem aliis parant
tanto studio ac sudore. Omnino enim qui ecclesiae opus exequitur, qui docet, in-
struit, hortatur, sacramenta ministrat, priuatim seruit uel publice, is dignus estut
ab ecelesia nutriatur et foueatur. Quid autem de illis sentiendum, qui nihil labo-
rant huiusmodi, nunquam sacra leguntut doceant, non praedicant, non monent,
non consolantur conscientias? Quorum potius omne opus est, in ligandis inuol
uendis conscientiis, praeceptis et excommunicationibus: ad populum non loquun
tur, nisi suas leges: toti sunt in colligendis, recensendis, augendis et absumendis
sumptibus, et pecuniis numerandis. Non solum non praedicant euangelium, sed
nec praedicari sinunt, si impedire possunt, nisi coacti timore amittendi luxum, quae
stum et fastum, Paulus hic tractat et haec citat de dispensatoribus uerbi dei, non
de cantoribus, organistis, monachis, uel nonnis. Quod si in tanto numero hodie
ecclesiarum presbyteri sacras in collegiatis ecclesiis scripturas, utolim institutum
erat, legerent, ad aliquem legitimum fructum, uel audirent ad eruditionem ca-
pessendam, ut aliquando idonei surrogari possent ad officium pastorale, digni cer-
te iudicarentur suo uictu. Nunc autem boues triturantes, id est agricolae ipsi, to-
to anno laborantes, fraudantur durissimo labore suo, uinitores aquam bibere co-
guntur, cum uxoribus, filiis et famulis dura inedia macerantur, ut uix uiuere et
spiritum trahere possint. An non est hoc boum ora constringi et alligari ? Interim
clericos otiosos et scandalosissimos fouere, in perniciosissimum scelus mundi. Quin
et inter clericos hi maxime egent qui doctiores sunt, et magis in ecclesia laborant,
quorum fructus propagatos deuorant maiores Canonici, praelati, aut Curtisani.
qui uix digni sunt ut a terra sustineantur, animalia uentris, gloriae, et otio turpis-
simo scandalum inferentes ecclesiae, de quibus multo plura dicenda, sed uerbum
domini omnia huiusmodi declarabit et iudicabit.

Dignus est enim operarius mercede sua.

Indignum graueque piaculum est, laborantem fraudare sua mercede, uel usque
etiam ad noctem. Operarium autem dicit, non otiosum, non stertentem prae pi-
gritia, non aliorum laboribus, partis inhiantem, et solis uoluptatibus operam
dantem. Non sunt operarii, qui tota die in foro stant otiosi, sed qui pondus ferunt
laborando diei et aestus. Non qui ludunt alea, et colludunt mulierculis, ac illu-
dunt uino, et lautitiis dissoluuntur: qui otiosi, ad nihil utiles, laborantium sudo-
res exigunt, et necessariis fraudant. Operarios dicit, qui laborant in uerbo et do
ctrina, qui bene praesunt, qui gregi aduigilant, qui in ecclesiae utilitatem profi-
ciunt. Hodiernus autem cantus et soni, uigiliae et Missae emptitiae, nec deo placent
nec prosunt hominibus. Impediunt magis a melioribus, aboratione, a uerbo dei
ediscendo, audiendo, docendo, nec populo nec clero quacunque in re utilia, in eum
usum a patribus nunquam institutum fuisset hoc officium. Merces autem respon
detobsequio et operi. Fraus itaque dicetur et dolus, rapina quoque , mercedis nomi
ne exigere, cum nihil egeris utile uel gratum cuiquam. A plebe catholica susten-

524COMMENT. IN I. EPIST.

tari uelle, cui non seruias, nihil prosis, sed obsis maxime et impedias profuturos,
aliorum potius tibi rapias mercedes laborum, de sanguine quoque et sudoribus a-
liorum sagineris. Vt hodie cernere est in praelatis ecclesiarum et beneficiosis, qui
cum sint sceleratissimi, cleri et populi oppressores, et Christi opprobrium, uiolen
ter deglutiunt et praeripiunt mercedes pauperculis pastoribus ecclesiarum, et ad
ructum uorant. A quibus, si quando uicarii populo et ecclesiis, pauperes et ido-
nei praeficiuntur sacerdotes et praedicatores, hii non diutius feruntur in officio,
quam ab euangelio pure, libere ac fideliter praedicando destiterint, statim abiici-
endi, dum Christum et Christianam disciplinam ac doctrinam, ipsum scilicet uer
bum dei, simul ac fidem pietatemque coeperint asserere, uolentes impedire, ne po-
pulus sapiat aliquando, et mercedem deneget otiosis indignum, tantumque de fa-
ctonullo iure debitum. Digniores plane, ut alligati asinariae molae, abiiciantur iussu
Christi domini, in profundum maris, et ut fatuum sal conculcentur ab hominibus.
Ligatis quoque manibus et pedibus, mittantur in tenebras, ut partem habeant cum
infidelibus in saeculo futuro.

Aduersus presbyterum accusationem noli accipere, nisi sub duobus
aut tribus testibus.

Non omnino certum, an de episcopo loquatur, an de seniore. Videtur autem
de utrisque accipiendum. Episcopi enim sunt seniores de ecclesia. Seniores prospi-
cere debent, ut prudentiores toti ecclesiae pro authoritate senii. Vnde et Senato
res uel Senatus dicuntur spectabiliores de ecclesia, etiamsi non uncti sint et rasi.
Denique tot populi tam magnae ciuitatis, unius prudentiae et spiritui niti non de-
bent, sed de seniorum consilio, quasi senatum habeat, cum quibus iuxta dei uer-
bum et regulam omnia tractet. Sintque unius ciuitatis hoc modo plures episcopi,
imo presbyteri non tam aetate quam sensu et moribus, qui omnes in authoritate ha-
beantur, et sint in congregatione fidelium: etiamsi non omnes doceant ac praesint
uerbo et doctrina, assistunt tamen episcopo, et presbyteri sunt plebis honorabi-
les et seniores ecclesiae. Non enim legimus discrimen fuisse apostolorum tempo-
ribus intra ecclesiam, ut pars una religiosa, clericalis, spiritualis, consecrata, et ec
clesiastica fuerit: alia autem ecclesiae Christianae pars maior, prophana, saecularis,
mundana, carnalis et laicalis habita et dicta fuerit. Fuerunt enim omnes Christia-
ni religiosi, spirituales, utentes hoc mundo, tanquam non utentes, uacantes piis
operibus, et in sua lingua quique sacras scripturas legentes uel audientes congruis
temporibus, et insuper labore manuum uictitantes. Id enim docuit Paulus apo-
stolus, uas electionis, et insignis apostolus uerbo et exemplo, Vt qui non laborat
in ecclesia, non manducet. Quod si qui saeculariter, mundane, carnaliter, et sine
timore dei, et sine ecclesiastica disciplina uiuere praesumpsissent, Christiani non
habebantur, sed post satanam ire iudicabantur, et euitabantur tanquam haereti-
ci, et ad sacrosancta mysteria fidelium non admittebantur. Seniores itaque Christia-
norum bonorum presbyteri dicebantur, inter quos qui uerbo dei et doctrina ua
Iebat, et donis sancti spiritus nobilior et conspectior, is aliis prospiciebat, praefe-
rebatur, et episcopus dicebatur et erat: magis officio docendi praecellens, que pote
state et imperio, fastu uel pompa: honorificout senes decet uestitu, secundum loca
et regiones, ornati procedentes, sine curiositate, pretio uel superfluitate notabi-
les. De istis presbyteris ecclesiae honoratioribus, ex authoritate, probitate et sapi-
entia praestantioribus dicitur, Aduersus presbyterum et grandaeuum, maturum
uirum et spectatae uirtutis personam, accufationem non recipias, nisi sub duobus

525AD TIMOTH. CAP, V.

aut tribus testibus. Poterant insolen tes, a talibus presbyteris correpti et admonis
ti, facile malignari, et comminisci mendacia, redundaret autem hoc in probrum
ecclesiae, eleuaretur authoritas uirorum grauium. Ideo non facile admittendi ca-
lumniatores uel audiendi, ne ansa praebeatur leuibus personis, temere lacescen-
di seniores ecclesiae. Omnes Christiani pie religioseque uiuentes, ecclesia nomina-
bantur. Licet non abessent hypocritae et pseudochristiani, sed de secretis cordium
deo non ecclesiae iudicium defertur. Non uno uel duobus testibus, sed pluribus
tam spectabiles uiri, a facie et conuersatione accusari debebant. Ne facile concin
netur mendacium contra honestos ab indignis et leuibus, uindicare se uolentibus
de castigatione digna. Sicut de Quadrato legimus in historia Alexandri Papae san
cti:ideo probabiliore testimonio opus est contra praelatos et magistros aliorum,
conuincendos de inhonestate.

Peccantes coram omnibus argue, ut caeteri timorem habeant.

Hoc eadem ratione ad presbyteros referendum, ut si quis senex impius publi-
ce insolenter peccet, ut fide dignis testibus et multis crimen testari possit, cum id
cedat in scandalum plurimorum, et totius ecclesiae et Christianitatis. Hii sic con
uicti, publice et coram omnibus argui debent, ut timorem habeant caeteri, et per
sonarum acceptio nullum locum prorsus inueniat in ecclesia dei. Neque omnia hy
pocritice in ecclesia agi uideri possint ab infidelibus, utque criminum castigatio scan
dalum tollat ecclesiae innocentis: quae non tam ex innocentia uitae, quam ex zelo quoque
diuinae gloriae, et Christianae honestatis dinoscitur. Non sunt quidem omnes in
ecclesia innocentes, criminum autem osores, uindices et zelatores, omnes esse de-
bent uere ecclessastici. Cumque uiderint extranei, etiam presbyteris et maioribus
non parci uel conniueri, sibi quoque minores non parcendum nouerint, si fuerint
deprehensi in ecclesia criminosi. Nihil hic praescribit diuus Paulus de correctio-
ne episcopi in specie, tum quia Timotheus probatae erat et habebatur sanctimo-
niae, tum quia in primitiua ecclesia episcopi assumebantur ex pluribus sanctis san
ctiores. Verum presbyteri nomine satis indicatur, coram pluribus et omnibus
arguendos etiam episcopos, si scandalosi fuerint. Quantoque lues contagiosior, si
episcopus obnoxius sit criminibus, tanto adhibitis sufficientibus attestationibus,
durius ac seuerius de eo iudicandum erit. Hic iterum et semper episcopi et pres-
byteri nomine, ecclesiae praefectus et parochus quilibet intelligi debet, non magna
rum tantum urbium, et praefecturarum antistites. Ex horum enim doctrina et
moribus pendet profectus detrimentumque ecclessae:longeque maturiore consilio de-
ligendi sunt testimonio plebis piae, et non tumultuose suffragio, q̃ magistratus ci
uitatum. Vbi non modica adhibenda diligentia est, utquam integer fama ac moribus,
rerumque experientia, et spectata probitate probatus et conspicuus deligatur: ni-
si maioris aestimare uelint rectorem ciuium, quam doctorem animarum. Verum sicut
superius Paulus de Viduis, quae uere uiduae essent, tractans, eas specialiter docuit,
et tamen generalem regulam scripsit de domesticis omnium maxime fouendis:
sic hoc loco uidetur, loquens de presbyterorum arguitione et contestatione, sub
inferre scilicet regulam generalem, de omnibus publicis et scandalosis in ecclesia
peccatoribus, ut tales coram omnibus ab episcopo arguantur, quo caeteri timo-
rem habeant similia committendi. Sicut et gnome est, crimen non facile imo nun
quam recipiendum, nisi appareant et conuincant illud clare testes idonei. Sicut
et in lege Mosis, et passim in sacris literis, generales regulae notantur, cum de ne
gotiis et personis spiritualibus sermo in cidit, a quibus nemo episcoporum exclu-

526COMMENT. IN I. EPIST.

ditur, omnium autem maxime is qui uult haberi et dici maximus: tantum abest
ut feratur ab ecclesia, qui ecclesiam tam grauiter scandalizat.

