Commentarii in epistolas d. Pauli: [Lefèvre d'Etaples, Jacques ], [1512]

COM.

¶COMMENTARIORVM IN EPISTOLAS BEATI PAVLI APOSTOLI LI-
BER DECIMVS QVI EST IN EPISTO. PRI. AD TIMOTHEVM. CAP. I.

CAP. I.

PRIMA haec ad Timotheum epistola priuata est:
sed publicam continet institutionem. Et praemit-
tit vt solet sanctam salutationem apostolus dicens.
¶Paulus apostolus IHESV CHRIS TII secum-
dum ĩperium dei saluatoris nostri et domini IHE-
SV CHRISTI spei nostrae: Timotheo ingenuo
filio in fide gratia /misericordia/ pax a deo pa-
tre et CHRISTO IHESV domino nostro. ¶ Hac
sancta salutatione posita: causam Timotheo ape-
rit cur eum relinquere voluerit Ephesi cum trans-
misso Aegeo mari profectus est in Macedoniam.
et narrationem: litera satis continet aptam. Di-
cit itaque . ¶Sic rogaui te vt remaneres Ephesi
cum proficiscerer in Macedoniam: vt praecipe-
res quibusdami ne varie docerenti neq intende-
rent fabulis/ et genealogiis interminatis/ quae
questiones pariunt magis q̃ gubernationem dei in fide. ¶ Quid est ne varie docerent:
nisii ne aliter quam euangelicum dogma quod a spiritu sancto est docerent ? Praeterea iudaei
multas fabellas habebant/ et genealogias indeterminatas: in quibus volebant potius
intendere eos quos instituebant quam ad diuinae legis intentionem atque finem. Non est enim
finis legis:scire huiusinodi figmenta qualia sunt innumera in Talmuth iudaeorum neque
genealogias eorum quae a nullo ad amussim sunt traditaei sed altercationes generant non
aedificationem. Etiau si genealogiam Sem vsque ad Abraham ex genesil et eandem ex Lu-
ca deducere velis: non nisi altercationem pariet et nodum quem ex traditis dissolue-
re non possis, cuius rei ex septuaginta: concordia cognoscitur. et caput geneseos vbi de-
scribitur genealogia Sem mancum essel atque ita nobis esse legendum. Vixitque Sem postquam ge
nuit Arphaxat. 5oo amnis et genuit filios et filias et mortuus em. Porro Arphaxat vixit an-
nis 135 et genuit Cainan. vixitque Arphaxat postquam genuit Cainant amnis 430 et genuit fi
lios et filias et mortuus em. Cainan cum 13o esset amnorum genuit Sale. Et reliqua. Haec inq̃ fi-
nis et praecipua intentio non sunt legis: sed perfecta dei et proximi dilectio. vt finis medi
cinae est sanitas: non occupatio circa fabulas vanas Chironis. Esculapii Machaonis Po-
3 dalirii et eorum genealogias. Et qu i medicina em sanitas:i lege est dilectio. ꝗ enim perfectam
» habet dilectionem: non aliter illi lege opus estiq̃ sano medicina. Ideo subdit Paulus, ⁋Fi-
nis autem praecepti est dilectio ex corde puroi et conscientia bona et fide non ficta. A quibus
quidam aberrantes: ad vaniloquium conuersi sunt.ꝗ volunt esse legis doctores: cum non intelligant.
.neque q̃ loquuntur neque de quibus affirmant. ¶ Quae dilectio perfecta sit et quam lex intendit:
ostendit, est enim dilectio puri cordis conscientiae bonae et fidei non fictae, si enim cor purum non
esset: quo modo esset perfecta dilectioquae est cordis et aiae spiritualis sanitas quandoquidem
in corpore ĩpuroi neque est perfecta corporalis sanitas? Conscientia bona: mens est conscia
boni et quae solum bonum et vere bonum vult. vt ex opposito conscientia mala: mens est con
scia malil et quae malum cupit, non cum hac conscientia: sed cum illa est perfecta dilectio.
Si etiam simulas te fidem habere vt perfidus Torquatus simulabat se esse Christianum:
vt fidelis Tiburtius qui eum in fide illuminare voluerat raperetur ad tormenta aut
idolis immolaret si inquam simulas fidem: eum simulata fide non est perfecta dilectio.
sine enim fide: impossibile est placere deo. et cum simulata fides non sit fides: vir simu-
latae fideil deo non placet immo displicet. non igitur dilectionem habet: quae est mu-
nus dei quod ipse elargitur amicis. Vt igitur perfecta dilectio in nobis esse possit: sit
cor purum sit conscientia bona sit fides syncaera et non simulata, vt cor purum et mum-
dum habeamus: a deo efflagitemus qui summa est puritas. vt conscientiam bonam:
ab eodem qui summa est bonitas. fidem etiam non simulatam ab eodem: quia summa
est veritas. Qui cor purum non habent conscientiam bonam( et fidem syncaeram ab-
errant et vana loquuntur: vt imperiti medicit nescientes et quae loquuntur et de qui-
bus affirmant. Quo in genere maxime delinquunt qui iudaizant. loquuntur enim de
lege: sed non intelligunt. nam spiritualis est: ipsi vero carnaliter concipiunt. et figu-
ris inhaerent: de eis affirmantes quae debentur exemplaribus, tribuunt vmbrae: quae
debentur veritati. Ergo dices: lex mala est? Nequaq mala est: nisi male vtentibus
et male intelligentibus. vt et medicina bona est: sed bene intelligentibus atque bene

X

2021 Timo.

,vtentibus. Quod et subdit hoc pacto Paulus. (Scimus autem quod bona est lex:si quis ea
,legitime vtatur, qui sciat q iusto lex posita non est: sed iniquis et rebellibus impiis et
,peccatoribus scelestis et prophanis patris et matris percussoribus) homicidis fornica-
,toribus cinaedis plagiariis mendacibus periuris et si quid aliud sanae aduersatur do-
,ctrinae. quae est secundum euangelium gloriae beati dei: cui ego creditus sum. ¶Sic facit Pau-
lus: vt qui diceret medicinam non esse positam pro sanis sed pro aegris et variarum egritudinum
corporis enumeraret species. sic et varios aiae morbos enumerat:aduersus quos lex po
sita fuiti vt variis medicamentis purificationibus et sacrificiis variis occurreret morbis
si i eos legis transgredientes praeceptalinciderent, ea enim lex vetabat: quia animae noxia. vt re-
gulae medicorum vetant quae sunt isalubria. Qui iniqui id est anomi dicantur: notum est. sunt
eni diuinae legis transgressores. Qui rebelles. nam sunt qui obedire nolunt i hoc ordinatio-
ni diuinae obluctantes. Impii: quibus deus non aliter curae est atque si non esset. Peccatores no-
men generale est: etsi maxime manifestos et publicanos compraehendit. Patris et matris
percussores noti sunt. et vtinam sic non essent: vt noti essent. sub quibus patri et matri con
tumeliosi continentur: qui patrem et matrem non honorant quin potius irreuerentur et conuiciis
iniuriisque lacessunt. Homicidae plusquam par est et deceret noti sunt: ꝗ et vtinam nusq̃ noti essent
non verentes diuinam violare imaginem et quoad possunt penitus delere. Fornicatores dia
boli sues: qui carnem immunde diuidunt alienae carni adhaerentes. et hi: fornicarii carnis.
Alii sunt: qui spiritum diuidunt qui alieno spiritui q̃ dei adhaerent. et hi:fornicarii spiritus. Auaro;
spiritui auaritiae adhaeret. Intemperans: spiritui luxuriae et gulael qui imundi sunt spiritus. Ambi-
tiosus honorum: adhaeret spiritui superbiae. et omnes hi fornicatores spiritus: quatenus diuidunt
spiritum. Cinaedi: in naturam peccant et deum qui author est naturae. et adeo infames sunt:vt
natura nomina eorum exhorrescat neque ferme eos nominet nisi per circumlocutionem, quae
et malet numq̃ nomina inuenta fuisse. nunq̃ enim inuenta essent: nisi natura (serpente antiquo
obtinente) viam suam corrupisset. Plagiarii sunt: qui hoies praedantur vt redemptioni adigant
aut i mancipia vendant. quales pyratae circa ripas maris: vt circa Massiliam Montempessula-
num Anconant Apuliam esse feruntur et sunt. Mendaces et periuri hac pessima ifamiae nota no
ti sunt. mendacia et periuria: falsa sunt numismatal quibus summae veritatis offenditur ma
iestas, quae ideo aeterno igni et aeternis tormentorum bullitioniby cum suis authoribus tra-
dentur: nisi antea purgentur q̃ in iudicium offensi regis veniant. his oibus et inumeris aliis
quae sanctimoniae euangelicae aduersantur: varia ex lege prouisa erant remedial et pene i-
numera. At pro omnibus illis: Christus solus est vnica vera et sufficientissima medicinai si i
.
agens quod ad euangelii officium commissus siti atque dicit. ¶ Et gratias ago ĩualescere me fa-
,cienti CHRISTO IHESV domino nostro: quod fidelem me duxit ponendo in ministe-
,rio qui prius eram blasphemus et persecutori et iniurius. Sed misericordiam consecu-
,tus sum: quia ignorans feci in infidelitate. supermultiplicata est autem gratia domini
,nostri cum fide et dilectione: quae est in CHRISTO IHESV. Fidelis sermo et omni
,acceptatione dignus:quod CHRISTVS IHESVS venit in mundum vt peccatores sal-
,uos faceret. quorum primus: ego sum. Sed ideo misericordiam consecutus: vt in me primo osten-
,deret IHESVS CHRISTVS omnem longanimitatem ad informationem eorum qui
ad vitam aeternam credituri sunt in eum. ¶ Ecce Paulus cum fuerat blasphemus per-
secutori iniurius infidelis et id deot licet ignorans: cum venit ad cognitionem suorum de-
lictorumi non confugit ad remedia legis ad victimas et caerimonias sed ad solum Chri-
stum qui omnium peccatorum est vera medicina. Et blasphemorum in Christum perse-
cutorum ecclesiael et nominis eius iniuriorum et contumeliosorum primus fuit: qui co-
gnoscitur tam aperta misericordia vocatus. ideo inter omnes blasphemos persecuto-
res Christi et contumeliosos: se primum vocat peccatorem qui misericordiam dei con-
secutus est. quod ideo a dei bonitate factum dicit: vt faceret eum caeteris peccatoriby exemplum
longae expectationis suae erga eos(vt eos ad misericordiam suscipiat et eis suam elargiat gra
tiam et suae dilectionis feruorem. Quam imensam et admirabilem erga nos Christi et dei beni-
8
, ¶¶ Regi autem saeculorum immortali inuisibili soli sapienti deo: honor et gloria in sae
,cula saeculorum. Amen. ¶Nullus rex terrenus id potuit praestare hominibus nullus mor
talis nulla visibilis creatura snulla sapientia potuit inuenire creata:sed solus ille qui rex
saeculorum omnium est per se immortalis inuisibilis et per se sapiens. Hac laude et gra-
tiarum actione posita: hortatur Timotheum vt secundum praecedens ei indultum do-
2
tus et veritatis fidei ex spiritu prophetie ei cognita atque ait. ¶Hoc praeceptum commen.
eum credimus si eum diligimus et in eo confidimus. Q uod et Paulus aperit: pariter gratias
gnitatem Paulus consyderans: erumpit in tantae bonitatis laudem et gratiarum actionem atque subdit.
num prophetiarum: viriliter militiam Christi exerceat declarando et docendo ea quae sunt spiri-

1COM.

do tibi fili Timothee: vt secundum praecedentes in te prophetias milites in eis bonam
,militiam fidem habens et bonam conscientiam, quam quidam abiicientes: in fide naufra gium fecerunt.
, ex quibus est Hymenaeus et Alexander: quos tradidi sathanaei vt discant non blasphema-
,re. ¶ A domino accepit Timotheus tam praeceptum quod ei commendat Paulusq̃ prophetiarum do-
num. Donum prophetiae duplex. Qddam est ad praedicendum futura: ad aliquorum salutem et aedifi
cationem. Qu dam autem: ad itelligendans scripturas prophetarum. Itaque prophetiae quas habuit Ti
motheus et q̃ magis aedificationi erant necessariae: erat intelligentia praeteritorum prophe-
tarum de Christo et de sancta ad omnium gentium salutem in eum fide. hae enim prophetiae: fidei
erant. Quid nam aliud factum putamus apostolis: cum dominus aperuit eis sensum vt intelligerent
scripturas nisi spiritum prophetiarum eis infusum per quem omnes intelligerent prophetas? de Hy
menaeo autem et Alexandro quod eos tradidit sathanae: Chrysostomus excommunicationem et re-
secationem a corpore Christi intelligit. ita vt nulla cum eis fidelium esset communio nulla spi-
ritualium suffragiorum participatio. Et haec est citra interitum et vexationem carnis et occulta
sathanae traditio. Illa autem quae fuit Corinthii incestuosi: manifesta fuit, cum interitu et
vexatione carnis terrifica. Et id non vt perirent: sed vt ex hac deiectione a sanctorum socie-
tate discerent non blasphemarel non male loqui de Christol et eius fidel et resipiscentes di-
gnamque poenitentiam agentes iterum insererentur corpori Christi. a quo ꝗ separatus esti vt ouis a
grege sepata et praesente lupol ilico em sub lupi potestate: ita et ille continuo em sub sathane
(qui diabolus et serpens antiquus est) potestate. A cuius morsibus solus Christus eripit:
qui et nos semper protegat defendat eripiati rex saeculorum in omnia saecula benedictus. Amem.

ꝗEXAMINATIO nonnullorum circa literam. ¶ Vulgata aeditio. Timotheo dilecto fi-
lio in fidel gratia et misericordia et pax. (LVocabulum quod hic vetus interpres vertit
dilecto: ad Philippenses cap.4 vertit germane. vbi dixit, etiam rogo et te germane con-
par designatque proprie ingenuuml proprium ac peculiarem etiam authore Hieronymo. Et
haec vocabula gratia miseriçordia pax:absque coniunctione in Paulo leguntur. Paulus.
τιμοθέωο τμησίῳ τέκρω ἐμ Gίςςι, xαpις, ἐλςοσ, ἐιρη̂pη. ¶Vulgata aeditio.
Sicut rogaui te vt remaneres Ephesi. (Potius sic q̃ sicut: legendum. Neque enim similitu
dinem comparationemue facit sed potius intendit: sic hoc pactol tali lege te rogaui quo
remaneres Ephesse vt praeciperes quibusdam ne varias iducerent doctrinas et reliqua quae
apostolus expressit. Paulus. κατὼς ωαρεκάλεσάσε ωροσμεί͂φαι ἐμ ἐφέσῷ. ¶¶ Vul
. gata aeditio. Ne aliter docerent. ¶ Potius: varie. Paulus. μὴὶ ἐτερολιλασκαλεῖν.
, ¶ Vulgata aeditio. Quae questiones praestant magis q̃ aedificationem deilquae est in fide.
¶Potius dicendum:q̃ dispensationensiue gubernationem. Paulus. αιτιμεσ τητησεις
παρέχουσι μαλλομ, ἠι ὀικορομίαμ θεοῦͅ τὴμ ἐμ τίςει. Quid enim haec oecono-
mia est: nisi dispensatiol regiment et gubernatio domus deil in rectae fidei alimonial
¶ Vulgata aeditio. Si qs ea legitime vtatur scientes hoc quod lex iusto non est posita. ¶ Di-
cendum est singulariter sciens: et reuocatur ad quis non ad nos. quapropter ne allucina-
tio fieret, per relatiuum qui et verbum accommodate pro locutione resoluimus sciens ꝗ sciat.
Paulus. ἐάν τισ ἀυτῶ ρομίμως χρῆται, ἐἰλὼσ τοῦτο, ὀτι λικαίσͅ pόuoσ
oυ Rεῖται. Et quid mirum si iusto lex posita non est: quandoquidem saluator ait ? Non est
, opus valentiby medico: sed male habentibus. ¶ Vulgata aeditio. Sceleratis et contamina-
tis) patricidis et matricidis homicidis fornicariis masculorum concubitoribo, plagiariis
, mendacibus et periuris. ¶ Potius dicendum: patris et matris percussoribus. Nam de per-
cussione patris et matris: lex manifeste in Exodo expressa est. Qui percusserit (iquit) pa
trem suum aut matrem: morte moriatur. De patricidio et matricidiolexpressa lex non esti
quasi id tam enormes tam a natura abhorrendum sit: vt nunq contingere debeat. Et de omni
genere flagiciosorum quos Paulus nominat: illic leges expressas comperies si diligenter ex-
quirere volueris. Et plagiarii fures surreptoresque virorum sunt: sic dicti quod eis pedes ligent
et in vincula coniiciant dum eos in mancipia vendant, aut forte se redimant. quales contingit
plurimos esse eiusmodi hominum fures tempore bellorum. qd̃ quidem vocabulum graecuml q̃ apud
nos latinum magis expromit. Et sine coniunctione dicitur mendacibus periuris. Paulus.
αpοσ ίοισ, καὶ ἀφεφή λoις, πατραλοίαισ, καὶ μητραλοίαισ, ἀμAροφόpoισ.
πόρpoισ, ἀρσε̃͂μokοίταις, ἀμAρατολις αῖσ, dέυςαις, ἐττι όpkοισ. ¶ Vulgara
,aeditio. Quod creditum est michi. (¶Sermo conuersus, nam legitur: cui creditus sum ego. Sed
in idem recidit. Paulus. o ἐτιθε υθμμ ἐτω. ¶LVulgata aeditio. Gratias ago er qui me
confortauit in CHRISTO IHESV domino nostro. ¶Dicendum est. Et gratias ago-
licet graece habeatur: et gratiam habeo. Nam consuetudo latina id habet: cum de
deo loquimur. Et id confortauit: designat vires praestititi inualescere fecit. Et quod
dicit in Christo Ihesu domino nostro: fine praepositione dici debet et eiusdem casus