Testificor coram deo et Christo lesu, et electis angelis eius, ut haec cu-
stodias sine praeiudicio, nihil faciens in alteram partem declinando.

Sub contestatione generali immensae prouidentiae dei, omnia cernentis et gu-
bernantis: et domini lesu Christi, qui ut uerbum dei patris, aeque immensus, no-
biscum semper est, et ubique praesens usque ad consummationem saeculi, ut sit caput
ecclesiae et rector, omni praeditus potestate in coelo et in terra, patri consubstan-
tialis: et quasi in prospectu angelorum, et spiritualium ministrorum dei, qui fide
lium sanctis negotiis iugiter intersunt, Ego te, ô Timothee, adiuro et obtestor, ut
praeceptor discipulum, ut non patiaris aliquod fieri praeiudicium uerbo dei, quod
me referente et docente audis ac suscipis, quin praecise insistas illi, tanquam regu
lae ueritatis, et Christianae doctrinae, ne quomodolibet detrimentum patiatur pu-
ra ueritas, labefactetur et adulteretur, sicut fit a pseudo discipulis. Nihilque commit-
tas declinando in alteram partem, hoc est, praeter fidel regulam et scripturae: ni-
hilque doceas unquam iuxta humanum sensum, et iudicium carnis. Vel secundum
alios, ut nihil iudices, etiam sub testibus paucis uel pluribus, cum praecipitatione
iudicii, inconsiderate, friuole uel inconsulte, utpote aetate iunior, et feruentiore
ingenio, et praeuolatili. Ne iudicando indulgeas affectionibus, et inclinationi na
turae, ac propensiore animo in ea quae libent et placent, sed circumspecte iudices,
mature, praehabita matura deliberatione, non iuxta naturae sensum, et persona-
rum acceptionem, sed suste, aequaliter et sidellter pronuncies. Sicut constitutus
in oculis domini dei et Iesu Christi, et angelorum, ut similiter nos quoque a domino
et Christo Iesu iudicandos cogitemus. Discimus hoc loco primum, quam inuitus ue-
niat Apostolus ad mandandum ac praecipiendum, obtestatur potius, et precibus
contestatur: deinde semper deum habere prae oculis, ut iudicaturum nostros co-
gitatus et opera. Nihil praecipitanter, nihil praeter regulam uerbi dei, nihil ad gra
tiam uel displicentiam personae, sed luste iudicet episcopus. Angelos quoque del di
scimus mitti in ministerium et testimonium actuum nostrorum, quos et reuere-
ri semper debemus, et cauere a peccatis, non solum deo et Christo domino aspi-
cientibus, sed etiam angelicis exercitibus, qui assistunt semper nobis, et conten-
plantur actus et uerba, interim tamen in coelis patrem aspiciunt, et beati fruun-
tur. Id uero episcopo faciendum non solum in iudiciis, sed in omnibus administra-
tionibus, ut prouide, fideliter, syncere et candide agat omnia, is qui praeest eccle
siae episcopus.

Manus cito nemini imposueris, neque communicaueris peccatis alienis.

Apostoli mittentes ad fidem praedicandum aceuangelium aliquos, uel offi-
cium uerbi imponentes, utebantur manuum impositione, in signum approbatio
nis acceptum a Christo, dabaturque talibus spiritus sancti donum, ad hoc idoneum,
ac sufficiens in ecclesia. Quia uero tunc subintrabant multi pseudapostoli, et ma
li Christiani sese admiscebant, obque quaestum et gloriam, opus apostolicum tenta
bant, ideo Apostolus praemonet Timotheum, ut prospiciat sibi, ne his officium
praedicationis mandet ac delegat, nisi prius fidem, mores studiaque digna probe co
gnouerit, ne malae et erroneae doctrinae illius et seductionis, ipse causa uideri pos-
sit, qui tales ad id ordinauerit: neque error humanus et falsitas spiritus sancti doctri
na aestimetur, qui manuum impositione uel dabatur, uel dari significabatur. Erat
enim attestatio quae dam sanctitatis in doctrina ac uita, quae non cito exhiberide.

527AD TIMOTH. CAP. V.

bebat. Qui enim impium doctorem instituerit, errorum illius et seductionis in
populo causa erit, taliumque peccatis et erroribus communicabit semper. Summo
pere igitur discutienda fuerit praedicatorum doctrina, studium, mores et uita,
hoc est praelatorum ecclesiae, quorum primarium officium est, docere uerbum
ueritatis.

Teipsum castum custodi.

Caste hactenus et pure uixisti, ô Timothee, iuuentutemque tuam disciplinis se
uerioribus instituisti, ad facilius castitatem conseruandam, eam posthac quoque di
ligentius serues: non ut tuapte uoluntate castus sis, cum dei solius donum sit casti
tas uera, sed in seruitutem redigere, ac abstinentiis crucifigere, et comprimere fo£
mitem studeas ut hactenus, ut ea ualde conducunt castitati seruandae, in integra
potissimum aetate, dum sanguis feruet et caro. Verum sic serua abstinentiam, ut
ne quid nimis, ne per corporis imbecillitatem, et nimiam attenuationem pericli-
tetur corporis ualetudo, et impediantur opera necefsariae charitatis. Ideo subdit
consequenter,

Noli adhuc aquam bibere, sed modico uino utere, propter stomachum
tuum, et frequentes tuas infirmitates.

Ne posthac, ut hactenus consueuisti, solam aquam bibas: quae licet non omni
bus, tui tamen corporis obest ualetudini, ne dum forte nimium castigas corpuscu-
lum, sub onere magnopere portando succumbat. Non propter se bona et eligibi-
lis est maceratio corporis, sed propter uirtutum exercitia. Aqua quidem, non asue
tis multis rationibus incommodare potest. Et insuper tui corporis conditio non
fert nimiam. Vino tibi opus est, non omnibus: nec id ad libidinem gustus, sed ob
stomachum debilem. Eo igitur posthac utere ad necessitatem, sed modico: nisi enim
debilitas id exigeret corporis, uini abs te potum neutiquam exigerem. Nos, etiam
religioss professione et habitu, puelli etiam uinum bibimus, adolescentes facti po
tamus, uiri inebriamur. Monachi et clerici nefas et miseriam putant aquae potum,
et poenam intolerabiliorem. Episcopi non nisi exquisita uina ac electa potant.
Sic praestamus apostolicos. Nimius quicunque potus, etiam aquae, in uitio est, mul
to magis uinum. Non quid bibas uel comedas, sed quantum curandum pruden-
tibus et religiosis, imo et medicis. Modus est potationi ponendus, ut quantum ser-
uiat incolumitats bibatur. Non mittit Apostolus ad medicas purgationes et con
fortationes, sed dietam indicit et parsimoniam, optimam studiosorum medicinam.

Quorundam hominum peccata manifesta sunt, praecedentia ad iudi-
elum: quorundam autem et subsequuntur. Similiter et facta bona mani-
festa sunt: et quae aliter se habent, abscondi non possunt.

Praeuenire dicuntur iudicium, et non indigere contestationibus, ea hominum
multorum peccata, quae manifeste, inuerecunde et audacter committuntur, in
prospectu hominum, et totius ecclesiae. Huiusmodi peccata ad publicum etiam
iudicium delata punĩantur: nec ibi multis opus fuerit testimoniis, et inquisitio-
nibus scrupulosis. Illa quoque tu solus punire potes, et ecclesia debet. Quae uero
peccata sequuntur iudicium, id est nesciuntur nisi idoneis et paucis testibus co-
ram iudicibus comprobentur: haec possunt abscondi, et secreta admonitione uel
correctione corrigi ab episcopo et aliis, quae alioqui deo iudici et extremo iudicio
seruabuntur. Non omnia hic puniri et emendari possunt. Non sunt de foro epi-
scopi uel ecclesiae nisi manifesta, Similiter et bona opera.) Quaedam manifeste

528COMMENT. IN I. EPIST.

siunt, non egentia multa discussione: nec sinistre criminari possunt, ob suspicio-
nem occultae imperfectionis, quasi scilicet, licet bona sint, tamen quia mala con-
scientia fiant, ideo ueniunt improbanda uel abscondenda. Licet enim omnia no-
stra opera re uera sint defectuosa, et si diuino sistantur iudicio expendenda, mala
deprehendantur. Quia tamen speciem mali non habent, non sunt obmittenda uel
occultanda. Quae uero aliter se habent, bona uidelicet sunt in apparentia, peni-
tius autemomnino mala; illa suo tempori et iudici abscondi non poterunt. Nisi
quis sic intelligere hunc locum uelit, ut dicatur, Homines quidam nunc sic ui-
uunt, ut ex eorum operibus, manifeste improbis, antequam moriantur, uel a deo
iudicentur damnandi, a nobis peccatores agnoscantur. Quorundam peccata ma
la quidem sunt, sed in hac uita sic fiunt, ut uel dubia uel occulta cum sint, non iu-
dicari possint ab hominibus, deo autem soli post hanc uitam iudicanda reseruan-
tur: de quibus nihil ad nos, suo domino stant uel cadunt. Vicissim hominum quo
rundam opera clare bona uidentur, a nemine nisi improbo criminanda, ea a no-
bis laudanda sunt, de eis nemo ob uerecundiam praepediri, uel propter sinistrum
oculum obmitti: quandoquidem sunt qui omnia bona opera infamare gaudent
et student. Sunt tamen et opera in speciem tantum bona et hypocritica, quae ut
deo manifesta sunt et ignota hominibus, suo tamen tempore apparebunt qualia
fuerint. Nihil enim opertum, quod non reueletur. Abstinentia autem a uino, et
similia, nec manifeste bona sunt, nec mala, sed pro iudicio del et rationibus secre
tis, necessaria uel indigna, grata uel ingrata, suo tempore apparebunt, et discuti-
entur a iudicio diuino.

CAPVT VI.

QVicumque sunt sub iugo serui, dominos suos omni honore dignos
arbitrentur, ne nomen domini et doctrina blasphemetur.