1 Timo.

203x

esse cum ei. est enim is cui Paulus gratias agit:et qui eum inualescere fecit qui et ei vires for
titudinemque suggessit. Paulus. καί χάριν ἔχω τῶ ἐνδυμώσαντί με χριστῶ ἰησοῦ
κυρίω ἡμῶν. ¶LVulgata aeditio. Sed misericordiam dei consecutus sum. ¶ Dei: abundati
etsi nichil intelligentiae officit. Paulus. ἀλλὰ ἠλεήθην. ¶ Vulgata aeditio. Venit in
hunc mundum. ¶Satis est dicere:in mundum. Paulus. ἦλθεν εἰς τὸν κόσμον. ¶ Vulga-
ta aeditio. Ostenderet CHRISTVS IHESVS. ¶Mutatus vocabulorum ordo. dicit enim
Ihesus Christus. Paulus. ἐνδείξηται ἰησοῦς χριστός . ¶ Vulgata aeditio. Regi autem
saeculorunt imortalit inuisibilit soli deo. ¶ Dicendum: soli sapienti deo. Deest enim sapienti.
Paulus. τῶ δὲ βασιλεῖ τῶν αἰώνων, ἀφθάρτω, ἀοράτω, μόνῶ θεῶ.
Vt solus sapiens: quia solus nichil permixtum ignorantiae habens. sic solus rex saeculorum:
quia solus omnium dominatur. solus immortalis: quia solus absolute interire non potest caetera
autem possunt. solus inuisibilis: quia caetera compraehendi possunt (compraehendi enim est quodam
modo videri) ipse vero solus compraehendi non potest. Et vt sacer ait Cyprianus. Videri non
potest: visu clarior est. nec compraehendi: tactu purior est. nec aestimari: sensu maior est. Et
ideo sic eum digne aestimamus: dum inaestimabilem ducimus. Ergo cum Iacob cum Moses dicum-
tur deum vidisse: id non designat deum appraehendisse sed aliquod vestigium et certum dei
indicium attigisse. non eam ipsam incomprae hensibilem quae incompraehensibilis omnia
appraehendit dei naturam atque substantiam.

CAP. II.

NVnc quo modo ecclesiae ad publicam pietatem sint instituendae: informat Ti-
motheum apostolus ac ait. ¶ Obsecro igitur primum omnium: vt fiant preces
orationes supplicationes gratiarum actiones pro omnibus hoibus pro regibus et
omnibus qui in excellentia sunti vt tranquillam et tacitam vitam degamus in omni
pietate et honestate. Nam hoc bonum et acceptabile in conspectu saluatoris
nostri dei: qui omnes homines vult saluos fieril et ad agnitionem venire ve-
ritatis. ¶Ante omnia vult publicam pietatem praecedere: et id deo gratum esse
et acceptabile qui vult omnes homines saluos fieri et ad agnitionem veni-
re veritatis. et si venirent: omnes hoies in magna pace et tranquillitate vitam degere possent.
si venirent inquam: effectu ipso ad cognitionem veritatis. Nam sunt qui verbo fatentur et facto
veritatem negamr: et illi nondum ad perfectam cognitionem sufficientemque venerunt ad tranquillam
et tacitam degendam vitam ineque in omni pietate et honestate viuunt. Sunt alii qui neque verbo
neque facto veritatem cognoscunt: veritatem dico quae necessaria est ad salutem. et haec non est
dei voluntas: sed propriae voluntatis eorum a veritatis luce incuruatio. Nam qui vnum non co-
gnoscunt deum et vnum Christum dominm nostrum pro omni salute mortem oppetiisse non fatentur et
mediatorem inter deum et homines vt qui medium sit per quod omnes homines quotquot salua-
buntur saluari oportet: ii nondum ad agnitionem venerunt veritatis etsi omnem scientiam et phi-
losophorum et magorum et gymnosophistarum haberent exploratam. Haec enim omnia scire: si
ad illud conferas nichil est scire. haec omnia sciens: ad immensas ignorantiae deuoluitur tene-
bras efficiturque tandem perpetuus ignorans. illud vero sciens: ad imensum sapientiae lumem ex-
tollitur efficiturque omnia sciens et sciens quidem cum vitae et sapientiae thesauris, cuius diui-
tiarum nullus est finis. illi vero: cum ignorantia cumulus erit indeficiens omnis in morte pau-
pertatis. Hanc itaque diuitem sapientiam omni mundi sapientia maiorem: his paucis verbis ex-
plicat Paulus dicens. ¶ Vnus enim est deus. enim et mediator dei et hominum homo CHRI-
STVS IHESVS: qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. ad qd̃ testimonium propriis
temporibus positus sum ego praeco et apostolus (veritatem dico in CHRISTO haud mem-
tior) doctor gentium in fide et veritate. ¶ Ad testimonium illius ditissimae sapientiae q̃ vitam et sa-
lutem praebet animabus in mansionibus lucis aeternae in plenitudine temporum a deo definita:
positus est Paulus praedicator et legatus non a seipso (nam nullus apostolus nullus lega-
tus: a seipso) sed ab eo cuius est legatus. itaque a deo et Christo: a quo et doctor gentium fa-
ctus esti non ad vllam disciplinam mundil quae nichil facit ad salutent sed ad doctrinam coelestem
ad doctrinam spiritus quae sola saluat et quam angeli magnifaciunt et docerent si quam docerent.
doctor (inquit) gentium in fide et veritate. Quid hoc in fide et veritate: nisi in fide vera in
fide veritatis in fide filii dei qui est via veritas et vita? Non igitur se effert non gloriatur
cum dicit veritatem dico haud mentior: positus sum doctor gentium in fide et veritate
sed testimonium reddit veritati ei gloriam dans qui fecit eum praeconem suum apostolum
et doctorem gentium. Cum itaque sit constitutus a deo doctor gentium et doctoris officium sit doce-
re : quod nunc eum viros? tum mulieres doceat audiamus. Docet itaque primum viros hocpacto
dicens. ⁋ Volo igitur vt viri in omni loco orent: leuantes sanctas manus sine ira et contentione.
⁋Quid est in omni loco: nisi in omni ecclesia vbicumque locorum in terra cognoscitur Christus?
Sine ira et contentionc. Nam et dominus mandat: si offers munus tuum ad altare et ibi

2COM.

recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid aduersum tetrelinque munus tuum ante
altare et vade prius reconciliari fratri tuo. et tunc veniens: offeres munus tuum. Quo mo-
do enim audes te praesentare domino pacis: non habens signum pacis in mente tua sed oppo-
situm signum quod est discordiae? Ergo nullo irato concitatoque animos neque qui dissentio-
nem cum altero habet oratione maxime publica orare audeat. priuata autem vt deus
adiuuet iraque sedetur et dissentio cesset pacemque suam restituat: orare nichil prohibet. is
enim facit: quod aeger ad medicum suum languorem detegens et opem implorans. et haec:non
publica oratio est quae intercessio dicitur quam sine ira et contentione deo offerre opor-
tet. sed priuata: et quaedam (si sic dicere mauis) confessio suique accusatio. Docet et mulie-
res dicens. ¶ Identidem et mulieres in amictu mundolcum verecundia et modestia ornan-
tes seipsas (non i tortis crinibus aut aurotaut margaritis aut veste sumptuosa: sed quae
decet mulieres profitentes diuinam pietatem per bona opera. Mulier in silentio discat:
cum omni subiectione. Mulieri autem docere non concedo:neque viri authoritatem habere
sed esse in silentio. Nam Adam primus plasmatus est: deinde Eua. Et Adam non seductus
est: sed mulier seducta in praeuaricatione fuit. Saluabitur autem per filiorum generationens
si manserint in fide et dilectione et sanctitate cum modestia. ¶ Haec sancti apostoli do-
ctrina pro mulieribus. Mulierum habitus mundus sit:non sumptuosus. ornamentum mulie-
rum sit verecundia et modestiat siue castitas. talis enim mulieres spirituales decet or-
natus: adiunctis bonis operibus per quae diuinam pietatem profiteri videantur. Cunctis mulie-
ribus ex inobedientia primae mulieris ingenita esse debet verecundia quae eas retrahat a per-
petratione malorum vetitorum. ad quae ex imitatione primae parentis secundum carnem pro-
nae feruntur. Et ex virgine culpae parentis Euae reparatrice: debet omnibus mulieribus
virginitatis amor et appetitus inesse. quam si cum foecunditate habere non possunt:stu-
dere tamen debent habere foecundam castitatem quae virginitatis proxime aemula est-
Ergo ex prima natiuitate verecundiam: ex secunda virginitatem aut saltem castitatem ha-
bere debent. hanc: theosebias id est erga deum pietatis et purus ac syncaerus dei cultus
sequitur. illam vero: cautio fugaque malorum. Mulier non putet ornamentum in crinibus tortis
aut aurosaut margaritis aut veste sumptuosa:qualis luxus nostra tempestate multas oc-
cupat cum alibil tum in vrbibus insubriae si forte contingit illuc iter facere. quae manifeste
filiae Belial potius iudicari possunt: quam filiae Christil nisi quis oculos praestigiatos. et fasci-
natos habeat. Mulier si ad virum conferatur qui caput est: haec vt appetitus estrille vero vt
ratio. at appetitui non conceditur vt doceat: sed rationi. ita neque mulieri: sed virorett maxi-
me in publico. appetitus: a ratione formatur et discit. ita et mulier: a viro discere debet.
mulier dico: quae vxor sit. quamquam et omnes in publico orationis loco:a viro qui communem
omnium habet informationis vicem audire possunt in silentio. non quod temerarie veniant etiam vir-
gunculae ad os publici praeceptoris: aliqua quesiturae. interrogent enim aut patres aut ma-
tres aut sapientiores matronas: quae melius quam ipsae potuerunt publicam vocem intelligere. Mu-
lier: nunquam ausit authoritatem supra virum caperet id est dominari proprio viro. Nam hoc
diuinae ordinationi reluctatur atque voluntati eius qui eam posuit sub viri potestate et virum
fecit dominum, sub viri (inquit) potestate eris: et ipse dominabitur tui. O generis insoten-
tia et opulentia dotis: quot mulieres fecit stultas quae authoritatem virorum sibi vendicanti
seipsasi sexumque suum et dei voluntatem ignorantes superbae stultae insanae quantuncumque subli-
mes se existiment non hominibus sed deo rebelles? qui enim diuinae ordinationi resistit: deo
resistit. estque deo rebellis: similis angelo tenebrarum qui hac de causa e coelis ruit in abyssum.
Et mulierem viro deferre debere: vel ex ipsa creatione constat. Nam vir primo creatus est-
tanquam primogeniturae sibi vendicans honorem. mulier vero secundo loco. Et mulier seducta
fuit: non vir. persuasa enim fuit a serpente: non vir. absente viro: deserpsit fructum vetitum, man-
dit: et viro eius rei ignaro porrexit mandendum. mandit porrectum: vnde generi nostro mise-
ra irrepsit mortis contagio. Attamem cum magis obnoxia culpae q̃ vir teneret: voluit nichilo-
minus deus tam viro q̃ mulieri lalutem esse communem. mulieri quidem ob liberorum procreationem
(ad id enim necessaria viro est) et id maxime dum vir et mulier in fide manserint et dilectio-
ne etsanctitate cum modestia atque castitate. castum enim tandiu thorum habent: quamdiu carnem suam
per fornicationem neque hicineque illa diuidunt. Alioqui si fides non assit non dilectiot non san-
ctimonial vitaeque puritas et thori castitas: procreatio filiorum mulierem non saluabit. Nam
preciosa ad saluandum pignora fides dilectio sanctitas castitas: magis quam carnalis pro-
les. Id tribuente domino nostro omnium saluatore: qui erat et est et erit benedictus sine
fine et in omnia saeculorum saecula. AMEN.

¶ EXAMINATIO nonnullorum circa literam. ⁋ Vulgata aeditio. In omni sanctitate et
castitate. ⁋ Vocabulum quod hic vetus interpres castitatem dicit:et castimoniam et grauitate

1 Timo.

204x

et honestatem pro loco interpretari solent. Paulus.ἐν πᾶσι ἔυσεβεία, καὶ σεμνό-
τητι. ¶ Vulgata aeditio. Cuius testimonium temporibus suis confirmatum est: in quo
positus sum ego. ⁋ Potius dicendum est: ad quod testimonium. Et abundat confirmatum
est. Paulus. το μαρτύριον καίροις ἰδίοις ἐις ὃ ἐτέθην ἐγω. illud enim ἐις ὃ
reuocaui ad orationis caput. ¶ Vulgata aeditio. Veritatem dico non mentior. ¶Codi-
ces Graeci habent: veritatem dico in Christo. Paulus. αλήθειαν λέγω ἐν χριστῶ ,
ὀυ ψέυδομαι. ¶Vulgata aeditio. Leuantes puras manus sine ira et disceptatione,
⁋ Sunt qui volunt hic positum vocabulum dubitationem et haesitationem significare.
verum si a διαλέγομαι venit: non male disceptationem disputationem dissentionem
et contentionem quandam significat. Et cum iram et contentionem inuicem habemus:
quod tunc manus ad deum non sint leuandae praeceptum est saluatoris. Si offers (inquit)
munus tuum ad altare et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid aduersum
te relinque ibi munus tuum ante altare et vade prius reconciliari fratri tuo: et veniens of-
feres munus tuum. Cum enim puros conspectui diuino nos praesentamus: exaudit nos
pro clementia sua qui audire exaudire et superexaudire vult vt par est et oportet pa-
ratos. Paulus. ἐπάιροντας ὁσίους χεῖρας, χωρὶς ὀργῆς καὶ διαλογισμοῦ.
⁋ Vulgata aeditio. Cum verecundia et sobrietate ornantes se. ⁋ Quod hic vetus inter-
pres dicit sobrietate: vsitatius modestia dici potest. Vult etiam sacer Hieronymus casti-
tatem dici ac modestiam. Paulus. μετὰ ἀιδοῦς καὶ σωφροσύνης κοσμεῖν ἐαυ-
τάσ. ¶ Vulgata aeditio. Sed quod decet mulieres promittentes pietatem per bona ope-
ra. ¶ Dicendum esset quae foeminine:non quod neutro genere. Nam hoc relatiuum re-
fert veste. quod ex graeco cognoscitur vbi masculinum est referens ἱματισμῶ mascu-
linum. Et non generale pietatis nomen ponitur sed speciale: quod solum ad deum desi
gnat pietatem. Paulus. ἀλλ ὅς πρέπει γυυαιξὶν ἐπαγγελομέναις θεοσεβειαν
Δἰ ἔργων ἀγαθῶν. ¶Vulgata aeditio. Neque dominari in virum: sed esse in silentio.
¶Potius:neque viri siue in virum authoritatem habere. Paulus. ὀυδὲ ἀυθεντεῖν αν-
δρός, ἀλλ’ εἶναι ἐν ἠσυχία. Verum authoritatem viri siue in virum habere et do-
minari viro:idem possunt. At quot sunt nunc matronae ex genere tumentes aut ex di-
uitiis opulentioreque dote quae nunc in viros authoritatem habenti facientes dei senten-
tiam irritam propter fortunae ventum ventoque vaniorem fortunam. O caeca fortuna: quae
non solum caeca sed quae vniuersum caecauit saeculum et cum qua veritas apostolica lucere
non potest. ¶Vulgata aeditio. Si permanserit in fide et dilectione et sanctificatione cum
sobrietate. ¶ Et hic quoque dici potest cum modestia aut castitate: vt in prima huius ca-
pitis examinatione dictum est. Et in principio particulae dicendum est pluratiue: man-
serint siue permanserint, respicit enim communiter vtrunque Paulus et virum et mu-
lierem. Paulus. ἐὰν μείρωσιν ἐν πίστει, καὶ ἀγάπη, καὶ ἀγιασμῶ, μετὰ ςω-
φροσυνης.

CAP. III.

VT doctor gentium docuit apostolus viros et mulieres qui funt parentes
carnales:nunc episcopos docet qui parentes sunt spirituales. et quales esse
debeant et quae eorum officia ostendit, dicuntur enim episcopi a superintenden-
di officio. superintendendi dico in omni spiritualitate vitae: quod sanctum opus
atque officium est. Ac proinde dicit. ¶ Fidelis sermo. Si quis episcopen desy-
derat: bonum opus desyderat. Oportet igitur episcopum: irrepraehensibilem
esse vnius vxoris virum vigilem castum ornatum hospitalem docilem
non vinosum non percussorem non turpis lucri sectatorem: sed mitem im-
bellem non auarum propriae domui bene praesidentem: filios habentem in subiectione cum
omni honestate (si quis autem propriae domui praeesse nescit: quo modo ecclesiae dei cu-
ram administrabit?) non nouicium: ne superbia elatus in iudicium incidat diaboli. Opor-
tet autem ipsum etiam testimonium bonum habere apud eos qui foris sunt:ne in vituperatio-
nem incidat et laqueum diaboli. ⁋ Episcope: visitatio intendentia obseruatio episcopi in suos
dicitur. sicut episcopus: explorator intendens obseruator et custoai vt pastor gregis aut
vt in alta specula vigilans custos ciuitatis. pulchrum sane nomem:sed rei nominis execu-
tio pulchrior quod officium episcopi est. quod cum tam pulchrum et venerandum sit: episcopum quam
illi officio illique operi praeficitur irrepraehensibilem esse oportet, repraehensio: per omnia vicia
currit superbiam iram ĩuidiam acediam gulam luxurians auaritiam. si aliquo horum viciorum
notatus est aut aliqua specierum quae innumerabiles sunt: non est irrepraehensibilis. Quare neque
omnino dignus: huic committi officio. Bigamus qui duas duxisset vxores:non est idoneus
vt assumatur in episcopum. Nam carnem suam diuisit: et vnitatem in symbolo non custodiuit q̃ vni-
tatem Christi et ecclesie representat. Ideo in illa vnitate: sancti fiatuerunt eum non praeficiendum

3COM.

qui in imagine violauit vnitatem id est qui illius spiritualis vnitatis violauit simulacrum. Q
si bigamus qui in matrimonio et casto thoro vnitatem diuisit repellitur et censetur hac presi
dentia indignus: quid igitur de iis ꝗ in fornicationibus carnem suam diuiserunt non solum biforni-
catores sed qui centum (miserabile dictu) forte diuersarum pellicum fornicationiby se pollue-
runt toties carnem suam diuidentes et carnis suae vnitatem miserabiliter scidentes? Si illi repellum
tur: et hi magis repellendi sunt. Argumentum apud Paulum efficax et apud omnes: qui esse norunt
a minori ad maius. At canones hos non repellunt. Si sunt canones secundum spiritum: repel
lunt. si sunt secundum carnem: nichil dico. nam parum faciunt ad Christum. Nam caro aduersus
spiritum pugnat. Et vtinam carni numq̃ faueretur contra spiritum. spiritus enim verus slumino-
sus vnus syncaerus purus atque sanctus: quantuncumque viae carnis sint ĩpurae, viae Pauli: viaee
spiritus. et canones id est regulae apostolorum: regulae spiritus. Ergo et bigamos et adul-
teros et fornicatores: censebimus episcopalis gradus celsitudine haud satis idoneos, in-
tegrae igitur carnis sint (et non diuisae: quales sunt et virgines et monogami. Verum quis
negligentem et torpentem in specula collocabit enim quis ciuitati pateat incursus) explo-
ratorem? quis desidi et somniculoso pastori: tute committet suum gregem? Plusquam ciuitas con
mittitur explorationi et inuigilantiae episcopi et plusquam grex pastorali curae eius. Ergo qui
vigil non esti attentus et admodum diligens: huic officio(huic bonoi et sancto operis non
est committendus. Sit ergo vigil: sit et castus. Nam et pastores qui non sunt casti: minus
inuigilant gregi. et qui positus est ad speculandum: si castus non est ciuitas in periculo
versatur. Ergo episcopus: tum ne violet diuinae vnitatis simulacrum in magno illo Chri-
sti et ecclesiae sacramento tum ob vigilantiam castus sit. Sit ornatus, ornamentum animae:
virtutes sunt et gratiae gemmis omnibus preciosiores. virtutes: quodam modo nobis compa-
ramus. gratiae autem: nobis ex diuina luce infunduntur. et vt gemmae in tenebris: sic nostrae
virtutes sine superna gratia. vt gemmae in radio solis: sic virtutes diuinarum grattarum
illustratae radiis. Ergo episcopus huiusmodi fulgenti mentis ornatu debet esse conspicuus:
debet esse ornatus. Sed et exterior ornatus deesse non debet: qui interioris preferat habi-
tum. Attonsus crinis omnem superfluitatis et carnalitatis refectionem prae se fert et mundi-
ties exterior munditiem interiorem. Suparus ex candidissimo lino: castitatemt corporisque
ac animae munditiam ac sanctitatem. Sed ornatus exterioris singula percutrere: nimis
operosum et huic forte loco minus accommodum. Sit igitur episcopus: mente ornatus:
neque exterior ornatus ornatum mentiatur interiorem. alioqui est paries dealbatus: et sepul
chrum adornatum. Nos omnes dum viuimus peregrini sumus: optantes tandem ad coele-
stem peruenire ciuitatem. iccirco nostrae conditionis memores: debemus esse hospita-
les et peregrinos libenter suscipere propter Christum qui voluit pro nobis et in hoc quoque
mundo esse peregrinus (vt nos tandem in aeternitatis hospitio susciperet. Et maxime om-
ntum decet episcopum esse talem: vt qui Christum proxime repraesentet. Debet esse docilis.
Nam si ebes esset ingenio et non facile legis intelligentiam capesses:non esset idoneus qui
in loco illo sederet ad quem spectat vniuersae legis cognitioi non carnali quidem sensu et
crasso sed spirituali et puriori examinanda. Sit ergo docilis siue docibilis id est qui faci-
le doceatur: ettam desuper illucescente diuinitate proprio labore sacrarum rerum intelli gentiam
penetrans. Non sit vinosus et in conuiuiis debacchans. nam irrepraehensibil enim vigilemi
castumt ornatum hospitalem docilem esse oportet. Haec autem vinositas et (vt sic dicam) con-
potationum frequentia et debacchatio: cunctis his aduersaturi et claudit diuinarum et hu-
manarum rerum intelligentiam. Sit igitur sobrius: et quoad fieri potest abstemius Non sit
percussor. At quis passorem gregis percussorem et mutilatorem deligeret? tanto minus
debet episcopus humani gregis pastor percussor esse pugnator et mutilator. est enim vi-
carius pastoris aeterni: qui pascit non mterimit. qui contrita sanat: non vulnerat, qui au-
thor pacis est: non belli. qui luxata redintegrat: et omnia in se vnit dulci fouens ouem in gre
mio sacris etiam suis humeris si deerrat reducens ad gregis vnitatem, non mutilat: non dis
sipat. Talis ergo sit episcopus pastor: sub pastore illo constitutus lenis mansuetus pacisi
cus, non solum percutiens factoi sed ne quidem verbo: quae dura est et saucianssnon sanans
linguae percussio. pro quo et infra Paulus ωςρεοφὐτέρω μὴ ἐττιπληίfησ. quod in-
terpretari solent seniorem ne increpaueris. Hic autem dicit μù τλήκτuη, quare et hic
locus: ad percussionem etiam quae lingua fit tranfferri potest. Non sit turpis lucri sectatot.
non decet episcopum turpis lucri esse sectatorem: neque a grege sibi creditoineque ; ab aliis
more institorum et danistarum. Nam aeternus pastor dat: et omnia gratis datlet nonac-
cipit. Si quis autem episcopus pecuniam suam trapezitis tradit vt nummus nummum pa-
riat si suis ad foenus traditisi mercaturas exercet: nomne turpe lucrum sectatur? Q si tur
pe:etiam iniustum. iustitia eni: pulcherrimum animae ornamentum, quomon igitur hoc orna-

X

2051 Timo.

mento carens et turpitudinem loco eius induens: ornatus erit vt decet episcopum? Non igi
tur sectet turpe lucrum: sed contral liberalis sit. Qui et cognitus sit propriae familiae bene prae-
fuissel filios (si quos habuerit in subiectione et omni probitate ) ĩstituisse. Nam qui propriae fa-
miliae praeesse nescit: multo magis nesciet ecclesiae praeesse. qui enim nescit regere paucos:
quomodo reget multos? qui nescit domum: quomodo ciuitatem? Ad tempora vsque Gre
gorii septimi qui ordinis fuit Cluniacensium: adhuc sacerdotibus et diaconis licebat
virginem habere vxorem. quae si prior moriebatur: non licebat secundam superducere.
si autem superuiuebat: vidua manens sacros non contaminabat hymenaeos. Apostolicum
nuptiarum ritum retinuerunt Graeci.:neque mutare voluerunt. agamiam acceptauerunt
aliae ecclesiae. vnde plurimi per deteriorem icontinentiam lapsi: in pedicas inciderunt dia-
boli. Araneos videsi veneno turgentes: tam subtilia retia texere quae oculos fallere pos-
sint. quicquid incidit mortifero morsu necant: et primum quod aggrediuntur caput esti
sensus auferentes. hae daemonis et laqueorum eius mira arte et subtilitate nobis praeten
sorum et venenatorum morsuum: quaedam sunt adumbrationes. qui etiam retia plerumque
nectit: in iis quae clariora et sanctiora videntur. Caeterum qui praeficitur episcopus: non sit
neophytus ad honores. nam qui nunq̃ administrationem gessit: nisi pedetentim proba-
tus ascendat plerumque superari solet a gloria. cum nouicius est et venenifer araneus rete
texit et flat superbiae ventus: incidit in pedicas eius. licet id in paruis rebus depraehen-
dere. Nam qui doctorali laurea donantur: cum nouicii sunt svix seipsos depraehendant.
sic eos quidam (non omnes dico sed quosdam) inanis tumor occupat. superuenienti
bus autem annis: tumor ille paulatim recidit, vt cum iam sunt veteranil et plurimus eis
honor iure debeatur: tunc nichili se aestiment humilitate ornati quos in nouiciatu in-
anis deformauerat elatio. Ergo non deligatur ad eam sublimem intendentiam nouicius.
Neque satis est in enim loco testimonium bonum: si in aliis malum habet. nam etsi ipse
forte in rete non incideret diaboli: hac tamen occasione vel exteri vel suorum aliqui inci
dere possent. Araneus enim illic serpens ille venenatus antiquus: fila sua tendit. Ergo
quoad fieri potest is deligatur huic prouiciae et sacrosanctae functioni committatur: qui ab
omnibus bonum habet testimonium et omnibus gratus est atque acceptus. vt enim lumem
solis omnium oculis gratum est: aeque et vera virtus omnium mentibus etiam plurimo-
rum eorum qui aegrotant. Vt doctor gentium non ab hominibus hac laureal sed a Chri
sto donatus docuit episcopos: subinde docet et diaconos qui ministri sunt episcoporum
et ex qbus si pro dignitate in ministerii sui functione se gerunt legitimo calle assumun-
tur episcopi. Quapropter summa authoritate dempta et prima sacrorum facultate: eadem fer-
me et horum et illorum officiat suntque vtrisque plurima communia. sed hi i imo et ministrando:
illi in summo et praesidendo illa habentes. Et ideo subiungit Paulus de diaconis et fa-
milia eorumleorumque vxoribus hanc doctrinam: dicens. ¶ Diaconos similiter castos es
se sermone non duplices (non multo vino deditos non turpis lucri sectatores habentes
mysterium fidei in conscientia pura. et ipsi quidem probentur primum: deinde ministrent
cum sine crimine sint. vxores simili modo castas esse oportet. non calumniatrices vigiles
fideles in omnibus. Diaconi sint vnius vxoris viri: qui liberis honeste praesint et pro-
priis domibus. Nam qui bene ministrant: gradum bonum sibi vendicant et multam fi
duciam in fide quae est in CHRISTO IHESV. ¶ Ad institutionem episcopi se-
pten decim annumerauerat. irrepraehensibilitatem monogamiam vigilantiam ca-
stitatem ornatum hospitalitatem docilitatem non vinositatem non percutiendi
procliuitatem non turpis lucri sectationem mititatem pacabilitateml liberalitatemi bo-
nam in re familiari praesidentiamlliberorum in omni honestate subiectionemi non no-
uiciatum testimonium bonum et ab iis quibus praeficiendus est et ab exteris. Ad diaco-
norum vero institutionem nouem enumerat. Primo. quod casti sint. hoc: carnis prohibet di-
uisionem. et tanto magis spiritus: quam facit idololatria et alterius q̃ veri dei cultus. Se-
cundo, quod non sint mendaces. quid enim aliud sunt sermone duplices: nisi mendaces? sint
ergo diaconi veraces: vt veritatis ministri esse possint qui Christo dominus est. Tertio.
non sint vinosi. eos enim qui multo vino dediti et se amplius q̃ par est vino ingurgitant et pro-
luunt: vinolentos et vinosos appellamus ac debacchatores. quod cum semper turpe sit:
maxime tamen turpe cum cauponas non abhorrent vbi praebetur publicum vinolentiae
et debacchationis exemplum. Igitur priuatus siue publicus sit bacchator id est multo
vino deditus: non est ex praecepto apostoli immo Christi a quo doctrinam hanc cepit mi-
nister sacris altaribus assumendus. Sit ergo sobrius et abstinens aut saltem cibo potuque
temperans: quicunque huic officio est designandus. Quarto. Non sit sectator turpis lucri.
hoc: prohibet omne lucrum ihonestum. vt quodcumque esset ex ludol quodcumque ex foeneratios

3COM.