Emptitii seruuli infidelium dominorum abidololatria conuersi, ad
unius ueri dei fidem, patienter subinde ferant obedientiae iugum ac laborem, et
sortem conditionis suae, et statum miserum. Nec quia ad Christum conuersi sunt,
fraudare tentent dominos suo seruitio, ut transfugae fiant et profugi ob fidem dei,
quast contemnentes dominos ob infidelitatem, quibus se Christianos seruire se-
cundum corpus indignum putent, sed magis obsequiis humilibus seruituti satis-
faciant, ab omni offensa temperantes sibi, honore debito colentes dominos suos,
et dignos arbitrantes, a deo sibi praepositos cogitantes, non casu obtigisse uel for
tuna. Sed sic esse domini uoluntatem, ut boni exerceantur a malis, ut mali, cum
deo placuerit, conuertantur a bonis. Vt inclarescat uirtus seruorum dei, et Chri
sti gloria a suis sectatoribus illustretur, ut seminarium seditionis non detur ethni-
cis, et occasio malignandi infidelibus contra pios. Ne nomen dei optimi maximi
et solius, per idololatras blasphemetur, quasi non aequus sit, qui iubeat dominos
suis destitui seruis, et passim gentiles irritari a Christianis seruis profugis, sicque pa
cem infringi, obedientiam cassari, maiores sperni, promissa negari, commercia
rumpi, debita non reddi, deumque uerum insolentia seruorum illius apud impios
blasphemari. Similiter et doctrina euangelica infamabit, si eius professores mun
di ordinem, et magistratuum dominorumque in temporalibus obedientiam detre
ctauerint, et omis religio Christiana propter eos male audiet, et in Christi doctri
na scandalizabuntur idololatrae, Qui potius ad mentem meliorem, exemplofi-
delium aedificandi fuerant, alliciendi et conuertendi, unaque nobiscum aliquando
dominum deum nostrum glorificaturi in seruis suis. Voluit et Iudaeos dominus

529AD TIMOTH. CAP. VI.

obedire regibus infidelibus, pro eis rogare, tributa pendere, pacem fouere. Et Chri
stus Caesari iussit reddi, quae debita sunt Caesari. Petrus quoque in sua epistola mul-
ta huiusmodi. Aufert quidem baptismus, id est professio Christiana, peccati domi
nium, sed abheri dominatu et saecularibus obligationibus non eximit, siue id gra-
ue seruitium sit et tyrannis, siue leue, et secundum saeculum licitum, non est tunc
disputandum, sed potius humiliter obsequendum. Si uero seruus commode pos-
sit et honesto modo liber fieri, non obmittat. Si dominus seruum manumiserit, ut
et ipse a seruitute peceati liberetur a deo, optime fecerit, et ad id est inducendus
opportune, non contemptu, uiolentia, temeritate et diffamia euangelii, iugum
erit excutiendum.

Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quia fratres
sunt, sed magis seruiant, quia fideles sunt et dilecti, quia beneficii partici-
pes sunt.

Si qui conditione mundana, et diuino iudicio imperscrutabili serui facti sunt.
et seruili sorte oppressi, si dominos sortientur uel habuerint Christianos, non ideo
cosdem minus reuerenter tractent, non segnius obediant uel seruiant, quasi indi
gne ferendo parem, Christianum uidelicet Christiano obsequi. Pares equidem sunt
in Christo, et fratres in fide, sed non in huius uitae et saeculi fortunis, sicut et in dei
beneficiis non omnes sunt aequales. Sic enim unicuique homini deus prospexit,
et praeordinauit uitae ordinem, statum et exercitium, in quo creatori suo seruiat,
commensurauitque grauamina, ut incertum habeatur, seruorum ne an dominorum
conditio generaliter tolerabilior fuerit, pro dotibus naturae tam differenter passim
impertitis. Quin potius tanto promptius et alacrius eisdem seruiant, quanto ob
Christi religionem mitius et mansuetius tractantur a Christianis dominis serui
Christiani, et ad prophana et sacrilega seruitia minus compelluntur, sed pacifice
quae Christianae religionis sunt exercitia sancta permittunt. A quibus et diligun
tur in Christo ut fratres, instruuntur ut discipuli, et tanquam filii beneficiis affi-
ciuntur, et sunt insuper omnium bonorum participes in Christo. Duplici nomi-
ne promptius Christianis dominis seruiant quam ethnicis, tum quia domini eorum
sunt, tum quia socii religionis seruulos suos non contemnunt. Si enim fideles sunt
domini, seruos suos tractabunt ut fratres potius quam ut seruos: diligent magis, con-
temnent minime: beneficiis afficient, et immoderatis grauaminibus minus op-
priment: bonorum suorum eos participes aestimabunt et facient. Quod si crude-
liter et absque humanitate tales seruos tractauerint domini, ostendent facto non se
tam Christianos esse, quam Domitianos et perfidos. Tolerandi tamen nihilominus
sunt domini etiam discoli, quandiu contra deum et Christianam iustitiam, et Chri-
stum uniuersorum dominum nihil imperauerint. Alioqui deo oportebit magis
obedire quam hominibus, quamlibet mundana potestate contra deum turgidis.

Haec doce et exhortare.

Talia episcopum docere decet, non solum maiores et dominos, sed etiam infi-
mae conditionis et sortis homines. Seruos hominum non negligere. Docere autem
ea quae pertinent ad pietatem, ad tranquillitatem, publicam pacem, ac ad iustitiam
etiam humanam, ne suscitetur dissidium in ecclesia, ne per inobedientiam subdi-
torum, ordo ciuilis et humanus confundatur. Exhortari quoque debet episcopus
eos quos uiderit cessantes et cunctabundos, quo crebrius admoniti et consolati
subditi atque serui, leuius portent onus a deo impositum, pro quo dei fauorem ac
beatitudinem consequi possint. Non docet eos libertatem carnis et mundi, quae

530COMMENT. IN I. EPIST.

saepe praecipitat, sed quae in Christo est, patientiam et longanimitatem.

Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus domini nosti
Iesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae, is inflatus est, ni-
hil sciens, sed insaniens circa quaestiones et uerborum pugnas.

Aduerbium Aliter refertur ad apostolicam doctrinam, quae tam in superioil
bus quam subsequentibus describitur. Si quis, inquit, iuxta proprium sensum, et le-
ges nationum, iuxta erroneam hominum rationem ac philosophorum opiniones
docuerit, et non credit uel appretiatur aut acquiescit ex conscientia doctrinae sa-
lutari et ueritatis, sanis, immaculatis aequissimisque sermonibus domini nostri Ie-
su Christi, sed introduxerit alios etc. Tantum enim istis sermonibus adhaerendum
est, Christi scilicet domini, haec tantum docenda, haec sola doctrina est pietatis, se-
cundum quam domino seruire et placere poterimus fideles, de qua sola certi su-
mus, quia Christi est, qui ueritas est, qui in apostolis et sanctis loquitur, a quo ac
cepi quod et trado. Eam scire ac sapere, pietas est:eam negare, impietas. Is (ait)
inflatus est.) Superbia siquidem est, sensum proprium praeferre dei uerbis. Omnis
enim eruditio alia a fide Christi inflat, et tumorem mentis excitat:in se confidere,
de proprio iudicio et sensu praesumere facit, contemptui habet omnem simplici,
tatem spiritus, scripturae et stili. Cumque crasso carnis intuitu eam attingere non
potuerit, despicit, et stultam pronunciat. Non enim quae spiritus sunt carnales ca
piunt, sed dum credunt se sapientes esse, stulti nimirum fiunt. Nihilsciens.) Hoc
unum sciet, si quicquam scit, quod nihil sciat. Qui deum ignorat, qui in Christum
scopum sacrae scripturae ueteris et noui testamenti finem non credit, qui nititur
humanae rationi erroneae, cum sit omnis homo mendax, et comparatus iumentis
insipientibus, quid scire poterit ? Scientia non est nisi certae ueritatis agnitio. Chri
stus autem ueritas est, et lux mundi, praeter quemomnia tenebrae sunt, et igno-
rantia atque stultitia. Sed insaniens circa quaestiones et pugnas uerborum.) Lon
go quidem tempore post apostolorum excesfum, quaestiones et pugnas uerborum
paucas fuisse, licet nunquam defuerint, satis clarum est: sed et haereticorum dein
de discordias et pugnas nemo nescit. Verum perinde ac nunquam fuerint per
Vniuersitates nostras, haec disceptandi stultitia disseminata est, ab illarum infeli-
cissima hactenus matre Parisiensi. Quae et insanire fecit omnia illustria ingenia,
et languere iamdudum et turpiter circa quaestiones futiles, et insanas uerborum
pugnas, ex quibus tot miseri quaestionarii et sophistae prodierunt, nihil certum
uel integrum relinquentes, sed dubiis quaestionibus, ac tot suis sectis omnia inuol
uentes. Iusto itaque iudicio dei palpabiles istas tenebras inciderunt, quia sanos ser-
mones domini neglexerunt, sacras literas pro minimis duxerunt, subsannaue-
runt, et philosophicis suis stultitiis postposuerunt. Si quis ex ea scriptura sacra quid
dam in Sorbonicis suis sordibus allegare uoluisset, contra suum Aristotelem uel
Lombardum, prophetalem uel apostolicam sententiam, contra sua decreta et ar-
ticulos, statim scrupulos innectere studuerunt suis distinctionibus, et sophisticis
diuerticulis, ad inuoluendum claram ueritatem, uere Scoticis tenebris: insuperque
ridere consueuerunt, uelut indoctum theologum, qui sacras scripturas diligentius
tractare uoluisset. Non est ut id inficias ire possint iamdudum sic actum, cum so-
lenne illis disputatoribus sit, cauere ne authoritate scripturae utantur in suis Sor-
bonicis disceptationibus: quandoquidem in dubium sensum trahi consueuerint
in istis scholis. Quae si theologicae dici mereantur, et non potius diabolicae, pruden
tis esto iudicium. Et tamen sic esse et fuisse ante haec nostra tempora homines te-
stabuntur

531AD TIMOTH. CAP. VI.

ltabuntur et illorum scripta, longe diuersa ratione et fide a bonis istis et sanctis
patribus, qui in monasteriis Regularium et monachorum olim ecclesiasticam do-
ctrinam promouere conati sunt, ut fuerunt Beda, Alcuinus, Rabanus, Haymo,
et similes multi. Indicium sane horribilis irae diuinae in huiusmodi Scholasticos,
ob perfidiam illam suam, qua uerbum dei neglectui habere non timuerunt, et hu
manis traditionibus pro omni uirili oppugnauerunt simplicem ueritatem, cui prae
tulerunt suum sensum, fastum et quaestum.

Ex quibus oriuntur inuidiae, contentiones et blasphemiae, suspicione
malae, conflictationes hominum mente corruptorum.

Vt de tot haeresibus taceamus, ante tempore Augustini ecclesiam molestanti
bus, et inuidiam episcoporum tempore Arrianorum, de contentionibus et bla-
sphemiis synodorum quarundam. Quid nostris uidimus temporibus? tot simul-
tates inter Vniuersitates, quas uocant, in eadem Vniuersitate, inter uias Anti-
quorum, Modernorum, Realium, Nominalium, Praedicatorum, Minorum, ob
quaestiones et pugnas uerborum, quot et quanta scandala publica, quot impostu-
ras et insanias, usque ad sacrilegia. Tot scriptores in sententias Magistri, quorum
nullus non impetit alios omnes, uellicat et improbat. Quin et consentiuntomnes
falsos articulos sui Magistri Parisiensis, solenniter improbantes, ut in illis Magister
non teneatur. Hodie autem fere omnes concordant mirabili et execrabili consensu
aduersus tractantes diligentius sacras literas et Euangelium Christi, proq uiri-
bus conantur scripturam uel trahere ad suos sensus et abusus propugnandos, uel
ad labefactandam sacrosanctam authoritatem eius, quam non maiorem conantur
asserere, quam suos articulos uel patrum sententias. Sed ut omnes conspirent contra
canonicam scripturam, nihil tamen efficient, frustra conabuntur contra fortissi-
mam ueritatem et uerbum domini. Infatuauit hodie sapientia dei magistros illos
nostros, et in agnitionem suae uoluntatis transtulit, ut uidemus, paruulos, plebeios,
piscatores et agricolas, mulierculas quoque et uirgines, et quotquot non sunt in-
flati spiritu Aristotelico, et superbia mentis suae, ut honorem et ludicium suum
praeponant clarissimae ueritati et fidei. Suspiciones malae) dicuntur, dum alte-
rum alter haereticum iudicat, ac proclamat excommunicatum, de haeresi suspe-
ctum, in ira dei, in potestate diaboli, in excommunicatione Papali, ob solas nega
tas traditiones humanas, et Scholasticos articulos, quae tamen ex sacris literis pro
bari non possunt, et quae nunquam certam apud omnes obtinuerant authorita
tem, sed quibus semper fuit reclamatum sacris literis. Superuacaneae conflicta-
tiones hominum (ait) mente corruptorum.) Fortassis dicet quispiam, hodie con-
flictationes huiusmodi augeri, eo quod receditur a placitis magistrorum nostro-
rum, et ab Vniuersitatum articulis, dum mare et Alpes non sinuntur transcen-
dere determinationes Parisiensium. Sed quis probabit superuacaneas eas esse uel
habendas conflictationis causas? cum sint de lege dei discenda et docenda, de
euangelio, de fide, peccato, sacramentis, libero arbitrio, deque solis asserendis diui-
nis scripturis, non de opinionibus philosophorum, et logicis uel metaphisicis.
Omnia quoque tantum contra theologastros geri et quaestionarios opinatores, ma-
gis quam contra doctores catholicos. Quis dicet superuacaneas conflictationes, si de
linguarum proprietate et dialectis disputemus, circa literam interpretandam sim-
pliciter ueteris et noui testamenti, ad inquirendum germanum sensum sacrae scri-
pturae? Cui soli inniti debent dogmata ecclesiastica, et fidei Christianae articuli.
Num dicentur esse humanae quaestiones, quae solae uersantur circa literas diuinas,

532COMMENT. IN I. EPIST.

et organa sancti spiritus, in quibus est uita et ueritas? Quis mente corruptos di-
cet eos, qui ex uerbo dei, cui diligenter et cum fide toti incumbunt, digladiantur
tanto zelo contra luxum, quaestum ac fastum ecclesiae satraparum, contra totpu-
blicos, notissimos pestilentissimosque abusus, eorum qui sibi arrogant regimen ec
clesiae, quam potius conculcant uerbo et exemplo? Quomodo corrupti sunt mem-
te, qui ante omnia fidem inculcant in deum, spem erigunt, charitatem suadent,
opera uere bona, quia a domino mandata et approbata commendant, urgentque ́
fortissime?

Et qui ueritate priuati sunt, existimantium quaestum esse pietatem.

Quid illis iustius obringere potuit, quam quod abeis ablata est ueritas, tam indi-
gne tractata, tot studiose dubiis inuoluta, tot opinionibus conspurcata, et omni
sua specie et gratia destituta, ut ludibrio haberi coeperit Christus ipse, et ueritas
sacra scriptura ? Quis em̃ eam aliquot iam saeculis digne tractauit, quibus lingua
rum studium nullum curae fuit, sine quibus nihil agitur in sacris libris ?Sed defue
runt iudicio dei libri, praeceptores, imo potius deerant sacrarum rerum admira-
tores et studiosi, dum interim omnes humana ac uana admirarentur, dum ho-
nores, titulos inanes, et diuitias ambiunt, dum fides uera non inuenitur in mun
do, iuxta praedictionem Christi, dum nemo audet contradicere magistris nostris,
dum ueritatis Apostoli concremantur, dum homo peccati sedem occupat Chri-
sti, et humilitatem Christi opprimit maiestas Antichristi, hominumque traditiones
praeferuntur diuinis legibus. Et ex tot magistris nostris Parisiensibus uix unus et
alter inuenit, qui sacras literas totas tractarint suo more, pius Nicolaus Liranus,
Albertus magnus doctus, et Carreñ. Hugo laboriosus. In Magistrum autem Pa-
risiensem commentatores ac quaestionarios supra ducentos nominare possimus,
quos extare comperimus nobiles et famatos. Existimantium, inquit, quaestum
esse pietatem.) Dei uerus cultus, id estpietas, est, fide, spe, charitate deum colere,
nihil antiquius ducere que deo placere, uerbo dei meditando et perficiendo insiste
re, die noctuque legem domini meditari, scrutari testimonia del, promissionesque di
uinas, et toto corde confidere, proximo bene uelle, benefacere, et ut seipsum dili
gere, de seipso diffidere, peccata propria plangere et odire, dei misericordiam im
plorare ac sperare, inque Christi mediatoris et saluatoris nostri solis meritis praesu-
mere, et c. Hanc ueram pietatem alii existimauerunt implorare sanctos, colere pa
tronos, ornare reliquias eorum, peregrinationes instituere, canere uerba dei, et
cantica hominum, in honorem sanctorum, Horas canonicas irregulariter legere,
dicere uel orare. Quis autem unquam orauit Genesim (Quis intellexit ex eis pro-
phetas ? Denique sacerdotiorum census augere, Missas multiplicare, emere, uende
re, lumina incendere mortuis, imagines colere rebus pretiosis, offerre argentum,
aurum, animalia, homines, uinum, frumenta, fructus, extruere basilicas grandes,
dedicare altaria, uotaque et ordines instituere infinitos. Quis negabit haec nunc et
hactenus a multis et magnis existimata esse ipsissimam religionem et pietatem?
Quis nesciat haec esse quaestum ? Nónne his modis deus, imo sancti dei homines,
contra uoluntates suas coluntur a Christianis nomine ? Quis hunc cultum ferat
subuerti ? Nondum diximus de quaestu confessionum, confessionalium, dispensa
tione uotorum, redemptione purgatorii, sacramentorum omnium Simoniacis con
tractibus, ieiuniorum indictorum redemptionibus, indulgentiis plenariis, episco-
porum casibus. Et quis haecomnia commemoret, quibus adauctus est quaestus in
immensum ? Nónne religiosissimus dei cultus est, mendicantibus quatuor ordi-
num in primis, maxime autem sacerdotibus eleemosynas largiri, cumillis sepe-

533AD TIMOTH. CAP. VI.

liri, et in eorum habitibus, eo ipso quoque tertiam partem poenarum in purgatorio
expiari, confraternitates illorum emere, uel eleemosynis promereri? Certe haec
homines existimauerunt, sic edocti ab auaris, acceptissimum dei cultum haberi,
peccatorum propitiationem, ampla merita, arram felicitatis aeternae, uiam salutis.
Et si quis omnibus istis contradixerit, excommunicatus et haereticus habebitur,
dignus morte corporis et animae. Hic appello omnes nostri saeculi homines, pios
et impios, clerum et laicos, si non haec sic dicta, credita et facta fuerint generalis
ter toto orbe Christiano, ut posterius saeculum uix, nisi extarentlibri, talia credi-
turi sint. Et quid in uniuerso clericorum statu non resipit quaestum? Nihil de hoc
idolo abominationum, stante in loco sacro, de hoc infernali quaestu, et satanae cul
tu satis atrociter dici potest, pro tanto abusu nostrorum temporum. Sed uerbo dei
interficietur propediem hoc idolum auaritiae et mendacii, domino propitiando
ecclesiae suae.

Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia.

Si quis omnino quaestuosus esse uelit, et ueras consequi diuitias, is disçat sua
sorte esse contentus, praesentis uitae necessariis tantum rebus fruatur, dominum
deum suum colat in spiritu et ueritate, diues in fide et charitate, ac uerbo dei. Mun
dum cum sua concupiscentia contemnere, congerendis diuitiis studeat non in-
stare. Multa conquisiuit, et abundanter thesaurizauit sibi, qui pietatem obtinuit.

Nihil enim intulimus in hunc mundum, hauddubium quia nec aufer-
re quid possumus.

Duuitiae huius mundi, ut aurum, argentum, agri, possessiones in hoc mundo, nos
tempore praecesserunt, nondum nobis natis etant, nihil harum rerum intulimus,
Animam nostram creauit dominus, corpus nobis aptauit, fauor dei praecessit ge-
nerationem nostram, a nobis nihil uel nobiscum huic mundo intulimus, omnia
quoque post nos relinquemus. Corpus terra mater suscipiet, Spiritus ibit ad deum
qui dedit illum. Nihil ergo soliciti simus de terrenis, nec etiam in crastinum, mul
to minus quam aues coeli. Qui autem hodie insatiabiliores colligunt diuitias huius
mundi, quaestumque sectantur et turpe lucrum, quam illi ad quos loquitur hoc loco dei
uerbum, Christus in Apostolo, regula pietatis, ad episcopos et presbyteros eccle
siae Christianae? Nihil quidem inferunt, nec exportant, sed interim comportant
semper diuitias iniquioribus usibus profuturas. Mundum nunc illi possident, et
a mundo possidentur, alieni a Christo. Efferent autem secum ex hoc mundo con
scientiam criminum, dei terribile iudicium, diffamiam ad posteros, exemplum pe-
stilentiae, animae damnationem, successorisque subuersionem et scandalum, et cer
tum periculum damnosi luxus et fastus.

Habentes autem alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus.