ne ex mercatura. Et si mercatura aliquiby possit esse honesta: non tamen diaconis. hone
stum tamen lucrum: non prohibetur. vt quod est ex propriis fundis. Nam id bonoruni
incrementumt a der benedictione et prouidentia venit:qui liberalis est in omnes-est itaque
hoc lucrum liberale: quod accipi debet cum multa gratiarum actionel ad liberalitatis opo
ad rem ecclesiasticam si oportet ad famili am ad pauperes ad hospitalitatem id est ad ad-
uenas prae se pietatem ferentes ad Christi similitudinem suscipiendos. non quod diaconi sit
terras colere et arbores plantare. haec enim cura fidelibus idiotis committenda. Q uid si alicui
honesto operi manuali intendunt et inde lucrum ad victumi vestitum et liberalitatis opus
sectentur (Neque id prohibetur. Etenim Paulus maior omnibus episcopis maior diaconis
omnibus: opere manuali operabatur id nobis relinquens vitae deo beneplacentis exem
plum. Non igitur diaconus turpe sectetur lucrum:neque etiam tam sectetur honestum et li-
beralel q̃ vt eo habito liberaliter vtatur, nam qui haeret coelo coelestibusque ministeriis:
non amplius terrae debet haerere sed prouidere. Nam et angeli prouident terris: sed non haerent
terris sed patri coelesti cuius faciem semper vident. Quitum. Sint conscientia purai sacra-
menta dei ministrantes. Pontificis est: sacra mysteria celebrare, diaconorum est: mini-
strare et rebus pactis illa dispensare. at nisi habeant conscientiam puram: quomodo sacra
mysteria rite dispensabunt? hoc igitur: ornatum iubet maxime interiorem qui in purita
te conscientiae consistit. Sit igitur diaconus omnis: puritate conscientiae adornatus. Se-
xto. Non sit nouicius. Nam qui longo vsu aliqua in re probati non sunt: nouicii sunt.
probetur igitur eorum idoneitas priusq̃ diaconatus donentur honore. non enim est ho-
nor paruus mensae domini ministrares pascere prius euangelica lectione fanctum Chri
sti populum et deinde ipse pane vitae aeternae pastus: eundem vere coelestem panent immo
supercoelestem et supersubstantialem propriis manibus reuerenter populo porrigerer quod
est diaconi officium. Quod igitur iubentur prius probari et bene probatos assumi: id
et nouicios excludit et irrepraehensibilitatem praecipit. tunc enim cum neq nouicii sunti
neque aliquo vicio repraehensibiles: in sancto ministerio poni possunt. Septimo. Diacons
si virginitatem non praeelegit: vxorem castam habeat non conuiciatricem sed vigilent et om
nibus fidelem qualis decet sanctum ministrum. si carnem diuisit: casta non censeturl
etiam si cum altero viro in nuptiis. tanto minus: si id accidisset per fornicationem, ergo
quam licebat ei qui diaconus futurus erat accepisse vxorem: virginem esse oportebatiet
sanctis moribus potius q̃ ampla dote adornatam. auaritia: infoelix et ifausta pronuba.
castitas autemt omnibenigniloquentia sedulitas in re omni fidelitas: mulieris amplissi-
ma dos est. sine qua qui futurus erat diaconus et tanto minus qui futurus episcopus:
nunq̃ virginem admittere debuit ad thorum. fortuna autem vltimum locum et abie-
ctissimum semper teneat:virtus supremum. vt coelum summum locum tenet: et opes ex
abditis effodiuntur terrae cauernis vt ex vltimis rerum locis. hic fortunae sedes: hic eius
regia. Esto igitur diaconi vxor tali probitate isignita. Octauo. Diaconi si non virgines:
solum sint monogami. nam digamum non licet assumi in diaconum: tanto minus triga-
mum aut polygamum. neque Christus nisi vnam ecclesiam: neque ecclesial nisi Christum
vnq̃ habet. vnus sponsus: et sponsa vna. et tales decet in imitatione esse ecclesiae mini-
stros. Et qui praesunt: non credant se esse sponsos. non sunt sponsi: sed vicarii sponsi. immo neq
Petrus sponsus i neque Paulus: sed amici sponsit et fideles aeconomi eius. Et qui presunt et be
ne praesunt: cum Paulo nomen sortiuntur aeconomi. sponsus vnus est: propter quem om
nes sponsi et sponsae a pricipio mundi in imagine currunt. Et beati qui imaginem coelestis epi-
thalamii in laudibus angelorum: non violant. Nono. enim liberos si habeant et rem familiarem
non norit probe dispensare: idigni sunt qui ad ministeria dei assumantur dispensanda. Si
ad tempora nostra respicimus: magna est in ecclesia dei indignitas. et timendum certe
tantumdemque verendum: ne multi qui hoc nomine censenturi non sint dei ecclesial sed ha-
beant libellum repudii. est tamen semper et erit sponsa Christi: sanca et immaculata. Sata-
gamus igitur vias sequentes spiritus: illi iseri. et quicquid lesum fractum aut contritum fue-
rit: sanabitur reditegrabituri consolidabitur. Doctrinam et in iis qui praesunt et in iis qui
subsunt imitemur Paulil et non simus filii discholiae: et omnia in pulchritudinet et mira-
bili quidem pulchritudine erunt. Quod annuat deus superbonus et supersummus etiam
nostris temporibus: et si id non ad perfectumi saltem praeparationes iactamentaque videri.
Cur de episcopis et diaconis scripserit Paulus ad Timotheum: causam aperit. quod forte
adire non posset Ephesium ad episcopos et diaconos per loca istituendos: qui eo forsitan
absenteristituendi erant. vt si ipse Timotheus aliquos sufficiat: studeat tales preficerelaut i mi
,nisterio ordinare. Ait itaque . ¶Haec tibi scribo: spe fretus quod ad te ocyus veniam. Si autem
tardauero: vt scias quo pacto oportet in domo dei conuersari quae est ecclesia dei viuëtis

X

2061 Timo.

columna et sedes veritatis. Et pro confessol magnum est hoc pietatis mysterium: deus ma
nifestatus est in carne iustificatus est in spiritul visus est ab angelis praedicatus est in gem
*tibus creditus est in mundol assumptus est in gloria. ¶Vt Moses insigniorem gratiam ha
buit q̃ septuaginta duo qui de eius acceperunt spiritu: ita Paulus insigniorem q̃ Timo-
theus et alii coadiutores eius. Nam electus est: vt vniuersalis architectus. alii autem: vt
cooperatores. Et Paulus propheta et Timotheus propheta:sed insignior Paulus ad co
gnoscendum per spiritum sanctum qui idonei essent vt praeficerentur episcopisaut elige-
rentur ministri. non enim experientia exteriore egebant:qui cognoscebant interiora et
penitissima cordium non ex sel sed ex spiritu sancto. Cum igitur per absentiam instruit Ti
motheum: gratia maior instruit minorem et maius lumen allucet minori. Episcopus non
praeficitur vt praesit terrenae domuilneque diaconus eligitur vt seruiat in terrena domo:
sed ille vt praesit vt oeconomus in aliqua parte ecclesiae dei quae est spiritualis domus et
domus dei viuentis et hic vt seruiat in eadem domo. Et nunc ecclesiam columnae compa-
rat: sed columnae spirituali a terra ad summum vsque coelorum protensaelin cuius culmine se-
det veritas qui est Christus super omnia benedictus. Haec est ecclesiae: in similitudine re-
praesentatio. Sed cum dixit de ecclesia quae sponsa est: subiungit de sponso qui sedet in co-
lumna. nam ille deus est: qui in carne manifestatus est. verbum enim caro factum est. Iu-
stificatus in spiritu. requieuit enim super eum (etiam inseparabiliter) spiritus dominil spi-
ritus sapientiae et intellectus Ispiritus consilii et fortitudinis spiritus scientiae et pietatis?
et spiritus timoris domini. et ex plenitudine iustificationis eius: accepimus omnes. nul-
Ins enim potest iustificari: nisi a iustificatione eius. vt nulla diurna lux:nisi a fonte fola-
ris lucis. Visus est angelis. Nam ab angelis annunciatus. et natus in carne: q̃primum ab
angelis euangelizatus. Inquit enim pastoribus claritate dei circumfulsis angelus praeemi
nentior multa turba angelorum stipatus: nolite timere. Ecce enim euangelizo vobis gau-
dium magnum: quod erit omni populo. quia natus est vobis hodie: faluator qui est Chri
stus dominus in ciuitate Dauid. et vbi dedit eis signum infantis ante omnia saecula
et tunc in tempore nati qui fecerat et tempora: subito facta est eum angelo multitudo
militiae coelestis laudantium deum et dicentium gloria in altissimis deo et in terra pax
in hominibus bona voluntas. Praedicatus in gentibus, nam et ipse iusserat apostolis:
ite (inquit) et praedicate euangelium omni creaturae. et in omnem terram exiuit sonus
eorum: et in fines orbis terrae verba eorum. Creditus est in mundo. sicut in prophetia scri
ptum est. Populus quem non cognoui seruiuit michi: in auditu auris obediuit michi. Assum
ptus est in gloria. Et videntibus (inquit) illis eleuatus est: et nubes suscepit eum ab ocu-
lis eorum. Et Stephanus primus testis et corona martyrum: vidit gloriam eius. Ecce (in-
quit) video coelos apertos: et filium hominis stantem a dexteris virtutis dei. Hic est qui
sedet super columnam firmissimam et inconcussibilem vsque ad diem iudicii: cum mouebun-
tur virtutes coelorum. Et haec vniuersa magnum et ieffabile sunt circa nos pietatis eius sa-
cramentum. quem introeuntem in mundum adorauerunt angeli dei: et quem nunc et semper
adorat omnis exercitus coelorum. Cui sit honor et gloria super omi m eminens et glo
riam et honorem: in omnia saecula saeculorum. Amen.

¶EXAMINATIO nomnullorum circa literam. ¶ Vulgata aeditio. ¶ Si quis episcopatum
desyderat: bonum opus desyderat. ¶ Malui hic dicere episcopen et vti verbo Pauli: vt
melius hic superintendential et officium episcopi intelli gaturi non idipsum cui commit
titur. Stulti enim homines solent nunc quaerere, quanti hic vel ille episcopatus: attenden
tes temporales fructus qui a subditis percipiuntur. Qz si intelligunt episcopent et eius ꝗ
bonus est episcopus spiritualem fuperintendentiam tanti esse: similes sunt Simoni ma-
got aut infoelici Ananiaesexistimantes spiritus sancti donum pecunia aestimari possei sed va-
lor ille inaestimabilis est. Si vero negligens est episcopus: episcopatus nichil valet. quo-
modo enim superintendentiam aestimares:quae nulla est? quod certe nichil est: aestima-
ri non potest. Terrena igituri quae bene intendentes sequuntur: non valori non precium
est illius sanctae superintendentiae sed quaedam spiritualium operum hypostasis vt sen-
sibilis mundus hypostasis spiritualium et ĩtellectualium rerum et vmbra lucis hypostasis.
Qui bene praesunt vigilant superintendunt: lucem ministrant et in modica subditorum
vmbra capiunt refrigerium. Secus est de iis qui suae vicis functionem non intelligunt.
volunt enim hi in sola temporalium vmbra requiescere: nichil curantes summi patrisfa-
milias gregem per suam secordiam mille modis interim (dum torpent in vmbra) interi-
re. hi episcopent hi episcopatum numq̃ desyderauerunt: sed solam episcopes solamque ipsius
episcopatus vmbram quam falso nomine episcopatum appellant. Paulus. ειτισ ἐττις
σuowη̃σ ὀρέγεται, καλου ἔρνου ἐπιθυμει. Est enim e̓ πισηοιη intendential

3COM.

,opus officiumque episcopi. ¶ Vulgata aeditio. Vnius vxoris virum sobrium ornatum pru-
» dentemi pudicumi hospitalem doctoremi non vinolentumi non percussoremi sed mode-
stumi non litigiosum non cupidum. CQuod hic vetus interpres dicit sobrium: graece
habetur puφά Aiop: quod magis vigilem significat. Et quod dicit prudentem: graece ha
betur σῶ φρoμαι quod alibi sobrium dicit. nos autem modestum et castum et tempera-
tum: potius dicimus. et σωφρωp ad significandum qρópιμopid est prudentem: id non
nisi metaphorice fit quod temperantia prudentiae soleat esse comes prudentisque conseruet
saluetque iudicium. Et debuit hic secundum locum tenerel ponique ante ornatum. Et hic
ornatus mundiciem dicit in cultu exteriori. Non est enim episcopus sponsus: sed vica-
rius sponsi sponsumque repraesentans. Decet igitur ipsum in habitu mundo castoque oculis ca-
stae et virginis sponsae se semper praesentare. Pudicum: hic abundat. Quod vetus inter-
pres dicit doctorem: potius designat docilemi abilemque ad docendum. quomodo enim
alios docere posset: qui ne quidem doceri posset ? Vinolentum siue vinosum eum intel-
ligimus: qui deditus vino propemodum bacchatur. dictum apud Graecos: quod sen-
per iuxta vinum assideat. Quod cum omni Christiano: maxime episcopo turpe esti
ac vitandum. Post percussoremi deest vocabulum vnum: quod Paulus dicit ἀι σ χρο-
xepAh̃. nos si vsus admitteret: enim composito vocabulo diceremus turpilucrem.verum
quia apud latincs parum vsitatum est: circumlocutione magis vtendum est et dicendum
turpis lucri cupidum aut turpis lucri sectatorem. Et quod vetus interpres modestum di
cit: mitemi et clementem significat. Quod non cupidum: cupidum specialiter designat
auarum argentique cupidum. Paulus. puφά λιορ, σω φρορα. κόσμιορ, φιλόfεpop-
AιΑαΚτιΚόμς μη τταροιρομ, μἠιττλήRτημ, μὴι ἀισxpοkςρAῆ, αλλέSιEιRù,
ἀμαχορ, ἀφιλάρτυροp. ¶ Vulgata aeditio. Diacones similiter pudicos non bilingues.
¶Dicendum: diaconos. nam diacon non dicitur: sed diaconus. Paulus. λιακόνουσ ωσ-
»αύτως σεμυους αη λἰλόγουσ. ¶Vulgata aeditio. Sobrias fideles in omnibus-
¶Dici et hic potest: vigiles vbi dicit sobrias. Paulus. puφaλέουο, πίςας ἐy τασι.
* ¶ Vulgata aeditio. Diacones sint vnius vxoris viri: qui filiis suis bene praesint. ¶Dicen
dum diaconi. Et suis: abundat. Et cum diciti diaconi sint vnius vxoris viri: deliro esset
et vanissimus sophista importunusque garrulus si id coniunctim intelligeret et non seor-
sum ac diuisim. ac si diceremus: diaconus quisque sit vnius vxoris vir. Tales enim obliquo
mentis oculo omnia cauillantes a spiritu tam procul absunt: q̃ sathanas a sanctorum coe-
tu angelorum lusca monstrat aut penitus exoculati Polyphemi. Paulus. AiάRopoι ἐς σο-
cαp μιᾶσ ΤυμαιΚὸσ ἀμAρεσ, τέπρωμ Καλῶς προίξάμεpοι. ¶ Vulgata aeditio.
. Haec tibi scribo fili Timothee:sperans me ad te venire cito. ( Particula fili Timothee:
abundat. Paul. ταῦτάσοι γράφω, ἐλωιτωμ ἐλοεῖμν ττρὸς σὲ τάχιον. ¶ Vulgata
, aeditio. Quae est ecclesia dei viuu columna et firmamentum veritatis. ¶ Potius sedes aut
fundamentum q̃ firmamentum dicitur. Verum et sedem dicere malui q̃ fundamentum.
ne putetur hic dici fundamentum:vt et cum dicitur. Fundamentum enim aliud nullus
potest poneres praettr id quod positum est: qui em Ihesus Christus. nam hoc Christo conue-
nit non ecclesiae: quae est fundata et superaedificatalnon fundamentum. Christus autem
ecclesiae fundamentum. spiritualium enim fundamenta sursum sunt non terrenorum mo
re deorsum (fundamenta inquit eius in montibus sanctis) et fundamentum quod maxi
me per eminentiam dicitur super omnes est. Cum igitur ecclesiam comparat columne: ea
quae in terra est non est principiumlsed finis et extremum. quae enim fundamento sunt
propiora: et illa sunt priora. Vt supremae virtutes coelestes proxime in fundamento posi
tae sunt et montes sancti in visione spiritus: in quibus et sedet deus, magis igitur consen-
taneum visum est nec ab re quidem: vt sedem potius interpretaremur q̃ fundamentum. id
enim magis ecclesiae conuenit: vtpote in cuius summitatel vt in summitate columnae a
terra ad coelorum summa eleuatae sedet deus. Paulus. Hτισ εὐσὲμ ἐ λελησία 9ςοὺ φωμν
τoσ, 5ὐλοσ Και εὐλραίωμα τῆς ἀλμοςίας. ¶ Vulgata aeditio. Et manifeste ma-
* gnum est pietatis sacramentum: quod manifestatum est in carnel iustificatum est in spiritul
apparuit angelis praedicatum est gentibus creditum est in mundol assumptum est in glo-
» ria. ¶ Potius pro confessoiq̃ manifeste: dicendum. significatque id pro explorato et certot omni
propulsa dubietatis caligine. Atque dicendum deus manifestatus: non quod manifestatum em. et caete
ra sequentia adiectiua neutra l’in masculina conuertenda. dicendo: iustificatus est prae-
dicatus esti creditus est (assumptus esti vt omnia in suum substantiuum deus referantur. Pau-
lus. καὶ ὁμολογουμέρωσ μέγα ἐσὶ το τῆς ἐυσεφέιασ μυςήριοp, θεὸσ ἐφα-
pερώοη ἐμ σαρΚι, ἐ λιΚαιώομ ἐρ ττμςύματι. dιφοη ἀτγέλοις, e̓kHpυχOu e̓μ
topscip, exiseuou en κόσμω, ἀpελήφoη ἔν αόςα. Nunc ad sequetia transeüdum.