Quanquam hoc pertineat dictum ad Christianos omnes, et Christi discipu-
los, omnium tamen id maxime episcopos attinet, ut usum omnium rerum suarum
naturae et necessitatis finibus metiantur, ut corpus alatur, non oneretur, pinguae
scat, luxurietur, non tractetur tenerius, sed ad commoditatem et parsimoniam ali-
menta suscipiat. Tegatur necessario amictu, minime pretioso siue superfluo aut
curioso. Hic locus necessario tractandus semper nostris praedicatoribus, ante o-
mnia ad hoc nostrum saeculum, cum uidemus tantum luxum in uictu et amictu,
ut ditissimus hic nobis mundus minime sufficiat. Quomodo nunc adaucta sunt
omnia, augenturque indies, sine discrimine opum uel personarum, ad intolerabi-
lem iacturam patriae, euacuationem totius terrae fomentum omnium uiciorum,

534COMMENT. IN I. EPIST.

oppressionem pauperum, perfidiam popularium, tyrannidem diuitum, fidet Chri-
stianae ludibrium, scandalum infidelium, Christi domini nostri blasphemiam. Haec,
inquam, iugiter sunt et strenue inculcanda, nemo hanc sedulitatem non proba-
bit, negabit nemo, uerissima atque damnosissima esse et pessima omnes norunt, de
testantur ut malum quisq in alio, nemo autem emendat in seipso, praecones eccle
siae tacent, arrident, aemulantur, canes muti, quorum animae requirentur, de scan
dalo iudicabuntur, quin et domini sacerdotes et pontifices maximam sibi gloriam
ducunt contrarie uiuentes huic apostolico praecepto, quum haberi uelint maxi,
me apostolici.

Nam qui uolunt diuites fieri in hoc saeculo, incidunt in tentationem,
et in laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociua, quae mergunt
homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est
cupiditas, quam quidam appetentes, errauerunt a fide, et inseruerunt se
doloribus multis.

Qui ditescere desiderant uel student, aut impensius cupiunt diuitias, tentan-
tur grauius. Non loquitur autem hic Apostolus de his qui non magnopere opes
uolunt, sed si affluant diuitiae, non cor apponunt, utuntur tanquam non utantur,
grati deo de donata affluentia, magis q̃ parta multa solicitudine et cura. Sunt em
quibus parum etiam et frigide annitentibus occurrunt diuitiae: sunt qui multis
laboribus nihil assequuntur, uane moliuntur, quos fugit mammona. Diuites fie-
ri, cum pauperes fuerint, qui euincere conantur sua fata, qui persequuntur diui
tias fugientes, praestaret tales aequanimiter ferre suam sortem, ex necessitate fora
mare uirtutem. Non enim omnibus diuitiae prosunt. In hoc saeculo.) Si in futu
rum reponere conarentur thesauros, ubi nec erugo nec tinea corrumpit, sancte
agerent, tutoque uiuerent ac sine periculis. Si diuitiis spiritualibus, fide, patientia,
pace, charitate et sapientia uera ditescerent, Christiani essent. Incidunt, inquit,
in tentationes.) Volentes nolentes permissione dei, et diaboli machinatione, con-
tra suam conscientiam, famam, uitam, salutem, contra deum et scripturam aliquan
do tales moliri quaedam contingit, ex affectu et desideriolucri turpis. Cum prius
quam ditescere conarentur uel inciperent, ea ut mala, perniciosissima abhorruis-
sent. Sic autem fit plura beneficia uel sacerdotia possidentibus, et theologis ma-
gistris, si Curtisanorum praxim inciderint, et bonis uiris, si multa proles accidat,
quam ad gloriam ampliorem prouehi cogitent huius mundi, uel ad statum suo
similem. Hii enim statim incipiunt uehementer tentari per auaritiam. Et quis ne
sciat in huiusmodi studiis tentationum molestias et maxima pericula maris, uia-
rum, latronum, praedonum, infidelium ac mendosorum, principum quoque et coae-
qualium, ut nuspiam illis tuta fides occurrat ? Quanto magis enim diuitiae affluunt,
tanto maior illis conflatur inuidia plurimorum. Figulus enim odit figulum, et
mercator comparem. Deficiunt quoque paulatim in timore dei, laxa conscientia.
Spernunt primo uerbum domini, deinde odiunt, tandem persequuntur. Nemo
enim simul deo seruire potest, et mammonae. Sequitur autem tentationem trepi-
datio et casus. Qui enim diligit periclitari, facile perit. Qui incaute ambulat, im-
pingit. Mundus plenus est laqueis. A mundi amatoribus facile incautus et aua-
rus inescat et capitur. Cum iustus uix saluatur, et oculatissimus uix euadit, quid
patitur desideriis languens, ubi unum peccatum trahit aliud, et inuoluit inexpli
cabiliter ? Semper autem adest tentator diabolus, semper quaerens quem deuoret
rugiens leo: magis tamen unusquisque a sua concupiscentia trahitur ac ilicitur.

535AD TIMOTH. CAP. VI.

Iuaque uoluntate et deliderns propriis ac terrenis inuoluitur et damnatur. Et de
sideria, ait, multa inutilia ac nociua.) Quanto magis auari ditantur, tanto magis
desiderant. Facilius est totum deserere, que desideriis habendi nimium imperare.
Subsequitur autem habita, inutilis cura ac solitudo, dum omnia timent, semper
attoniti, nunquam lae ti, nihil enim illis sufficit, nihil satis fortunatum. Optauerant
enim homines illi longe plura, iam fata accusantur, somniis inquietantur, nihil co-
gitant nisi mammonam deum suum, ut uero deo seruire non possint, uel libeat.
Nociua autem desideria sunt, quaecunque contra legem dei et charitatem proximi
cogitantur in communem iacturam, dum priuatim nobis consulimus, proximum
grauamus. Quae mergunt homines in interitum et perditionem.) Desideria no
ciua dum augentur, impellunt ad nimis propense uolendum, etiam contra dei le
gem, ad satisfaciendum auaritiae, ad saeculares pertrahuntur tumultus, inuoluun
tur litibus, iudiciis ac solicitudinibus, diuitiarum scopulis alliduntur. Quid autem
restat aliud, q̃ ut mergantur in profundum auaritiae, et intereant diuitiarum mo-
le obruti, hydropisi desideriorum mundanorum perditi, deum negligant, odiant,
uendant et tradantut ludas, quem auaritia infelix reddidit inuidum, sacrilegum,
impium, traditorem, et parricidam? Quot hodie uiri religioso statu clari, deumque ́
alioqui timentes, sed sic mammonae auaritia demerguntur, ut proximi amorem
ac necessitatem nihili ducant, tantum ut sui census augeantur et possessiones,
quantumlibet certi sint quam nihil ualeat omnis uita et conuersatio sua, etiam in suis
conscientiis redarguti atque conuicti, omnia sua geri fucata religione, deumque offen
di talibus certo sciant, sed auaritia irretiti sopiuntur ? Ideo Christus animarum me-
dicus et saluator, paupertatis amorem docuit, pecuniarum diuitiarumque conten-
ptum: non tantum spiritu, quae necessaria est in primis, uera paupertas omnibus
Christianis. Rebus itaque et possessionibus immunes esse uoluit apostolos et apo-
stolicos uiros, ne in diuitiarum admirationem incidentes, ut facile fit, a fide aber-
rent in uerbo dei praestanda semper. Vnde enim tot abusus, torluxus, tot errores,
et scandala in moribus, q̃ ex auaritia clericorum? Qui ubi scripturam sacram sibi
ubique aduersari sentiebant, deprauauerunt eandem fucatis interpretationibus,
ad suum quaestum, et distinctionibus friuolis succurrerunt suae auaritiae et impie
tati. Inde tot regulae, tot dispensationes, tot priuilegia: de quibus iam alii satis cla-
mant, ut audiri iam coeperint. Patet em̃ late, quomodo cupiditas et amor suiipsius
fidem synceram et catholicam ac apostolicam, e terra exterminauerint. Verisimi
le est et tempore apostolorum statim subintrasse pseudapostolos, qui quaestum ma-
gis quam pietatem inquisierint, quandoquidem de his saepe et multum queritur Apo-
stolus. Radix omnium malorum cupiditas est, dum quae sensui applaudent, affa-
tim sectamur, et amorem proprium non moderamur, sed quicquid libet inquiri-
mus, si uacat, etiamsi minus liceat. Vnde et incidunt mancipia cupidinis in mul-
tas angustias, solicitudines, dolores ac simulationes, fictamque uitae austeritatem
prae se ferunt, et hypocriticam iustitiam coguntur amplecti, qui pecuniam cupi-
unt, ac ditari uolunt. Sieut autem suauissime uiuunt, qui sua norunt esse sorte con
tenti, rerum mundanarum parum soliciti, quibus pauca desiderantibus, pauca ab
sunt, modicis contenti: sic qui succumbunt affectibus colligendi pecunias, omnium
fiunt miserrimi, plenique perpetuis angoribus, quibus semetipsos inserunt, nemi-
ne compellente, ut sine doloribus assiduis mundo huic uiuere non possint, qui
Christo placere et acquiescere, meliora suadenti, ac praecipienti non eligunt. Sua
culpa bis miseri, cum fide et obedientia Christi possent esse beati.

536COMMENT. IN I. EPIST.

Tu autem, o homo dei, haec fuge, sectare uero iustitiam, pietatem, fi-
dem, charitatem, patientiam, mansuetudinem.

Quae praedicta iam sunt, agunt pro more suo mancipia huius mundi, suiipsius
ac saeculi amatores, ditescere cupiunt, quaestum sectantur, ueritati resistunt, falsi-
tatem et errores praedicant, superbiunt sensu, et habitu. Tu uero homo dei, a deo
electus, donatus multiplici gratia dei, spiritu dei ornatus, per prophetiam ordina
tus, totus deo dicatus, et ecclesiae minister datus, tu haec omnia fuge, quae deo ad-
uersantur, tibi et ecclesiae tuae obsunt, sectare uero iustitiam, tota uita tua iusta sit
et uirtuosa, ut sis sine quaerela coram hominibus, nemini iniuriam aliquatenus ir
rogando. Soli deo placere cupias, omnem improbitatem caueas in opere et opi-
nione, ut sit tibi saluus honor et authoritas integra in doctrina. Hic, ut uidetur,
generaliter intelligenda est iustitia, omnes uirtutes complectens, quarum subin-
de insigniores recenset. Pietatem) inquit. Virtutem equidem, qua deo placere
possis et hominibus, habet enim remunerationem insignem et certam in uita quae
nunc agitur, et futura. Haec hic dicitur tractabilitas ad homines, et insignis mo-
destia, cum timore filiali ad deum ut ad patrem. Fidem) dicit totam fiduciam, qua
ex deo totus pendeas, ut caetera omnia paruifacias prospera uel aduersa. Quic-
quid egeris in dei gloriam, certus sis deo placere, deque eius bonitate et gratia sine
cunctatione semper bonum sperare. Charitatem.) Ad inseruiendum proximo
dum possis, affectu in primis, et per exhibitionem operis in signis, accepta oppor
tunitate. Omnibus ut sis dulci, pio synceroque corde coniunctus, paratusque bene-
facere aliis, ut tibi fieri iuste rationabiliterque uelis. Patientiam) addit, quae piis in
hac uita necessaria est, quos manent persecutiones in hoc mundo, qua et animam
possidemus, et Christi exemplo maxime commendatam, uiam ad regnum coelo-
rum regiam, omnibus quoque sanctis familiarissimam. Mansuetudinem) quoque ,
ut peccantibus facile indulgeamus, omnia quae bene fieri possunt, in bonam par
tem interpretando: non reclamando, si contra q placeat quidpiam in nos uel di-
catur uel fiat. Benefacere etiam nobis malefacientibus, et in bono malum uince-
re, oppressis pro uiribus condolere et succurrere. Haec episcopo diligenter cogi-
tanda sunt semper, sed longe diligentius exercenda in hoc mundo.

Certa bonum certamen fidei, apprehende uitam aeternam, in qua uo-
catus es, et confessus bonam confessionem coram multis testibus.

Docui te in primis ueram in Christum fidem, ut tu quoque eandem doceas om
nes, utque in et per eam apprehendatur uita aeterna. Hanc doctrinam ac fidem sem.
per confitere. Quandoquidem autem fidei illius hostes multos sustinebis, aduer-
sarios ueritatis, qui per obseruantiam Mosaicae legis religionemque dierum ac ci-
borum, uestium caeterarumque obseruantiarum carnalium deo placere uolunt, et
idipsum docent, ignorantes fidem in Christum. Ideo fortiter et strenue certamen
ineas cum illis, atque sustineas. Hic enim uincendi sunt, ad hanc pugnam conficien
dam uocatus es. Hanc coram meipso et multis testibus professus es, esse eam ap-
prehensionem et consecutionem uitae aeternae, et consummatae iustitiae, ut in ea
sola saluandi sint omnes qui saluantur. In isto certamine si fidem perdideris, simul
quoque aeternam uitam amiseris. Certa itaque pro hac fide, apprehende uitam aeter-
nam, ad hanc enim uocatus es. Quaestum proculdubio magnum assequeris, si fi-
dei illius pietatem obtinueris et seruaueris. Foris et intra ecclesiam daemonum
insultus experieris, ut tuam fidem labefactent, terreant, anxiumque a fiducia in
deum deiiciant. Sed resiste in fide hac unica, apprehende promissam tibi et fide-
libus uitam aeternam, ad quam uocatus es, et per fidem obtinebis, si pro ea perse-

537AD TIMOTH. CAP. VI.

ueranter dimicaueris. Confessus es fidem illam, et me docente credidisti, et docen-
dam suscepisti, dum episcopatum, id est munus praedicandi, et ecclesiam instituen-
di obiuisti. In hac confessione perseueres atque proficias. Quomodo autem uita aeter-
na, nuda fide credendo deum esse et ueros articulos fidei, posset apprehendi, cum
id etiam diabolus possit et impii ?Sed tora mente deo fidere, fiduciamque bonitatis
in deum comprobare per obedientiam praeceptorum, uel de fragilitate admissa
humiliter ueniam orare et sperare, quis neget esse uitae aeternae uiam, arram, ia-
nuamque ex qua nemo excluditur? De qua alias.

Praecipio tibi coram deo, qui uiuificat omnia, et Christo lesu, qui testi-
monium reddidit sub Pontio Pilato, bonam confessionem, ut serues prae-
ceptum sine macula, irreprehensibile, usque in aduentum domini nostri le-
su Christi.

Deus creator omnipotens et immensus omnia uiuificat, in quo uiuimus, mo-
uemur et sumus: non modo autem nos homines, sed et omnes creaturae a deo crea
tore accipiunt perpetuum suum esse, uiuere, moueri, operari, et quicquid possunt.
Cui subiecta sunt omnia, cui obedire debent omia, inque gloriam et honorem suum
ordinantur. Eidem obedies, seruies, placebis: si quae de fide in eum praedicanda
committo, compleueris. Iesus autem Christus dominus, cum ante Pontium Pila-
tum iudicandus astaret, testimonium reddidit ueritati, nec mortis timore cuncta
bundus, contestatus est ueritatem se oportere testari: quam et tu, si, ut obligaris,
praedicaueris, attestatusque fueris praeceptum illud meum de fide et uita aeterna
praedicanda, diligenter cu stodies, et fidelibus, ut omnium maxime necessariam
inculcabis, per quam et iustificentur, et uitam sine dubio assequantur aeternam,
Sine macula, ait, uolens ut fidei praedicationem, et caeterorum quae imposuit et
commisit discipulo, sine macula seruet, dum quaestum non admiscet, dum sua non
quaerere auditur, dum non tam laudari quam proficere cupit. Maculam autem inu-
runt non solum praedicatori, sed etiam doctrinae, quaestus, ambitio et insynceria
tas, dum proditur uel notatur. Refertur etiam ad ipsum uerbi ministrum, ut non
seandaliz et opere, quos instruit doctrina. Irreprehensibile) quoque uerbum fidei
dicitur, cum sacrarum scripturarum authoritate declaratur, ostenditur, robora-
tur, ne sensu proprio docere uideatur, quod reprehensionem non euaderet, cum
omnis cogitatio et sensus humanus mendacium operentur. Traditiones quoque
humanas uidemus sine reprehensione doceri non posse, sunt enim mutabilitati
obnoxiae. Lex autem domini irreprehensibilis est, si bene percipiatur, et mutari
non potest. Secundum quam tu quoque et omnis episcopus praedicans ac docens,
irreprehensibilis eris. Vsque in aduentum, etc.) Quousque Christi fides gratia et
gloria toto orbe clarescat, et agnoscat totus mundus eum esse dominum et reden-
ptorem, cui deus pater omnia dedit in manus, subiecit omnia, ut saluator sitom-
nium, per Christum in deum credentium et sperantium. Qui solus colendus est
cum filio et spiritu sancto, et inuocandus, per quem deus omnia restituit, et re-
creat orbem. Per eum et in eo necesse est conciliari deo omnem hominem in hunc
mundum uenientem. Haec, inquam, agnoscere, et de Christo confiteri, utque redem
ptorem glorificare et colere, ut regi regum et domino dominantium seruire, uer
bosuo credere, in eum sperare, omne bonum de eo consequi, longe nobilior est
susceptio Christi aduenientis cum maiestate, feliciorque cultus, quam si rex ac princeps
Christus corporaliter adueniret in mundum, denuo gloriosus, et conspicuus o-
mnibus, sicut uenerat in carne passurus ac moriturus. Donec aliquando in gloria

538COMMENT. IN I. EPIST.

maiestatis suae orbem uniuersum, uiuos et mortuos, manifeste ac iustissime iudi-
caturus adueniat in fine mundi.

Quem suis temporibus ostendet beatus et solus princeps, rex regnan-
tium, et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem.

Ostendet dominus Christi domini apparitionem et gloriam toti orbi, quum
euangelium suum ubique praedicabitur, acceptabitur, intelligetur, credetur et ser-
uabitur. Haec erit nobilis Christi apparitio, cum non iam in carne corruptibili, sed
in uirtute et gloria spiritus sui subiiciet sibiomnia. Id autem fiet gratia et dono
dei patris, tempore destinato et praefinito, omnibus ignorato modo ineffabili, dum
subito sicut fulgur ab Oriente emicat et apparet in Occidentem, qua illustratio-
ne uultus sui orbem iudicabit. Beatus.) Vnico hoc uerbo ineffabilem maiesta-
tem ueluti balbutiendo exprimit. Beatus est enim, qui possidet omne bonum, is
solus deus est. Sicut et supra dixerat, Beati dei, quo scilicet maior et felicior san-
ctiorque cogitari non potest, nec nominari. Et solus potens.) Annititur humano
loquendi modo uel paululum aliquid clarius et specialius de deo eloqui. Dicitque ́,
Solum potentem: quod plus est q̃ omnipotens, et magis incomparabiliter, quo
tamen re uera maius explicari nihil potest. Vt non possit tantum omnia, sed et
quicquid uspiam est potestatis, uel potentiae, id sit dei solius. Nulla enim creatu-
ra aliquid potest, nisi in et per deum. Omnia enimoperatur in omnibus, nihil hic
distinguitur de potentia dei ordinata uel inordinata, absoluta uel conditionata,
non de malo uel bono. Omnia enim ipse solus potest, solus ipse operatur, nihil ma
lum quod facit. Vidit enim deus omnia quae fecit, non solum ea quae creauit, et
erant ualde bona. Ipse itaque solus omnia porest, nos possumus nihil, nisi in eo. Sic
angeli quoque et coeli, sicomnia quae sunt, uiuunt, mouent, et operantur in deo, ut
nihil potentiae nobis adscribamus. Peccare uero potentia non est, sed defectus in
opere bono, et impotentiae indicium, quae de deo sicutomne quod imperfectio-
nem connotat, dici uere non possunt. Solus enim beatus est, solus potens, solus do
minus uniuersorum, a quo omnis creaturarum uirtus et actio proficiscitur.

Rex regum.) Ipse rex solus est, omnia gubernans, disponens et prouidens. Nihil
enim in mundo quicunque domini possunt, nisi per deum, nec uelle bonum nec fa
cere. Non solum cor regis, sed quicquid uiuit et habet, potestque et agit, in manu
domini est, et quo uoluerit, illud uertet. Vnicus iste rex regum, deus solus potens
et faciens omnia, nobis orandus est, ut propitius, clemens et misericors dirigat
actus nostros in beneplacito suo, dispensationemque dei in hoc mundo, humiliter
et patienter modestissimeque amplectamur, quicquid tandem illud fuerit. Interim
tamen uoluntatem illius ex suo uerbo discentes, omni studio et uiribus annitamur,
ut quae praecepit dominus, haec fiant, tam a nobis quam ab aliis. Hoc enim nos conari
debere, scimus deum ipsum uelle et praecepisse, ut quicquid in manus dederit a-
gendum nobis, hoc instanter et fideliter operemur, scientes uoluntatem domini
dei nostri. Quod si prouidentia sua moderante, secus cesserit ac uolebamus, mi-
nusque successerit bonum, quod etiam domino inspirante instituimus, certi tamen
simus, quod haec nos deus facere uelle uoluerit et tentare, etiamsi non perficien-
dum concesserit. Si peccatum est quod accidit, pro culpa admissa oremus, eiusque ́
iudicium deprecemur. Si melius processit, domino acceptum referamus. Sic igitur
rex regum, et dominus dominantium agnoscetur a piis, digneque coletur. Si nos
et nostros actus iuxta suam uoluntatem pro uiribus instituerimus, quas uires, et
quod uelle ac perficere suae tantum gratiae adscribamus, nihil nobis, qui sineeo

539AD TIMOTH. CAP. VI.

nihil possumus neque sumus. Solus habet immortalitatem.) Solus est fons uitae,
et ipsa uita, qui non potest non esse, a semetipso habet esse, et alia omnia suum esse
accipiunt ab eo, et participatione sui subsistunt. Nunquam desinet, ut nec incepit.
Aeternus est, deficere non potens nec destrui, contrarium enim non habet; nec
est compositus, sed simplicissimum bonum, sine principio et fine existens. Immor
talitatem solus habet, quam donare possit cui uoluerit, a quo solo eam sperare, con-
sequi et habere possumus, et a nullo alio. Cuius regnum et ministri angeli, ani-
mae et spiritus immortales sunt per dei gratiam.

Qui lucem habitat inaccessibilem.