X

2071 Timo.

CAP. IIII.

HOc facto magnoque pietatis reserato sacramento: prophetat Paulus Timo
theo de iis erroribus qui futuri erant circa ciborum abstinentias et nu-
ptiarum quasi haec per se mala essent. Qui error postmodum apparuit:
qui fuit Encratitarumi et eorum quos appellarunt Cataphrygas. et expe
diebat Asiaticos prophetia praemuniri. quia error ille:apud eos plurimum
inserpsit. Ait ergo Paulus. ( Spiritus autem eloquibiliter dicit: q in po-
sterioribus temporibus apostatabunt nonnulsi a fide attendentes
spiritibus erroneis et doctrinis daemoniorum eorum qui simulatione
,mendacia loquuntur cauterio inustam propriam habentes conscientiam prohi-
,bentes nubere iubentes abstinere a cibis quos deus creauit ad perceptionem cum
,gratiarum actione a fidelibus et iis qui cognouerunt veritatem quod omnis creatura
.dei bona est et nichil excludendum quod cum gratiarum actione sumitur. sanctifica-
,tur enim per sermonem dei et locutionem, ¶ Haec est prophetia de Encratitis et de haeresi
Phrygianorum. Quis enim nescit delirum Montanum aliena loquentem Priscillam et Ma
ximillam insanas vates et alios aut authores aut fautores horum errorum: spiritibus at
tendisse erroneis et innumera mendacia loquutos fuisse pietatem simulantes conscien-
tiam habentes vlceratam et diaboli cauterio penetratami ne cicatrix aboleri posset? Qu
si quis amplius cupit has tenebras (quas vult depellere apostolus) cognoscere: Epipha
nium legat, oculus tamen qui est amator lucis: his minime cupit inuersari tenebris nisi
cum necessitas vrget ad illas depellendas et ad verae lucis reparationis diem. alioqui timem
da est curiositas: et ex curiositate quaedam lucis purius admittendae impraeparatio et
ingressus maligni facilior admissio. Quid igitur mandat Timotheo? Vt praedicet: et om
nem creaturam esse bonam quam deus condidit et omnem escam rationabilemlbonam
homini essenullamque excipiendam quae cum gratiarum actione percipitur et nuptias es-
se bonas. venturosque esse: qui aliter ex doctrinis daemoniorum quae perniciosae haereses
sunt doceant vt a vera creatoris pietate abducant, etenim cibi omnes rationabiles et nu
ptiaes per domini sermonem sanctificantur. Rationabiles dico. nam serpentes virosa et
humanae carnes et multa id genus licet creaturae bonae sint: non funt tamen rationabi
lis cibus. neque nuptiae rationabiles: si mulieri iungatur eunuchus aut mulier viro qui p-
uertere naturam vult propriarum nuptiarum vsum ludibrio habens. nam neque illi cibil
neque hae nuptiae: sed feritates et circa naturae cibos et nuptias pessima daemonum ludifi
camenta quae sanctificationem non recipiunt. omnia enim sanctificationi apta: ordina-
ta sunt. Subdit ergo Paulus ad Timotheum. ¶Haec admonens fratres: bonus eris mi-
,nister IHESVCHRISTIt enutriens sermonibus fideil et bona doctrina quam assecutus
,es. (LDat insuper ei alias doctrinas quae cuique volenti alios istituere et in pietatis officiis
seipsum exerceret necessariae sunt. Prima vt cum aliorum suscipit institutionem: propha
nas fabulas et aniles non immisceat. Praebent enim eloquia et agiographorum ca-
storumque scriptorum dicta (si quid sermoni inserendum est) amplissimum campum. Ait itaque -
¶Prophanas autem et aniles fabulas deuita. ¶ Certe in institutione aliorum: propha-
na inquinantiai et anilia omnino verba deuitanda sunt. et non solum publice: sed et om-
nino priuate vitanda sunt. verbo domini: ornatus mundi prodiit pulchritudoque syde-
rum. fic quicquid ab ore nostro prodit qui sumus filii verbi dei: ornatum pulchrumque
esse debeti et iternae virtutis et gratiae lucel vt micantibus stellis respersum. Sed nume cum neqs-
simis fabulis cum mollibus elegiis cum lenonibo lenis meretriculis parasitis comoediarum
ita ab ineunte aetate emolliuntur adolescentum animi:vt cum ad adultam aetatem veniant
nichil placeat nisi prophanumi nisi molle et intemperans nisi fabulosum et quod deli-
riis vetularum magis indignum sit ac perniciosum. Christus suos authores habet: suos
hymnidicos et epicos et (vt sic dicam) σεμpοτroιhτασ id est semnopoetas omnes suos
historicos suos philosophos et sapientes. in quibus qui instituuntur: castas mentes repor
tanti luci spiritus sanctif et sermonibus eius peruias donec aeternus eis oriatur dies non
ante pubem inille modis corruptas et incestas per molles fabellas veneres cupidines
comoedias satyras in plerisque ita turpia turpiter repraehendentes ac si quis ante virgi-
nes castitatem laudans (quod etiam nunc dicere pudet) denudet pudendas ac si venefi-
cia culpans ante quos culpat venena misceat. et sit veneficus: qui ante veneficii cul-
pam quid esset veneficium prorsus nesciebat. hae fascinationes daemonum sunt haec pro-
phana: et voce Pauli prae conis altissimi deuitanda et procul ab omni gymnasio Christi
arcenda, illa enim sunt de gymnasio idolorum : quod ei aduersatur quod Christi est. Se-
, cunda quam hic ponit doctrina: de exercitio ad pietatem esti et est haec. ¶ Exerce au-

4COM.

tem teipsum ad pietatem. Nam corporalis exercitatio: ad paucum vtilis est. pietas au-
» tem ad omnia prodest: promissiones habens vitae cum praesentis tum futurae. ¶ Exercita-
tio corporis motio corporis quae sanitatem viresque cum accommodata et temperata fue-
rit conseruat. Sed pietas: est mentis ad deum conuersae motiolquae excessum non habeti
vitam conseruans et praesentem et aeternam. haec:ad aeternitatem valet. illa: solum ad prae-
sentem vitam. praesens vita si ad futuram conferas: punctum est ad lineam infinitam. cor-
poralis igitur exercitatio, quae solum ad praesentem vitam pertinet: ad paucum vtilis em,
sed exercitatio mentis secundum pietatis motionem: ad multa imo ad omnia vtilis est.
Nam et ad praesentia et ad futura quae omne bonum continent. Et piis: per os sui apostoli
promittit deus vtramque vitam et praesentem et futuram. mens pia et religiosa: oculus est
semper ad solem conuersus omnia quaecunque facit ex illa luce hauriens iaut ad illam lu
cem reducens. suntque omnia opera pii: lucidam et luminosa, quomodo enim qui ad solem
conuertitur: quicquam facit quod non illuminetur Tertia doctrina vt speremus a deo salutem:
et a re alia nulla. Nam ipse est saluator omnium hominum. quis enim in hoc mundo om
nes homines saluat: nisi qui vitam omnibus hominibus largitur et prouidet vnde habi
ta conseruetur? Sed maxime saluator est hominum fidelium. nam eos et in hoc mundo
saluat per prouidentiam: et in altero per gloriam et vitam sempiternam. infideles autem
solum in hoc mundo saluat: i altero vero (vt par est) gloria vitaque priuat aeternal per iu-
stitiam. ergo prouidentia: communis est tam bonis q̃ malis. sed gloria et vita aeterna: solum
propria est bonis. ignominia extremaque confusio et mors aeterna: malis. gloria inq̃ propria
est bonis sed qui fideles sunt. aeterna autem confusio malis: sed qui infideles sunt. aut sim-
pliciter: vt qui neque verbo quidem credunt. aut opere: vt qui verba fidei habent sed fa-
ctis fidem impugnant. vt qui dicunt non fornicandum et fornicantur non furandum et fu-
rantur: horum cum infidelibus portio est. et q̃diu sic viuunt: nomine infidelium continem
tur. si autem resipiscunt ad deum honorandum quem inhonorarunti ad amandum quem offem
19 derunt ad colendam iustitiam quam transgressi sunt (vniuersa enim dei mandata iustitia con
tinet) nomen mutabunt eruntque rursus fideles ex infidelibus. Ait igitur Paulus. ¶ Fide-
lis sermo et omni acceptatione dignus. in hoc enim et laboramus et i properia sustinemus:
» quia sperauimus in deo viuente qui est saluator omnium hominumi maximel fidelium,
¶Qui spem vniuersam suae salutis in deo collocat: laborem omnem et improperia mundi
facile tolerat. quia sperat in eo: qui saluatlaut damnat. Agricola cum seminat siue serena
dies sit siue turbulenta: neque in opere suoi neque in praesentis temporis aut serenitate aut ad-
uersitate sperat (nam spes futuri est) sed in sola dei prouidentiai quae sola potest aut messem
multiplicare aut eam si vult perdere. fecit tamen quod potuit: et vt agricola fidelis. Oz
si agrum non arasset si semen non iecisset: non speraret. Simili modo qui bene operatur in re-
bus secundis: semen salutis iacit in serenitate dei. qui autem in aduersis et cum dura pre-
munt: semen salutis iacit in turbulentia dei. sed neque in secundist neque in aduersis neque in
operibus suis confidere debet: sed in eo solo qui facere potest vt iacta semina adolescant in sa
lutem. non enim deus aliter dat salutem operibus: q̃ vitam mortuis in terram iactis seminibus.
Quarta doctrina. Vt praedictarum doctrinarum luce caeteros illuminemus. et sic exemus A
plum vitae in sermone conuersatione dilectione spiritu castitatel et fide nosipsos consti-
tuamus: vt nemo nos contemnere possit. et hoc etiam ab adolescentia discamus. Nam si ita vi-
2O uamus vt adolescentes nos nemo contemnat: tanto minus contempturi sunt cum fuerimns se-
nes. Ait ergo apostolus. ¶ Praecipe haec: et doce. Facito nullus tuam iuuentam contemnat:
sed exemplum esto fidellum in sermonel in conuersationel in dilectionelin spiritusin fidel
, in castitate. ¶ Quod praecipit Timotheo: omnibus praecipit maxime qui aliis vt praesint
praefecti sunt. Nam praecipere et docere: superiorum sunt ad inferiores, neq enim ima illu-
minant summa: sed summa imis suae illuminationis radios imittunt efficiunturque ima per
radiorum susceptionem (quodque pro captu) summiformia. sicque minores maiorum exempla
sequentes: debent quoad possunt per imitationem maioriformes in sermone l in conuersatio-
ne i dilectione in operibus spiritus i fidel in castitate fieri. Haec enim a superioribus i ine
feriores sic lucere debent: quemadmodum a sole omnia inferiora luminosa videntur suntque
luciformia. Quinta doctrina etsi Timotheo quoquo pacto peculiaris videatur: vniuer;
salis etiam ex eam intelligi potest quae sit haec. Diuinae lectioni exhortationil doctrinae intem
dere debemus donum dei quodcunque nobis datuin est (non negligere in illis immora-
ri. Nam hoc facientes: nos ad dei salutem adaptamus et eos identidem quibuscum ver-
samur et nos audiunt ad salutis portum conducimus. Non subet nos impurae intende-
re lectioni (procul absit Plautus Terentius Martialis Tibullus aut tenerorum lusor
amorum et reuera melius illusor animorum) sed sancae. Sacrum pectus est: cui sanda in

X

2081 Timos

scripseris euangelia cui castam Pauli doctrinam, et quicquid doctrinae non aduersatur
spiritus. si alium ex sancta lectione non sufficis exhortari: exhortare teipsum. si non sufficis
alium docere: doce teipsum. donum dei non neglige nullus est: quem non dono aliquo mu
neret. quod qui negligit: datorem spernere videtur. et hoc ipso: se donis aliis constituit indi-
gnum. Q ui his doctrinis immanet qui in his se exercet: ad pietatem se exercet quae ad om-
nia valet et ad propriam et ad aliorum salutem, et ad praesentem et ad futuram vitam. tres
21 itaque supremae doctrinae: secundam quoquo pacto aperiunt et dilucidioremsaptioremque reddunt.
*Subiungit ergo Paulus ad Timotheum hoc pacto. ¶Donec veniam: intende lectionil
» exhortationi doctrinae. noli negligere donum quod in te est: quod datum est tibi per pro-
phetiam cum impositione manuum presbyterii. Haec meditaresi his esto: vt promotio tua
» manifesta sit in omnibus. Attende tibi ipsi et doctrinae. immane illis. hoc enim faciens: et
teipsum saluabis et eos qui te audierit. ¶ Pres byteros qui et apud latinos presbyter: se-
nior dicitur. presbyterium: functio et potestas seniorum erat qui manus capitibus initian-
dorum purgandorum aut perficiendorum imponebant sacra precamina fundentes diuinamque
implorantes opem. Qui cum manus imposuerunt Timotheo: donum accepit prophetiae do-
num intelligentiae prophetarum et sanctarum scripturarum. Et qui sanctas et impollu-
tas manus ei impofuit: Paulus fuit vt ex sequenti libro cognoscetur qui et sanctos fu-
dit precatus dona spiritus sancti a deo eidem obtinens. Verum nunc hoc nomine presby-
ter vtimur: non vt dicit aetatem sed ordinem. ita vt cui sit senium mentis et prudentia
spiritus: et si quintum et vicesimum annum nondum sit consecutus modo sacra maio-
rum functione ad hoc sit consumatus pres byter seniorque dicitur. est enim is ordo: non
initiatio sed consumatio quaedam. sed talis quae non debetur nisi iis solis: qui mente
sunt canal cui maior debetur reuerentia q̃ caniciei secundum corpus. mysteria enim illa
peragunt: quae omnibus aliis sunt augustiora. Et vt in terrenis qui summam et absolu
tiorem tenent potestatem terreni reges sunt: sic et isti summam et absolutam diuinorum
tenentes potestatem sacrorum reges. Viuit adhuc (nisi me fama fallit) sanctam et ĩpol-
lutam (vt arbitror) vitam ducens vir quidam asperrimae vitaelcui puellulo per plures an
nos angelorum ministeria circa diuinum presbyterii officium patebant. nunq̃ res sacra illi
peragi visa est: quin coelestis quaedam corona supra presbyteri caput a consecrationis
tempore tamdiu appareret dum domint corpus sanguisque sumeretur. tunc illa: inuisibi-
lis disparebat corona. Hoc et verum credo: et huiusmodi virum adhuc Mantuam tene-
re. Sed quid hoc: nisi signum quod reuera regale est sacerdotium absoluta quaedam et mi-
rifica potestas cui assistunt angeli dei et quam reuerentur? Ergo sacerdotes omnes: haec
mediteminilin his estote. promotio vestra manifesta est angelis non solum hominibus.
saluate vosipsos quoad in vobis est: et eos qui vos audiunt et qui vobis assistunt. in vo-
bis autem est apparare aptare disponere: dei autem est consumare. Gratias ei agite peren
nes: qui vos reges fecit ad opus immortale qui rex regum est et cuius solius est reges ter-
renos et spirituales creare. Cui sit honor maiestas decus et imperium: in omnia regna
regnantium et haec in omnia saecula saeculorum. Amen.