Lux est deus, et in eo non sunt ullae tenebrae, nihil enim ignorat, omnia nouit
quae sunt, fuerunt, erunt, et esse possunt, omnia praesciuit et praeordinauit. Cumque ́
re uera sit maxime cognoscibilis, quia perfectissimum uerum, imo ipsissima ueri-
tas, tamen a se solo cognoscitur perfecte, et ab unigenito suo. A nulla autem crea
tura cognosci potest, nisi quando et quantum sese dignatur ostendere. Volunta-
rium est enim speculum, si uult uidetur: si non uult, non uidetur. Incomprehensi
bilis est omni creaturae, etiam angelicae. Accedere eum nemo potest, sed dignatur
admittere uel attrahere amicos et filios, quos dignos habuerit. Lucem habitat,
quia sibi soli sufficit, suapte luce et bonitate beatus, nullius indiget, accipere et
consequi nihil potest, in omnia se diffundit, et bonitate sua omnia replet, quam
omnes participant creaturae. Sicut lux splendorem diffundit, et a remotis uide-
tur, ac per reflectiones: sic deus in creaturis cognoscitur quantum uult, quandiu,
et quibus.

Quem nullus hominum uidit, sed nec uidere potest.

Angelos uiderunt patriarchae et prophetae, figurasque a deo formatas, per quas
dei mandato, angeli uoluntatem summi imperatoris ad homines multiformiter
retulerunt. Ipse autem in sua essentia a nemine uisus est unquam, nec uideri po-
test, incorporeus et purissimus spiritus, imo spiritualior omni spiritui. Verbum
quidem patris et filius in diuinis, in fine temporum humanandus, carnemque ex
impolluto uirginis utero et sanctificato assumpturus, mundum liberaturus, deique ́
amorem maxime commendaturus humano generi. Is in ueteri testamento patribus san
ctis loquutus est, apparuit, promisit, terruit, docuit, monuit, omniaque peregit quae
deus cum patribus egisse describitur. Creasse seilicet mundum, et loqutum fuisse
ad Adam, Cain, Noë, Abraham, Isaac, Iacob, Mosen, Iephthe, Gedeonem, Samue-
lem, Dauid, et prophetas. His siquidem omnibus quaecunque deus locutus scribi-
tur, et a sanctis patribus, non sine scripturarum authoritate egisse dicitur, dei fi-
lium, sapientiam, sermonem, et uerbum dei egisse intelligatur, sicut et scripturis
certissimis comprobatur. Sed nec, inquit, uidere potest.) Non uidere potest ho
mo nisi lucidum et coloratum, et obnoxium accidentibus, sui speciem a se diffun
dere ualens, imo sola ipsa accidentia, nullam autem substantiam, quae nullo huma-
no sensu cognosci potest a nobis, sed tantum per accidentia. Deus autem pura et
spiritualissima ac supersubstantialis substantia est: ad cuius intuitum oculus no-
ster instar noctuae, ad manifestissima naturae occaecatur. Spiritu autem et amore
deus percipitur ab homine, dum eum attraxerit, seseque dignabitur inclinare, et fa
uore suo complecti.

Cui est honor et imperium sempiternum. Amen.

Honor inter homines professio est dignitatis et bonitatis in honorato. Cum
itaque solus deus bonus sit, a quo omnia bona, ideo soli deo honor debetur et glo-

540COMMENT. IN I. EPIST.

ria: peccatque uehementer, qui uel honorari cupit de donis non suis, sed dei, que a
deo suscepit, cui ea non refert accepta, quasi non receperit: uel, qui honorem ei de-
fert cui non debetur, fraudando eum a quo bonum omne est quod honorat. Talis est
apud multos sanctorum honor, qui a se nihil nisi peccata habent, sola autem des gratia
sunt id quod sunt, quem et solum honorari uoluissent, quia sancti sunt. Imperium)
quoque omnium, dei solius est, qui imperat uniuersis, qui facit et potest quicquid
uult in coelo, terra, et in omnibus abyssis. Cuius nutui subiecta sunt omnia, ad cu
ius maiestatem Caesaris Augusti imperium uix est ceu eleuatio capitis minimi uermi
culi, nisi quantum suo imperatori deo subiectum se Caesar agnoscit, et obsequitur
studiose, ad domini dei uoluntatem de hominibus promouendo. Nemo quamli-
bet in hoc mundo potens sibi contra deum quicquam uendicet, cogitet potius
deum omnibus praesidentem et imperantem, cuius minister sit, ut sit fidelis fami
liae sibi commissae a domino, quem in horas expectet iustissimum iudicem. Amen.)
Veritas est, ut credenda discamus quae sunt praedicta, et infallibilis ueritatis uer-
ba ac sententiae. Quae et cum reuerentia ac timore dei omnia audienda sint, ut ue
re profiteamur nos credere de deo summum honorem summumque imperium. Nos
uero digne subiectos et obsequentes exhibeamus summo bono.

Diuitibus huius saeculi praecipe, non sublime sapere, neque sperare in
incertum diuitiarum.

Collecta pro pauperibus, qui semper nobiscum sunt, nunquam intermitten-
da docetur his uerbis. Vult autem praecipue diuitibus praecipi eleemosynae largi
tionem, quae tamen parum ualet, nisi ab humili profecta, et non a iactabundo uel
superbo. Ideo primum hortatur diuites ad humilitatem, ut meminerint nihil se ha-
bere a semetipsis, dona dei esse quae assequuti sunt, ideo non contemnant paupe-
res, non moribus, uestitu et sensu superbiant. Agnoscant plura se debere deo, qui
plurima acceperunt, dum honorantur, quiete uiuunt, nullius indigent, domini
recordentur, in cuius manu sunt omnia, alioqui fastus solet diuites occupare: cum
tamen quae difficile plaerunque obtinentur, facile etiam amittunt: caduca sunt enim
bona diuitum, et incertae diuitiae, ideo nulla in eas spes est reponenda. Imminent
fures et fata, nihil fixum et certum in illis. Spes uero certa est expectatio futuro-
rum, non incerta sit caducorum. Exempla habent historiae sacrae atque prophanae
fugatium diuitiarum. Gentes sperant temporalia, fideles spiritualia et aeterna.

Sed in deo uiuo, qui praestat nobis omnia abunde ad fruendum.

Semper nostra curat uiuens deus, et semper uigilans, nihil ignorans, cuius fi
lii sumus, negligi a tanto patre non possumus, si eidem confidamus. Obtinetur il-
lius bonitas et beneficium fide, conseruatur spe, perficitur charitate. Nemo con-
fidat in mortuos. Sanctos non nobis deus praefecit in hac uita constitutis, de eis
nobis deus nihil commisit. Solus deus anchora sit nostrae spei per Christum. Non
in opera bona quaecunque nobis confidendum, sed deeis magis timendum, si ad iu
stitiae diuinae lancem appendi contigerit. Deus autem pater est gratiarum et con
solationis, qui clementiam et gloriam pollicitus est, et potest uultque praestare, si fir-
mam illi patri nostro filii habuerimus fiduciam. Praestat autem sua dona deus abun
de, diuitias, honorem et sanitatem, ut frui quidem eis liceat aliquandiu, cum timo-
re et gratiarumactione: nec id diutius dabitur, quam domino concedente. Ideo sen-
per ambiendus dei fauor et gratia operibus misericordiae, quae exigit a diuitibus.
Quales enim proximis suis fuerint, talem sibi dominum experientur. Omnia au-
tem praestat, quod nihil nostra prudentia, cura laboreque obtinemus: nihil enimpro

541AD TIMOTH. CAPI VI.

ficimus, nisi eo largiente. Timeant semper diuites, ne domino irato diuinias suas
possideant, ne non iuste obtinuerint, ut q̃ iuste utantur, iuste dispensent, solicite
semper cogitent de graui ab illis ratione exigenda. Difficile est uere Christianum
esse diuitem, nisi affatim erogando, quae deus abunde illis suppeditat, ut non nisi
donorum dei sibi dispensator uideatur. Dum uero ad fruendum dicitur, improprie
frui sumitur prouti. Non enim nisi propter nostram necessitatem et proximi, de-
siderandae uel possidendae sunt diuitiae, non propter se. Solo enim deo fruendum,
quia solus est summum bonum, propter seipsum diligendum. Non ergo necessa-
rio obsequendum semper regulis sophistarum, qui hic haeresim Paulo impinge,
rent dicenti, diuitiis fruendum esse. Libere et clare eloquamur quae uera sunt, ma
gisque quid, quam quibus exacte uerbis explicemus curandum erit. Non uultut
abunde fruamur, sed abunde praestat ea quibus modeste fruamur, hoc est parce,
non ad luxum uel fastum.

Bene agere, diuites fieri in bonis operibus, facile communicare.

Docuit diuites primo humilitatem, secundo abrenunciationem, tertio spem,
quarto fruitionem. Nunc quinto docet bene agere, non magnopere ea sectari quae
deus non praecepit, ecclesias scilicet, monasteria, anniuersaria, praebendas, aras,
imagines erigere: sed quae deus praecepit, Omni petenti tribuere, pauperes pasce
re, potare, redimere, iuuare, consolari, mutuum praestare, nihil inde sperare. Non
audire Missas, minime intelligendas et cantiones, sed mendicos clamantes. Non
preculas adnumerare, sed precantes exaudire. Non testamentum ordinare dum
moreris, sed sano sensu et corpore erogare superflua indigentibus, cum adhuc ui
uis et tua possides, de eis domino redditurus rationem, ut dispensator bonorum
domini dei tui fidelis et sedulus in commissis. Addit autem, Diuites fieri in bo-
nis operibus.) Sexto monet, ut ditescant, non bonis corporalibus, sed spirituali-
bus. Non quidem ut de bonis suis praesumere incipiant, et sibi placeant, uel sen-
su abundent, sed ut bona opera a deo mandata, cum dei adiutorio, obediendo, per-
ficiant, seque ut inutiles seruos credant, ac profiteantur ingenue. Quod facere de-
bent, hoc faciant, non spe mercedis, sed instinctu charitatis, et fiduciae in deum.
Nominat autem diuites eos, qui dediti sunt operibus misericordiae, qui soli diui-
tias habere censentur coram deo, cum scilicet legitime ac religiose administrant
iuxta commissionem dei, cuius procuratores constituuntur. Vnde ad mentem
et modum loquendi apostoli Pauli, Diuites fieri in operibus bonis, aliud non est,
quam opera pietatis de diuitiarum abundantia affatim exercere, opera uere bona
ac religiosa multiplicare, iuxta facultatem domini illis donatam abunde prae aliis.
Ne contingat eos egere maxime, cum minime uelint, cum diuite epulone, cuigut
ta aquae negata fuit, diuiti rebus olim, sed egeno gratia dei et bonis operibus. Bo
na opera quae uere dicantur et sint, hactenus ignoratum fuit a multis: nunc disua-
deri incipiunt non uere bona opera, sed quae falso putabantur bona: suadentur
autem a doctis et piis hoc nostro tempore et docentur ea bona opera, quae uere
bona sunt, quia a deo praecepta, laudata et muneranda. Diuites autem erimus
non in hoc saeculo, sed in coelo. Illuc enim thesaurizandum, quia hic semper pau-
peres erimus, plura debentes, que praestare possimus, semper peccatores, semper
orantes pro peccatis remittendis, de operibus bonis nihil praesumentes. De mise
ricordia dei et fide nostra tantum gloriemur, non in nobis, qui nec fidem praesta-
mus ex nobis nec opera, sed domino largiente utraque suscipimus. In eo autem quod
sequitur, Facile communicare.) Adhuc hortari docentur diuites ab episcopo,
ut non difficile adigantur ad dandum precantibus, non expectare precantem,

542COMMENT. IN I. EPIST.

sed inquirere egentem, non tam suscipere quam cogere hospitem pauperem. Omnia
communia putare, dei dona esse non propria, ad dei beneplacitum non grauatim
dispensanda, cum sua non sint, sed eius qui magis indiget.

Thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant
uitam aeternam.

Docet in coelum reponere diuitias tuto loco, et in aeternum usui nostro profuturas,
alioqui et hic eas perdemus et alibi, perinde ac contigit diuiti in Euangello, repo
nenti bona multa in multos annos. Quicquid enim non in deum retulerimus, pro
pterque eundem egerimus, totum perdemus. Sic fiet omnibus bonis operibus nostris,
nostri causa, non dei exactis. Sic quoque datae eleemosynae, non propter deum pure,
perfecte, mercede carebunt optata. Thesaurus uero noster cumulabitur, si nul-
lum ad cumulandum nobis oculum applicemus, sed deo potius reponamus om-
nia quam nobis: de suo praemiabimur, non de nostro: suis fruemur bonis, non nostris.
Patitur nos deus improprie loqui, dum pie intelligamus et uelimus: alloqui qui
omia debet alteri, sibiipsi proprie thesaurizare nil potest. Et apud deum nostrum
omnes peccatores sumus, gratia quoque sola, non ex proprie dictis meritis, salua-
bimur. Sua in nobis opera deus coronat. Fundamentum bonum nominat.) Qui
enim thesaurum temporarium et incertum bene collocant, et in sinum pauperum
reponunt, imo Christo commendant cui donant, habebunt in futuro stabiles di-
uitias, iucundas, aeternas. Dant enim temporalia, et capiunt aeterna, uitam beatam
impari compensione. Cum nihil homo dederit homini de suo, quicquid dederit:
denique uoluntatem dandi non nisi a deo habuit, multo minus dona et opera. Ve-
runtamen patitur se deus suis propriis bonis absolui, et reddi quae sibi debentur,
donatque unde soluamus: unum quoque accipit pro mille, gratum a nobis suscipit,
quod gratis concesserat et commodauerat. His uerbis, quasi adiectitiis, apostolus
Paulus causam pauperum egit, utque admonerentur diuites beneficentiae, et pau
peres insuper uerecundia liberentur, qui ut uellent non possunt erogare eleemo
synas. Non omnibus praecipit de diuitiis expendendis, sed tantum diuitibus, qui
citra dispendium proprii uictus et suorum, donare possunt de proprio. Huiusmo-
di collectarum consuetudo et oblationum in synaxibus reformanda est omnino,
et non auferenda, cum sit omnium maxime necessaria pro egentibus. Sic tamen
ut collecta hoc modo, ac reposita pro pauperibus, non aliter q̃ pro pauperibus pro
fundantur, non coaugmententur in census, ut fit nostro saeculo in hospitalibus,
quorum curatores continuo diuitias augere student: non tam pro pauperum usu
et sustentatione, quam diuitum desperantium de uictu, uel otio inerti sese dedentium,
non sine perfidia annonam huiusmodi ementium pariter atque uendentium.

O Timothee, depositum custodi.

Deposuerat penes eum Paulus, imo spiritus sanctus, gratiam prophetiae, sa-
naeque doctrinae: nam ab adolescentia sacris literis operam impenderat, et donum
uerbi uberius acceperat, pro ecclesiae profectu depositum. Hoc unum nunc iube
tur sic custodire, ut non perdatur, non deficiat. Id autem est liberaliter distribue-
re, sine intermissione docere, creditum talentum non in terram defodere, sed ad
usuram domino augmentandam exponere. Tunc autem auarissime custoditur,
dum liberalissime profunditur. Depositum autem dicit, quia mera dei gratia, et
sine meritis accepit, erogandum in tempore, familiae suae, illapsu et munere diuint
spiritus, quasi aliunde donatum. Ostendit autem affectum dicens, O Timothee,
excitat, hortatur et admonet, ceu omnino magnum aliquid necessario et iugiter

543AD TIMOTH. CAP. VI.

cogitandum propositurus. Maxime necessarium officium episcopi est docere, ora-
re, prospicere animabus saluandis. Non quidem episcoporum nostrorum tempo-
rum, sed uerorum, quorum nunc sunt paucissimi: deposita enim alia habent, pe-
cunias nempe, et equos, et caetera.

Deuitans prophanas uocum nouitates.

Vult discipulum suum Paulus non alia docere ecclesiam, que ̃ quae didicerat a
magistro: non inducere uel confingere inconsueta uerba. Praesensit enim iam A-
pellis et Valentinianorum aliorumque figmenta, de Eonibus quatuor, octo, et tri
ginta, singulas singulis nominibus nominando, quae iam apostolorum tempore
a ludaeis et Graecis superstitiosioribus fingebantur. Ex Cabalistarum, ut nunc uo-
cant, et philosophorum maxime Pythagoricorum dictis se recepisse et edoctos.
iactabant. De quibus Irenaeus. Quibus nuper successerunt Parisienses theologa-
stri, portentosis nominibus, quae nec Latini nec Graeci intelligunt, nisi de eis diu
edoceantur, ad quaestum uberiorem. Praemonuit Apostolus, uitandas huiusmo-
di uocum nouitates, quas in dei uerbis sanctisque scripturis non recepimus. Id si
seruatum fuisset, non tot differentiae doctrinarum et schismata audissemus, De ho
musion, transubstantiatione, circumincessione, respectibus diuinis interioribus
et exterioribus, essentialium et notionalium perfectionum, et reliqua huius ge-
neris loquutionibus, praeter scripturae authoritatem introductis. De quibus sicut
et de dependentiis formalitatibus et quidditatibus, obmissis utilibus et necessariis
tantopere digladiati sunt doctores illi neothericae ecclesiae, ut magis disputando
Scholastice ueritatem perdiderint quam repererint, quin fidem et spiritum cum Chri-
stiana uera sanctimonia amiserint.

Et oppositiones falsi nominis scientiae.

Appellatur quidem ab illis superstitiosis doctoribus istarum rerum cognitig
Scientia, sed indigno prorsus et falso uocabulo, cum sit re uera stultitia, error, opi
nio, haeresis, superbiam docens et quaestum, minime uero pietatem. Oppositiones
enim sunt apud illos, non doctrinae: subuersiones discentium, non ueritates. Vi-
demus siquidem tales non aliud scripsisse quam oppositiones, argumenta, pro et con
tra, pro opposito uel contra oppositum, ut loquuntur. Vide primum inter mendi
cantes Albertum, quem Magnum uocant, in Magistrum Sententiarum, uel Sum-
ma eius, inuenies meras oppositiones, et praeter argumenta pro et contra, nihil,
Ouem caeteri Parisienses omnes sequuti sunt, ueluti in re eximie illis pulchra ui-
sa. Eos nimirum nominasse hic Paulus uidebitur, oppositionum falsi nominis sci£
entiae authores. Qui et semetipsos et scientiam suam caligine oppositionum inuol-
uunt, et sic improbant uicissim, ut syncera apud eosdem ueritas nulla relicta sit.
fides quoque et uera pietas abolita fuerit, quam eorum nullus pro rei dignitate tra-
ctauerit, sed in profundum silentium sepulta per eosdem est uera fides, unde fide
les nos nominari conueniebat, ut fere in totum expirarint et sancta opera ueraque ́
religio Christiana, donec explosa eorum schola, et falsi nominis scientia per dei
gratiam, sacrae literae, Christi spiritus, apostolica fides et doctrina denuo nunc e-
mergunt, ad lectionem antiquissimorum doctorum sanctorum, quos illi quoque
Originales uocant. Quorum nobis deus doctrinas et libros Impressoriae artis be
neficio communiores reddidit, et passim exposuit ruminandos. Interim Schola-
stici illi male feriati theologastri, cum suo sacrilego Aristotele stulti deprehendun
tur, et uerae fidei perniciosi pharmacopolae. Vniuersitatum quoque studia, ut nunc
sunt, inania deprehenduntur, et ecclesiasticae iuuentutis prostibula, necessario

544COMMENT. IN I. EPIST.

in melius reformanda.

Quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt.

Promittentes dicit, non exhibentes, eam quam promittunt sclentlam, non e-
nim praestare possunt quod spondent. Contradictiones euadere non docent, sem
per autem discipulus magistro reclamat, diuersum sentit, docet et scribit. Disce-
ptare tantum norunt, omnia quaestionibus inuoluere, et super lana caprina di-
gladiari. In uno tantum conuenientes, quod se ueram fidem nescisse, et opera ue
rae pietatis non curasse fateri cogantur: sacra Biblia nunquam uidisse, legisse, di-
dicisse, intellexisse, nec docere potuisse, cum tamen eandem canonicam scriptu,
ram, et uerae fidei fundamentum negare non ausint, sed, ut ipsi loquuntur, adae-
quatum obiectum fidei Christianae scripserint omnes. Digna itaque sunt animad-
uersione puniti, ut dum sibi cisternas ueteres fodiunt, non ualentes continere a-
quas, salutarium et uiuarum aquarum fontem perdiderunt: dum humana sectan-
tur, diuina amittunt: dum ratione animali suas doctrinas ut idolum colunt, fidem
uerbi dei deseruerunt: dumque se doctores profitentur Aristotelis, amplissimis titu
lis delectati, Christi domini et apostolorum discipuli esse desierunt, ac utriusque fru-
ctum et eruditionem perdiderunt. Omnem fidel iacturam et morum, cum incre
mentis uanitatum ac superstitionum istis theologistis debemus. Exciderunt, in-
quit Apostolus, circa fidem, aberrarunt a scopo totius scripturae, quae docet fidem
in deum, prouidentiam eius circa omnia, promissionesque diuinas in Christo. Ipsi
uero errantes in foribus, ad opera dilapsi sunt: non quidem illa quae sacris literis
commendantur, sed quae praeter uerbum dei et contra, auaris placuerunt: unde
et traditionum humanarum ingluuies, abusuum abyssus, et mare superstitionum
ac errorum in fide et moribus prodierunt.

Gratia tecum. Amen.

Haec manu Pauli adscripta dicuntur, cum alia per dictatum describi fecerit,
iuxta eius morem. Optima autem est imprecatio. Quid enim molestiarum non
tolerabimus, si dei assit gratia, in quam speramus? Si deus pro nobis, quis contra
nos ? Facessat omnis humana gratia et potestas, dum nobis adest diuina.

FINIS.