TEXAMINATIO nomnullorum circa literam. ¶ Vulgata editio. Spiritus autem mani
,feste dicit: quia in nouissimis temporibus. (¶Quod vetus interpres dicit manifeste: aduer-
bium esti loquibiliter significans ac si diceremus. spiritus autem loquens dicit: quia ad-
uerbio parum vti consueuimus. Et non dicitur in Paulo i nouissimis per supellatiuum:
sed comparatiuo vtitur. Vt etiam prophetia non multo post tempora Pauli magna sur
gente haereticorum caterua a vera fide desciscentiumlimpleta esse potuerit. Paulus. T o
λe ττρεῦμα ρuτῶσ λέτει, οτι ἐp υsέρoισ xαιpoi͂σ. ¶ Vulgata aeditio. Loquen
tium mendacium. ¶ Ne loquentium videretur referri ad daemoniorum: satius visum est
vt genitiuus ille et sequentes in rectos couerterentur vt aperte referat quod supra positum
est quidam. tunc enim sermo latinus: omnino magis est legentibus peruius. Alioqui i-
telligatur pseudologon id est loquentium mendacium referri ad daemoniorum. loquun-
tur enim daemonia in simulatione sanctitatis et religionis mendacial quo simplices ho-
mines et humiles deiectique sensus magis decipiant. Nos primum sensum cepimus refe-
rendo ad hominum: vetus autem interpres forte secundum referendo ad daemoniorum.
neque hunc neque illum improbauerim. Nam quae huiusmodi homines in simulata pieta-
te loquuntur: ea ipsa sunt quae fallacia loquuntur daemonia. Paulus. ςυ λολόT Oμ.
¶Vulgata aeditio. Et iis qui cognouerunt veritatem: quia omnis creatura dei bona est.
¶Potius dicendum quod omnis creatura dei bona. ne quia: confirmatiuum aut redditiuum
causae videatur quod potius videtur explicatiuum. cognoscere enim quod omnis creatura
dei bona est nichilque excipiendum quod cum gratiarum actione percipitur: est cogno-

4.COM.

scere veritatem. Paulus. Καὶ ἐπεγρωκόσι ἀλήθειαμ, οτι πὰμ Κτίσμα θεου. Is Vul
,gata aeditio. Sanctificatur enim per verbum dei et orationem. ¶ Potius: et locutioncmi
aut supplicationem. Non enim hic ponitur vocabulum υτροσευχὴ quod passim oratio
verti solet vt in principio secundi capitis hutus vbi dicitur. Obsecro igitur primum om
nium vt fiant preces orationes. sed ponitur vocabulum: quod vetus interpres illic ver-
tit postulationes. Paulus. ἀτιάδεται γἀρ λιἀ λόγου θεοῦ, καὶ ἐυτ εύθεεος. ¶Vul
,gata aeditio. Haec proponens fratribus: bonus eris minister CHRISTI IHES Vr enu-
tritus verbis fideil et bonae doctrinae quam assecutus es. (¶Potius: haec admonens fra-
tres. Et Ihesu Christi. Et enutriens dici potest:quod per praesens loquituri tametsi vocem pas
siuam habeat. Et dicendum esset ex aliquibus codicibus graecis: et bona doctrina sexto
casu. nam in graeco eiusdem casus est cum eo quod vetus interpres dixit verbis: non cum
fidei, quare codem casu verti deberet. Paulus. ταῦτα ὐττοτιθέμεpος τοῖσ ἀAελ-
quodomniσ, καλὸσ εὐση Αιάκομοσ ἰuσοῦ χριςοὺ, ἐμτρεφόμενοσ τοῖς λóγoις τuς
ττίσευως, καὶ τῆ καλῆ Αιλασκαλία. Sunt etiam codices graeci:qui hanc vltimam
particulam habent: Καὶ τῆσ καλη̃͂ς λιλασκαλίασ. Et tunc dicendum per genitiuum et
bonae doctrinaei et sic vetus legit interpres. Quapropter et sic etiam legi potest. ¶Vulgs
ta aeditio. Quia speramus in deum viuum. ¶ Potius dicendum: sperauimus per praeteritam.
Et in deo viuoisiue viuente. Paulus. orι hλπίπαμεν ἐ ωι θςῷ φopTι. ¶Vulgata
,aeditio. Nemo adolescentiam tuam contemnat.(] Hoc prae ceptum non aliis sed ipli fit
Timotheo. Ad quod magis inuendum opereprecium magis duximus sic esse dicendum facito
nullus tuam iuuentam contemnat. Paulus. μηλείσ σοῦ τῆσ ρεότητοσ καταφρομεετω-
* ¶Vulgata aeditio. In conuersationet in charitate in fide in castitate. ¶Dicendum in cha-
ritate in spiritu. deest enim i spiritu post charitate. Paulus. ἐμ ἀμαςροφη̃, e̓μ αpαττη.
νἐμ πτρεύματι, ἐμ ττίgει, ἐμ ἀγpεία. ¶ Vulgata aeditio. Noli negligere gratiam quae i
,te est. ¶In graeco vocabulum quod passim donum interpretari solet habetur non gra-
tia et si in re et significatione ( vt dictum alias est)cum gratia conspiret. Paulus. 1iii ἀ-
εμέλει τοῦ ἐν gοὶ χαρέσματοσ. ¶ Vulgata aeditio. Insta in illis. ¶ Illud insta desi-
gnat immanere. Et respicere videtur id quod prius dictum est: hec meditaret in his estot
immane illis id est mane in illis contine te in illis neque velis ad aliena excedere. Q uod
praeceptum etsi in sacris eloquiis maxime est obseruandum: si tamen in caeteris discipli-
nis etiam humanis obseruaret meditando instando et immanendo iis quae a probatis
authoribus tradita sunt paruo tempore omnes disciplinas acquirere possemus et ex illis
legitimo quodam calle ad diuina transferri vt ex sensibili mundo ad ĩtellectualent ex humano
spectaculo ad diuinum (vt sic dixerim) theatrum. Q quia probatorum dictasneque adole
scentes neque adolescentum praeceptores hac nostra tempestate meditanturiin illis non sunt
illis non immanent sed ad aliena abiguntur pascual magis infoecunda q̃ solitudines Libr-
caesq̃ Arabum auia: nunq̃ ne vnam quidem (vt par est) etiam humanam adipisei valent
disciplinam. et cum se omnia scire praesumunt: egregie delirant. et cum culices venau
sunt: arbitrantur se cepisse elephantes. Sed omnia apud eos oracula: leuiora sunt foliis
Sybillae. Et vtinam saltem sacras (si dici volumus theologi) meditaremur scripturas il
lis insisteremus illis immaneremus et quasi intra muros paradisi contineremur et non
ad aliena raptaremuri quae prohibet apostolus. Quod donec fiat: cum in humanis tum in
diuinis lux diuina (etsi nobis affulgeat) nunq̃ capietur. Valeant ergo omnia exoticas
barbara foeda olida et quae quicquam impuri et foedi (quis elegantia sermonis adumbrati)
continent: vt lux capiatur diuina. Tam enim ab elegantibus improbam etsi festiua ora-
tione continentibus sententiam iq̃ a barbaris inconcinne et male perstrependo ad alie-
na trahentibus: cauendum est. Paulus. ἐττίμεμε ἐαυτοῖσ.

CAP. V.

INstituit insuper apostolus Timotheum: quomodo in omni officio at-
tendat decorum( et personis se in omni honestate accommodet. Et ait.
(Seniorem ne increpaueris: sed obsecra tanq̃ patrem: iuniores-tanq
fratres. Anus: vt matres. Adolescentulas: vt sorores i omni castitate.
viduas honora:quae vere viduae sunt. ¶ Si in eo qui praeest tantam in
docendo et corrigendo requirit mansuetudinem et humanitatis gra-
etiam: q̃ non intelligunt illi qui nullam habentes aut in personas aut in
coetus superioritatis praeeminentiam tanta austeritate carpunt quasi
ii ipsi sint qui mittant in gehennam putantes hoc ipso seipsos iustos esse sed discant for-
mam docendi et mansuetudiuem ab apostolo: et quisque gradum suum cognoscere. Senio-
res obsecrent tanq̃ patres etiam si episcopi erunt vt Timotheus aequales tand̃ fratres lon
ge etiam aetate inferiores aut vt fratres aut vt filios. Anus: vt matres. Adolescentulas:

x

2091 Timo.

vt sorores. videant tamen ne id faciendo: impuras sentiant carnis motiones, essent enin
infirmi: magis forte et doctrina et medicina egentes q̃ quibus doctrinaml medicinamque pa-
rarent. id igitur in omni castitate et puritate fiat. quod nemo potest aut vix: nisi qui spi
ritualis est. esse autem spiritualem: non cuiusq̃ est quanticumque se aestimetised est dei donum. Viduas
quae vere viduae sunt: honorent. vere viduae sunt vt turtures carentes compare: quae nulli
amplius mortali viro haerere volunt sed quod reliquum est vitae soli Christo haerere solique
placere simplicitatem in se gerentes columbinaml et castitatem seruantes turturinam. Verum
quia de viduis locutus est: amplius prosequitur. nam quae viduae sunt: aut filios habent aut
nepotes aut sunt solae relictael pariter orbatae viroffiliis nepotumque solatio. Nunc autem
pro ea cui sunt filii aut nepotes: hoc ponit praeceptum. Filii aut nepotes domum cum pieta-
te regant: et viduae matri mutuam prouidentiae vicem rependant. Sic ergo ait Paulus. ¶Si
qua autem vidua filios, aut nepotes habet: discant primum proprias domos religiose cu-
rarel et mutuam vicem parentibus reddere. Nam hoc: coram deo acceptabile est. ¶Certum
est hoc praeceptum tunc habere locum: cum filii aut nepotes tantilli sunt qui iam possint do-
mum gubernare et exteriorem curam gererel vidua autem interiorem, vt quae dudum didicit in-
tra domum esse materfamilias. et haec vidua: sed non vsque adeo vere vidua, nam loco viri:
filiorum aut nepotum subleuamen ac solatium habet et plerumque circa rem familiarem perinde
occupata viuit vt virum habens nisi nurus eam a cura rei internae leuent. Sed quae nam
,omnino et simpliciter vere vidua dici debeat: subiungit Paulus dicens. ¶ Vere autem vi-
,dua et quae sola manet: sperauit in deo ( et imanet orationibus et obsecrationibol nocte
,dieque . ¶Hanc ergo vult dici vere viduam: quae sola relicta sperauit in deol neque diel neque
nocte ab orationibus et obsecrationibus cessat. sperauit dico magis q̃ in viro dum viue-
ret: et magis deo spiritu adhaeret q̃ adhaesit corpore viro. ideo orando magis deo et die
et nocte famulatur q̃ vnq̃ terreno et mortali sponso. quae licet neque filiorum neque nepotum
solatia quaerat: solatur tamen animo magis q̃ prolis aut consanguineorum vllo posset famu
letio. quaecumque ; huiusmodi est: omnino simpliciter et vere vidua est. De ea autem que om
, nino vere vidua non est: subdit apostoloi dicens. ¶ Quae autem in deliciis degit: viuens mor
*tua est. ¶ Deliciae: carnem nutriunti et extingunt spiritum. vita autem carnis: mors spiritus est.
mors autem spiritus: vera mors est. quare et huiusmodi vidua cum spiritu mortua sit: etsi car-
ne viuens reuera mortua est. Sed ex doctrina viduarum mulierum: quid de viduis viris et
veres et non vere viduis sentiendum sit edocemur. Coniugatorum vita: actiuorum est.
vere autem viduorum et virorum et mulierum: contemplatiua esse debet. etsi non in sum-
mo saltem in imo: vbi oratio et depraecatio in humilitate et simplicitate collocatur. Iu-
bet apostolus vt quisque suarum viduarum curam geratisiue pater filiam siue filius ma-
tremi siue nepos auam suami viduam habet. Ac ait. ¶ Et haec praecipe: vt irrepraehensi-
'biles sint. si quis autem suis et maxime domesticis non prouidet: fidem negauit et est
*infideli deterior. ¶ Quare fidem negauit? Quia religio munda et immaculata apud de-
um et patrem haec est: visitare pupillos et viduas in tribulatione earuml etiam ersi vi-
sitantium nichil sunt. tanto magis igitur cura gerenda est suarum et domesticarum vi-
duarum. qui igitur id non facit: fidem ac religionem negauit. Certum est facto fidem
negasse. sed et si dicit ad se nichil attinere prouidere eis: fidem cum verbot tum facto
negauit. et est infideli deterior. nam multi infidellum: suis prouident. et si non proui-
dent: fidem non abiiciunti quam nunq̃ susceperunt. Quartum ponit praeceptum de vi-
duis quibus ex ecclesia prouidendum et quae de mensa ecclesiae sunt pascendae: atque
subdit. ¶Vidua deligatur non minus sexaginta annorum: quae fuerit vnius viri vxor
in operibus bonis habens testimoniumt si liberos educauiti si hospitalis fuit, si sancto-
* rum pedes lauit si oppressis subuenit si omni bono operi inseruiuit. ¶ Quae tales habe-
bant probitatis commendationes: dignae iudicabantur quibus de sacro subueniendum
esset, etsi enim bona ecclesiae orphanis viduis et pauperibus dispensare bonum est: me-
lius tamen vt sacra sacratioribus et meliora melioribus dispensentur. Quapropter se-
quenti praecepto iubet adolescentulas non esse hoc modo eligendas, etsi vnius fuerint
vxores. nam plerunque euenit vt postq̃ bonis Christi deliciose fuerint vsae: nubere ve-
lint, in hoc ipso peccatum habentes: quod fidem viduitatis quam promiferant Christot
per bigamiam violant. insuper cum sacris aluntur: discunt esse ociosae circuire domos
nugaces et curiosae et loquentes quae non decent. Ideo de eis quintum hoc dat praece-
ptum Paulus:dicens. ¶Iuniores autem viduas deuita. nam quando CHRISTO de-
,liciatae fuerint: nubere volunt habentes iudicium per primam fidem abiecerunt. simul
autem et ociosae discunt circuire domos: non solum autem ociosael sed et nugaces et curiosae lo
quentes quae non decent. ¶Sunt qui haec duo vltima praecepta intelligunt: per facerdo-

5COM

tibus ac presbyteris ad curandam rem familiarem liceat eligere viduas non iuniores q̃
sexagenarias. Sed nichil hici de re familiari presbyterorum loqui videtur Paulus: praeser
tim cum tempore illolpresbyteri proprias vxores haberenti quae remiquae intus erati fami-
liarem curarent. quid igitur opus erat de alienis mulieribus loqui: quae eorundem rem tra-
ctarent domesticam atque familiarem? De iis itaque loquitur: quibus ex sacro proui debatur.
Quid est quando Christo deliciatae fuerint: nisi quando Christi deliciis vsae fuerint? quae
sunt orare ecclesiae et rebus sacris interesse et insuper ex sacris educari, cum has tenta-
uerint delicias: incipiunt plerumque iuniores viduae illas fastidire et nubere malunt. sicque
primam viduitatis fidem faciunt irritam: insuper et faciunt ecclesiae scandalum. Pro huiusmo-
di igitur iunioribus viduis: dat sequens praeceptum Paulus non tam iubenst q̃ indul-
.gens. Atque ait. ¶ Volo igitur iuniores nubere liberos procrearelrei familiari praeesse nul
iam occasionem dare aduersario conuicii gratia. nam iam quaedam abierunt retro post
sathanam. ¶ Quid est volo: nisi permitto. Praeceptum igitur hoc: permissorium est. Et
melius est quod iuñiores nubant, q̃ fidem viduitatis promittentes ex sacris alimoniam
petant: et postmodum fidem irritam facientes nubere velint. nam obiurgari solent ple-
rumque huiusmodi: et diabolus ex obiurgatione occasionem sumens facit vt timentes
huiusmodi irritae fidei conuicial non nubant et ad deteriora eas trahiti et secretas forni-
cationes. et sic auersae a Christo: eunt post sathanam et ruunt in perditionis barathrum. Et
exemplo aliquarum quae sic perierunt admonet Timotheum: vt tales non recipiat sed
eis indulgeat vt nubant. De iis viduis quae etsi iuniores sint et nubere nolint patres aut
matres soceros aut nurus habentes: septimum tradit praeceptum Paulus dicens. ¶St
quis fidelis aut si qua fidelis habet viduas: ad sufficientiam suppeditet eis et non gra-
uetur ecclesiai vt iis quae vere viduae funti sufficere possit. ¶ Haec de viduis: hactenus
apostoli determinatio. Nunc de presbyterist id est fenioribus: qui verbo et exemplotid
est sermone et opere bene praesunt sequens adiungit praeceptumi dicens. (Q ui bene
praesunt presbyteri: duplici honore digni habeantur maxime qui laborant in sermone
, et doctrina. Dicit enim scriptura. Non frenabis bouem triturantem. Et dignus est ope-
, rarius mercede sua. ¶ Duplici honore: et spirituali et terreno. spirituali: eos reuerendo
et venerando. terreno: eos nutriendo et omni corporali necessitate subleuando, quan-
to enim spiritualiores sunt: tanto quo ad se paucioribus terrenis contenti sunt, est enim
magis deo simile: per se sufficientiat et paucissimis egere. qui autem terreni sunt: copiis
sunt insaturabiles et semper crescit ardor habendi. Et maxime honorandi sunt: qui pre-
suntt et in verbo fidei et in doctrina bene laborant. nam illi sunt architecti: alii autem vt
iussa architecti exequentes. Hoc modo nos Christus hoc modo Christi imitatores apo
stoli sermonis labore peruexere ad salutem. Et eos esse alendos authoritate sacrarum li-
terarum firmat et veteris et nouae legis et vmbrael et veritatis. Nonum praeceptum de eisdem
ponit: dicens. ¶ Aduersus presbyterum accusationem non admitte: praeterq̃ sub duobus aut
tribus testibus. ¶Nam verisimile non est:vt qui ea aetate et in tanta gradus sublimitate
positi sunti facile delinquant. et maxime in illa tempestate: in qua spiritus sanctus in cordi-
bus eorum praesidebat. In omnibus enim qui spiritualiter praesunt: praesidet spiritus sandus.
Nam illi: spiritu aguntur. Et age vt rem paruam magnae rei conferamus. Si quis praesit adole-
scentibus et ad mores et vitam instituat: aduersus eum non facile admitti debet accu-
atio. tanto minus aduersus seniorem qui praeest populo:nitens eum verbo et exemplo forma
,re ad pietatem. Decimum praeceptum subiungit: dicens. ¶ Peccantes: coram omnibus redarguel
» vt et caeteri timore quatiantur. ¶ Materia subiecta vult id de pres byteris dictum. Qui sicut
aduersus eos difficilius admittitur accusatio: ita conuicti et rei sceleris grauius debent re-
dargui coram omniby aliis presbyteris (de presbyteris enim hic sermo est) vt et caeteri ter-
reantur. nam quanto altiore in gradu sunt: tanto casus horrentior et magis timori esse debet.
atque hac de causa: increpatio et deterritio maior. Qui vniuersaliter intelligunt: rem subie-
ctam non attendunt. et id solum et maxime locum habere posset in publicanis et publice pec-
cantibus. Ergo de sacerdotibus conuictis intelligatur: vt et consentaneum est. Sed et vnde-
cimum quod maxime spectat ad episcopum: qui vt est eorum qui praesunt honorabilissimus, ita ad
eum spectat labor sermonis et doctrinael et vitae exemplum: et cuiusque pro dignitate obsecratiot
exhortatio approbatios aut redargutiol sed quemadmodum sancta mandant inslituta. Quapro-
pter arcte mandat Timotheol et cum adiuratione: vt supradicta obseruet et nichil nisi quae
praeiudicata praediffinita et preordinata sunt faciat motus aliorum aduocatione ac patrocinio
, sic inqens.¶ Testor coram deo et domino IHESV CHRISTO et electis angelis: vt haec custo
,dias sine priori iudicio nichil faciens per aduocationem. ¶ Quid em sine priori iudicio:nisi
quod praeiudicatum praediffinitum et praeordinatum a spiritu sancto et ducibus ecclesiae

X

2101Time

est? quorum vnus magnus fuit Paulus: in quo Christus et spiritus sanctus loquerentur.
Quid est per aduocationem: nisi per humanam gratiam et fauorem? sic sacer interpretatur
Athanasius. nituntur enim patronil aut aduocati humani quippiam accusantes aut de-
fendentes: iudicis sibi conciliare gratiam. per quam si iudicat aliter q̃ a sanctis ordi-
nationibus praesancitum est: ante deum et dominum Ihesum Christum et electos angelos
violationis sanctae adiurationis reus est. Oq̃ incumbit episcopis: recte iudicandi ne-
cessitas q̃ duras officiales eorum nunc exercent partes q̃ eis timenda est gehennae for-
nax et inextinguibilis clybanus. Horresco referens. Duodecimum praeceptum etiam ad
episcopum pertinet: cuius est imponere manus et sacros fundere precatus et caetera
exequi mysteria ad presbyteros consumandos. hi: dicti sunt reges sacrorum. neque enim de-
cet regem aeternum filium aeterni regis: nisi per reges familiariter in altari tractari. et hi sunt
per excellentiamtetsi non vulgari opinione reges: quos coronant angelil et quorum
coronas angeli portantinon homines. de his verum est: et id. Et adorabunt eum om-
nes reges terrae. Ergo non temere non cito faciendi sunt presbyteri: ne scelestus aliquis
tanta dignitate doneturi qua nulla in terris sublimiori nulla augustior. ne scelestus et
impurus: proxime aeterni regis adhibeatur seruitio. alioqui qui ordinat: peccatorum
,eius reus tenebitur perinde atque scelerum particeps. Ideo subiungit Paulus. (I Nemi-
,ni cito manus imponas: neque communices peccatis alienis. ¶ Qui alienis vices suas tri-
buunt: operibus eorum communicant. vt qui iudex est: si vices suas alicui scelerato et
iniusto committiti ipse pariter cum eo iniustitiarum quas substitutus commiserit, reus
tenebitur. sic et episcopus sacram vicem augustissimil mysterii tractandilalii tradens: si
spurcus et immundus fuerit indignitatum eius quoties spurce et immunde ad id my-
sterium tractandum accesserit pariter cum eo comparticeps reusque habebitur, sic et si ipse
qui pastor est vicarium ponat ouibus suis qui vt lupus deuoret mutiler dissipet: peccato-
rum eius particeps habebitur et eiusdem reus tenebitur delicti. Item et si ipse qui iudex
est officium alii committat qui iudicium peruertat: alienis communicabit peccatis, et
reus erit peruersi iudicii. Et quia multa potest episcopus et variis modis potestatis aliis
communicare: ideo multum vigilare debet et aciem mentis intendere ad id quod deo
ple nus inquit apostolus neque communices peccatis alienis. nam haec sunt verba spiri-
tus. Tertiumdecimum praeceptum communiter omnes respicit cum omnes regenerationis
filii ad sanctitatem et puritatem vocati sint: et maxime episcopum qui summum locum in-
ter eos tenet decet esse castum sid est purum mundum et sanctum. post quem: presbyteri. deinde
, diaconi: vsque ad infimum plebis sanctae statum. Dicit ergo Paulus. ¶Teipsum: castum
serua. (LVerum quia ad castitatem et puritatem seruandam: multum facit temperantia
et a cibis et potibus facientibus lasciuire et petulascere carnemtabstinentia. qualis esus
multus carnium iusculentorum nimis delicatel opipare (et vt sic dixerim) Apiciane
paratorum nimius spumante crathere et liberior vini haustus. Ideo subiungit Paulus
,ad Timotheum. ¶Noli adhuc bibere aquam: sed pauco vino vtere propter stomachum
,tuum et crebras infirmitates tuas. ¶Ergo vino et iis quae in sanis faciunt luxuriare car
nem: vtendum est medicinae locot et cum natura ad sanitatem illa requiriti non ad la-
sciuiam. Certum enim esti sancti viri Timothei consuetudinem fuisse bibere aquam: alio-
qui non diceret apostolus noli adhuc bibere aquam. id enim insinuat noli adhuc.
multum tamen vinumi prohibet: quia neque facit ad sanitatemi neque ad vitae castitatem
atque puritatem. Et tales debent omnes esse: praesertim episcopi et omnes sacerdotes. qui
si vino vtantur: pauco vti debent. Sed quid dicemus de multis qui immodice se proluunt:
et plenis et turgentibus venis carnis puritatem perdunt pariter et spiritus ? et per om-
nimodam intemperantiam et exquisitos delicatosque cibos carnis petulantiam fouent ?
et omnimoda gulae lenocinia sectantur vt videatur quidam intemperantiae daemon fomem
ta gulael ventris renumque in popina miscuisse ad castitatem puritatemque perdendam?
Quid enim dicemus de eiusmodi: nisi quod subiungit Paulus dicens? ¶Quorundam
hominum peccata praemanifesta sunt: praecedentia ad iudicium. quosdam vero:etiam
? subsequuntur. Identidem et opera bona: quaedam praemanifesta sunt et quae aliter ha-
* bent: abscondi non possunt. ¶ Quid est quosdam vero etiam subsequuntur: nisi quorundam
etiam peccata in fine deteguntur? Quid etiam et quae aliter habent abscondi non pos-
sunt: nisi quod bona quae ante manifestam non sunt in fine non latebunt. Et haec bona siue prae-
manifesta siue in fine cognita: ad iudicium vitae, identidem et mala (nisi expientur) siue i prin
cipiossiue in fine manifestentur: in iudicium sunt mortis. Oculum enim nostrum: neque lux latet
neque tenebrae. stultum igitur est: putare siue bona siue mala quaecumque posse latere deum ma
amum vniuersitatis rerum oculum. oculum vbique exillentem et omnibus praetentem, yidet enim

5COM.

omnia: neque quicquam ipsum effugere potest. Studeamus igitur ita viuere: vt bona opera
nostra manifesta semper sint ante eum etsi mundum lateant: quae etiam in fine latere non
poterunt mundum. vt ei placeamus: qui cum sit summe bonus amator est bonorum. et
ei seruiamus: quem boni omnes sine fine laudabunt. Cui et ex hoc nuncisit omnis laus
decus et honor:in omnia saecula saeculorum.

(EXAMINATIO nomnullorum circa literam. ¶ Vulgata aeditio. Viduas honora:quae
vere viduae sunt. ¶ Vere: aduerbium est non nomen. Paulus. χή ρασ τίμα, τὰς ου-
τωσ χήρας. Et sic vere: vbicunque in hoc capiteliungitur vocabulo viduael sumitur.
, ¶ Vulgata aeditio. Discat primum domum suam regere et mutuam vicem rependere paren-
,tibus. ¶Dicendum: discant pluratiue. Filiis enim et nepotibus qui sufficienti et adulta
sunt aetate: praeceptum dat Paulus non viduae solatio viri destitutae, qd̃ insinuat particula:
et mutuam vicem reddere parentibus. id eni: ad filios et nepotes pertinet. Et quod vetus ĩter-
pres dicit regere: magis habetur pie religioseque colere. Eusebia enim (quae pietas et pia
cura est) ad deum ad parentes atque ad patriam dicitur. Paulus. μαμθαρέ τωσαν τὸν IAιoμ
ὁικομ ἐυσεφςῖμͅ. καὶ ἀμυοιθας ἀττολιλόpαι τοῖσ ωρογόμοισ. ¶Vulgata aedi-
* tio. Quae autem vere vidua est et desolata:speret in deum et instet obsecrationibus. ¶Id de-
solata: solitarie manentem significat. Et dicendum potius sperauit et immaneti slue insistit
orationibus. Quia enim sperauit: sola manet libenter et orationibus iugis insistit. Etiam si
diceretur sperat in deum et imanet orationibus propter naturam copulatiuae particulae quae
id apud latinos vtplurimum idem tempus requirit:neque forte officeret intelligentiaei neque ser
monitetsi apud Graecos sperauit praeteritum sit aptusque sit sermo. Paulus. iiλὲ ὀprωσ
xήρα, καὶ μεμορομeρη, ἠλπικερ εὐωι τὸμ οεὸν, καὶ πpοσuepeι, rαῖς Aς
,uσεσι. ¶ Vulgata aeditio. Si quis autem suorum et maxime domesticorum curam non habet:
,fidem negauit. ¶ Potius dicendum: suarum et domesticarum foeminino genere. nam de viduis lo-
quitur Pauls. Eniuero ꝗ curam non gerunt aut matrum aut filiarum, aut consanguinearum vidua-
rumi sed vtcumque volunti sinunt licentiose viuere et delitiis ac voluptatibus defluere quae
alioqui prouidentia suorum probae et honestae viduae fuissent: peiores sunt infidelibus qui
nunq̃ fidem agnouerunt et durius perferent iudicium. Paulus. eιλέτισ τῶν IAIωp, Rdl̀
μάλιςα τῶμ ὀιπείωμ ὀυ πρόμοετ͂, τὴ̓μ πίσιμ uppuται. Quia enim genus apud
Paulum ambiguum est (nam commune) masculinum coepit interpres apud nos minime dubium,
sed quod minus pro subiecta materia videbatur. Saltem vt ancipitem inuenerat sermonent
ancipitem interpretando reliquisset vt et nos fecimus. qd̃ discretio legentis: in id quod
oportuerat discreuisset. ¶ Vulgata aeditio. Cum enim luxuriatae fuerint: in CHRISTO nu-
bere volunt. ¶Dicendum esse potius videtur: deliciatae Christo. Et cum dixiti iuniores autem
viduas deuita: non tam aetatem respexisse crediderim q̃ morum mobilitatem et incon-
stantiam. Nam si moribus iuuenes funt et inconstantes: volunt vt vere viduae quodam
temporelsolae maneres orationibus et obsecrationibus insistere. sed vbi parumper hoc vi-
uendi modo Christo deliciatae sunt: incipiunt fastidire et nubere volunt. Verum ob mo
rum inconstantiam quia moribus iuuenes sunt: si delicias Christi eligunt quae sunt in
orationibus et obsecrationibus et abstinentiis degere statim fastiditae desistunt et ocio-
sae manent et discunt circuire domos fieri verbosae et loqui quae non decent. Tales sunt
deuitandae neque etiam a pontificibus (etsi id peterent aut earum parentes) seruitio Chri
sti in claustris mancipandae. Talibus profecto: ex bonis ecclesiae alimonia non debetur.
Sed parum nunc praeceptum Pauli obseruatur: et parum quae tales sunt deuitantur. Et in su-
periori sermone mutauit vetus interpres sententiam: aut insulsami et indignam fecit locur
tionem. Nam cum vocabulum Christot in verbum praecedens apud Paulum referatur: nemo nisi
indigne et insulse dicet luxuriatae Christoi siue in Christo. Quid enim luxuriatae: nisi for
nicatae ( at nullus dicet fornicatae Christo aut in Christo. Qua de causal mutata sentential
praepositionem addunt Christo et in sequens verbum nubere reuocantsatque sententiam mu
tant. Paulus. 8rαp γαρ καταςρμμιάσωσι τοῦ χριςοὺ, γαμεῖῦͅ θε λουσιυ. ¶T Vul-
,gata aeditio. Volo autem iuniores nubere. ¶ Dicendum: volo igitur. Concludit enim hic
quid de huiusmodi iunioribus non tam aetateq̃ moribus faciendum sit: quas superius ad
delicias Christi iussit esse deuitandas. Paulus. όυλομαι ο͂υμ μεωτέρασ γαμεῖν-
¶ Vulgata aeditio. Si quis fidelis habet viduas: subministret illis. (T Dicendum potius:
si quis fidelis aut si qua fidelis. Nam fidelis prius in masculino et consequenter foemi-
ninum ei subiungitur. Paulus. 21Tισ ωιSὸσ ηι πιςὴ ἐχςι χἠρασ, ἐπαpRειτω
ἀυταῖσ. Verum si diceremus si quis fidelis aut fidelis habet viduas: secundo loco ge-
nus non intelligeretur( vt in Graeco intelligitur iccirco adiecimus si qua. Sie enim ge-
nus manifeste cum primo tum secundo loco per articulum in graeco intelligitur sine tali adie-

x

2111 Timo.

cione: acsi diceremus si quis fidus aut fida viduas habet, sed fidus: non tam accommoda-
te exprimit vocabulum vt fidelis. ¶ Vulgata aeditio. Vt non grauetur ecclesia. ¶Legen-
dum per copulandi notam: et non grauetur ecclesia. Paulus. Και μὴι δοαρέ ισθων ηι ἐκ-
*λησία. ¶LVulgata aeditio. Testor coram deo et CHRISTO IHESV. (J. Dicendum:
et domino Ihesu Christo. Deest domino et ordo sermonis immutatus. Paulus. Aιαμαp-
Τύρομαι ἐρώ τrιoμ τοὺ οεοὺͅ, καὶ Κυριoυ l̓ugoὺ yριςoῦ. ¶ Vulgata aeditio, Vt
, haec custodias sine praeiudicio nichil faciens. ¶ Particula sine praeiudicio: in particulam
sequentem referri debet. Et sine praeiudicio: non id significat quod vulgo intelligi
solet sine detrimento aut dispendiol sed id significat sine praeuiol priore praecedenteue iu-
dicio. designat enim praeiudicium: praeuium praecedensue iudicium. Quam intelligentiam:
in expositione huius locil haud inscite beatus sectatus est Ambrosius. et id: ratio voca-
buli exposcit. Paul, i̓́μα ταῦτα φιλάςησ, χωρὶσ τροκρίματος μηλὲμ ποιῶμ.
» ¶ Vulgata aeditio. In alteram partem declinando. (I Potius dicendum: per aduocatio-
nem. Nam ωρόσ λλησις non declinationem: sed aduocationem significat, quod perinde
est: ac per patrocinium aliorum qui aut aliqua accusant aut aliqua probant. Clisis enim
quando declinationem significat: scribitur per iotatid est per iinonam literam. quando
vero vocationemn: per itatid est ul septimam literam graecam. hic autem per ita septimam
literam scribitur. Vicinitas tamen vocabulorum: forte fecit veteri interpreti allucinatio-
nem vt longa circulatione vteretur et paraphrasi non interpretatione. Paulus. κατὰ
ωροσΚAuGιp. ¶ Vulgata aeditio. Quorundam hominum peccata manifesta sunt. ¶ Po
tius dicendum: praemanifesta sunt. Paulus. τιμῶμ ἀμορό ωωμ ἀι ἀμαρτ ἰ αι πρόν
Au λoi ἐισι. ¶Vulgata aeditio. Similiter et facta bona: inanifesta sunt. ¶I Et hic quoque
dicendum: praemanifesta sunt. Paulus. ὡ̓σάυτως καὶ τὰ καλα ἐρτα, πρόAηλά
251.

CAP. VI.

DE viduis presbyteris et episcopis: posuit in praecedenti capite prae-
cepta. Nunc de seruis: hoc ponit praeceptum Paulus dicens. ¶Q ui-
cunque sub iugo sunt serui: proprios dominos omni honore dignos
arbitrentur enim nomen domini et doctrina blasphemetur. ¶ De iis
seruis hoc praeceptum intelligitur: qui sub iugo seruitutis erant do-
minorum infidelium. Quis enim dubitat si domini nossent seruos
effectos Christianos et tunc minus seruire? et tunc minus se ab eis in
honore haberi: quin nomen et doctrinam Christi blasphemarent cul
credentes serui et cuius doctrina imbuti tam malii rebelles superbisac contemptores ef,
fecti essent? negligentia igitur eorum et contemptus: in contumeliam Christil et doctri-
nae eius reciderent: nisi (vt par est) seruirent et dominos suos omni honore dignos du
o cerent. et hoc propter Christum: qui est dominus dominorum. Aliud praeceptum dat de
iis seruis: qui dominos habent fideles dicens. ¶ ¶ Qui vero fideles habent dominos:
» non contemnant quia fratres sunt sed magis seruiant quia fideles et dilectit qui bene-
ficium percipiunt. ¶ Fideles serui fideles habentes dominos: non debent vt seruil con-
ditionem attendere spiritus. nam secundum conditionem spiritus qua Christiant sunt:
non seruil sed fratres. et domini: secundum conditionem spiritus non domini eorum sed
fratres sunt. sed serui conditionem carnis attendere debent: qua et ipsi reuera sunt seruil et domini
eorum domini. Et nichil refert: an empti fuerint aut vernaculi aut lege humana serui. nam
hanc conditionem voco carnis: quae ex spiritu non esti sed aliunde. et conditio spiritus hanc non
tollit: quia peccatum non est et sine peccato esse potest. et seruus: sine peccato seruit. et dums:
sine peccato dominatur. neque seruire neque dominari vt huiusmodi: peccatum est. Quid igitur attem
dere debent huiusmodi serui ? Conditionem profecto carnis: in seruiendo et seipsos omnimodo
humiliando ac subiiciendo. et conditionem spiritus: ad diligendum pariter et seruitium diligentius
exequendum. Quo modo enim eos non amabunt: quos secundum hanc conditionem cognoscent
esse fratres ? quo modo cum conditionem carnis et fortunae attendunti aut fortasse secreti cu-
iusdam diuini iudicii: non promptius seruient iis quos dilectos esse cognoscunt? Sed cui dile-
ctos? Christo et regi aeternol et vniuersorum domino. Multo sane magis est eis occasio seruiem
di q̃ infidelibus dominis: qui etsi in se potestatis et dominii ferant signaculum (omnis enim
potestas a domino deo est) non tamen dilecti sunt a domino. Haec doctrina: spiritus est.
Quapropter mandatum dat Timotheotimo per Timotheum omni praecont der: vt ita
,doceat atque ait. ¶ Haec doce: et exhortare. Si quis secus doceti et non accedit sanis ser-
monibus qui sunt domini nostri IHESV CHRISTI et doctrinae quae secundum pie-
,tate est: ianiter se se iactauit nichil sciens. sed languens circa quaestiones et pugnas verbo-
rumex quibus oritur muidia contentio blasphemie suspitiones malaes conflictationes

6COM

. hominum mente corruptorum et veritate destitutorum existimantium quaestum esse pie-
* tatem. (¶Praecepta quae posuit Christiloquus et spiritiloquus Paulus et quae iubet esse do
cenda et hominibus suadenda: non suos sermones esse diciti sed spiritus sermones et ser-
mones domini nostri Ihesu Christi. et qui aliter docent: inaniter se de doctrina iactant, quia
nichil sciunt: etsi se scire putant. Et vt eos cognoscamus: manifesta dat nobis signa. nam
ii sunt qui circa questiones languent et logomachias id est argutiarum verborumo
pugnas: ex quibus inuidialcontentio blasphemiae ebulliunt. Nam quod vnus de diui-
nis asseuerat: alter continue pernegat. quare si vnus bene dixit: alter blasphemat. Suspi
tiones malae. nam vicissim contendentes:se male vicissim de fide plerumque sentire suspican-
tur. Conflictationes hominum mente corruptorum. nam vt ii qui appetitu corrupti vn-
guibus et manibus aut etiam laetiferis armis in se inuicem conuolant et seuiunt: ita qui
mente corrupti suntltam vana et inutili verborum pugna ad inanem gloriami aut quae-
stum confligunt. et quo modo corrupti mente non essent: qui veritate destituti sunti exi-
stimantes quaestum esse pietatem? Veritas enim: est mentis vita. Quid est quod doctrinam
spiritus: aut prorsus abiiciunt aut carnalitersaut infra carnalem etiam dignitatem trahunt?
Vtinam tempora nostra nullos tales pariant: et praesens aetas talibus careat monstris.
Oi si erunt: quid nam faciendum longe etiam per spiritum videns: sequenti documen-
. to apostolus nos edocer dicens. ¶ Procul esto a talibus. Est certe quaestus ingens: pie-
tas cum sufficientia. nam nichil intulimus in hunc mundum: manifestum pro neque quicquam
,auferre possumus. habentes autem alimenta et integumenta:eis contenti simus. ¶ Pu-
gnas verborum inanes reliquamus: quae proculdubio non pariunt nisi verba. et mera
verba sunt: meraque verbositas. alioqui inanes non essent. et doctrinas sectemur pieta-
tis: quae sunt doctrinae spiritus. Ex illis quae verborum pugnae ac conflictus plenae sunt:
inanem gloriam et auaritiae quaestum non quaeramus. sed doctrinam sectantes pietatis:
pietatem consequemurt ingentem reuera quaestum et per se sufficientemi aut saltem mi-
nimil non sui quidem sed ratione carnis egentem. propter quam alimento eget non mul-
tot sed moderato: et vestimento quo tecta caro defendatur a nociuis, non quod superbiat
pauonis more: quae volucris in se picturam gerit angeli in se conuersi e coelo ruentis. Sed
quid i externis bonis gloriaris:in vestibusl in diuitiis etiam si ex diuina benedictione et pro-
priis rebus sine auaritia vt Iobi vt Abrahans vt Isaacivt Iacobl tibi assint? Cum cogitas te
nichil tecum in hunc mundum ex illis omnibus intulissel neque ex illis quicquam tecum auferes in
alterum? parum tibi gloriandum: nisi rationis oculo captus sis qui longe etiam inferior est ocu
lo spiritus. Qz si diuitiis non abundas neque habes vnde ex dei benedictione et prouidentia ac-
cipias: quid illis inhias quas sine auaritia habere non possis Quo modo sine auaritia ha
bere putas ?cum ille appetitus tuus rationis corruptae auaritia sit ? Esto igitur i studio pie-

assunt diues fieri: et audias apostolum id mandantem, atque dicentem. ¶Qui enim volunt diuites
fieri: incidunt i tentationem et laqueum et multas irrationabiles et noxias concupiscentias: quae
demergunt homies in interitum et perditionem. radix enim omnium malorum: pecuniae cupiditas
* est. quam quidam appetentes aberrauerunt a fide: et seipsos iplicuerunt doloribus multis. ¶Oz
radix omnium malorum sit philargyriai id est argenti pecuniaeque amor atque cupedia: clarum
est. Nam auertit ab amore dei: et amorem qui sua natura coelestis est deflecit detinetque in
terram non aliter q̃ sepum coelestem flammam quasi auaram inferioris pabuli detinet ad ima, quae
si emicare sursum nititur: statim extiguitur. ita et auari mens: si sursum tendere vult non sentit
amorem. imersus enim rebus terrenis: in altis viuere non potest. Extinguit igit pecunie amort
charitatem dei: quod maximum et capitale malum est. extinguit charitatem ad proximum: vt cuius
amplioribo fortunis iuidet. aut bonis eius si mediocris fortunae est inhiat: aut si omnino
pauper smolestus est enim de rebus eius quicquam petat aut absumat. Ne lucrum non faciant substam
tiae terrenae: sabbata violant et nichiliducunt lucrum perdere vitae aeternae. Si parentes viuunt?
si opulenti sunt: vita eorum eis tedium affert. et mortem et patris et matris optant: vt diuitiis
eorum potiantur augeantque ifoelicis auaritiae suae cumulum. Ecce quo modo parentes ĩhono-
rant. Sed quot iam: propter pecuniae amorem thori sacramentum violarunt tam viri q̃ mulieres? Ar
bitror apud iferos illorum miserrimum esse eiulatum. Vnde furtal vnde aliorum opum concupiscem
tiae: nisi ex insano pecuniae amore? Quotusquisque nunc magistratus et honores ambit: vt
queat diues fieril neque santis vnq̃ marsupia nummis abundant? Non est species malil quam haec
virosa radix quam diabolus fixit non proferat: vt admodum certum sit quod spiritus locutus est in
Paulo radicem omnium malorum esse pecuniae cupiditatem. pecunia id malum non esti radix illa
non est: sed ipsa circa pecuniam cupiditas quam summopere fugere oportet. Neque satis est
eam fugere: nisi etiam sequamur quae dei preco apostolus hic iubet esse sequenda, cum ait.

X

2121 Timo.

¶Tu autem o homo dei: haec fuge. Prosequere: iustitiam pietatem fidem dilectionem
*patientiam mansuetudinem. Certa bonum certamen fidei. Appraehende vitam aeternam:
ad quam et vocatus es et confessus es bonam confessionem sin conspectu multorum testium.
¶Certamen Timothei erat contra falsitatem erat contra infidelitatem: quam vincen-
do et extirpando vita premiabatur aeterna. Hec enim erat bona dei voluntas. Confes-
sionem bonam confessus est Timotheus: in conspectu multorum testium. nam publice
fatebatur dominum nostrum Ihesumtomnium saluatorem natum de virginetin terris vi-
sum pro peccatis nostris mortuumspro gloria nostra a mortuis surrexisse et reliqua om
nia quae sanctissimae fidei sunt consentanea. Nunc arctissime praecipit Paulus eidem Ti-
motheo: vt quod sibi mandatum est inuiolabiliter seruet. Sic quodque dei mandatum in-
uiolabiliter custodire debet quisque episcopus: vt qui rationem eius reit in die aduentus
domini sit redditurus. quem ille qui solus beatus est potens est inuisibilis ( et immorta
lis rex et dominus omnium suo tempore visibiliter manifestabit. Ait ergo. ¶ Praecipio ti-
*bi ante deum viuificantem omnia et CHRISTVM IHES VMIqui testatus est sub Pon
*tio Pilato bonam confessionem: vt serues praeceptum immaculatum sine repraehensionel
* vsque ; ad apparitionem domini nostri IHESV CHRISTI. quam propriis temporibus:
*ostendet beatus et solus potens rex regnantium et dominus dominantium qui solus
*habet immortalitateml lucem habitans inaccessibilem. quem nemo vidit hominuml neque videre
potest. Cul: honor et potestas aeterna. Amen. ¶ Vt deus omnibus dat esse: ita omnibus
qui viuunt dat viuere. Nam ipse solus est omnium entitas et omnium vita. Sed age: quam
bonam confessionem testatus est dominus noster saluator omnium et viuificatori sub Pontio Pi
lato? Rex sum ego. ego in hoc natus sum et ad hoc veni in mundum: vt testimonium per-
hibeam veritati, omnis qui est ex veritate: audit vocem meam. Vere rex noster em et omnium:
qui in hunc mundum venit et nos omnem veritatem quae aestimanda est docuit et om
nes qui sequuntur eum. quia audierunt vocem eius: et obediunt praeceptis eius. Ipse est rex
regnantium et dominus dominantium: vt in sacra visione vidit dilectus dei discipulus. Ve-
stitus (inqt) erat veste aspersa sanguine: et vocabatur nomem eius verbum dei. Et subdit. Et
habet in vestimento et in femore suo scriptum: rex regum et dominus dominantium.
Praeterea: haecl et id beatus solus potens: communia habet cum patre et spiritu sanctoiet
theologicam cataphasim respiciunt. Quae autem ex sequentibus intelliguntur solus immor-
talis inaccessibilis inuisibilis impossibilisque videri: ad sacram de eo pertinent ignoran-
tiam sacrumque non solum in terra sed et in coelo silentium et ad theologiam quam sacre
philosophantium dux vnus Dionysius appellat apophaticam. Et haec vniuersa: abso-
lute et incontracte deo conueniunt. caeteris autem si qua conueniunt vt beatitudo po-
tentia maiestas dominatio imortalitas inuisibilitas: participatiue et contracte conuent
unt. at sic participantia cum absolutis et contracta cum incontractis consentiunt: vt fi-
nita cum infinitis. Est enim visus in corpore: intellectus contractus. et sensualis appe-
titus: contracta voluntas. at q̃ corporeus visus non est intellectus et sensualis appeti-
tus non est voluntas: tam angeli et homines si ad deum in absolutione conferas simo infini-
to plus neque beati neque potentes neque sunti neque esse possunt. sunt tamen et possunt: suo
modo. Nam cuiusque modus: contractio est. ergo deus absolute talis sine modo supraque
omnem modum. Et vt varie intellectus in variis contrahituri nam aliter in visione ali
ter in imaginatione: ita beatitudol et potentia) et reliqua id genus quae non nisi contra-
cte creaturis tribuuntur varie in angelo et varie in homine contrahuntur. Sed (vt par
est) haec omnia incontracta: soli deo tribuit apostolus. Verum iis dimissis quae ad al-
tissimum philosophandi de deo modum spectant: reuertitur ad dandum Timotheo pro
diuitibus huius saeculi praeceptum. Nam et ipsi saluari possunt: si oculum spemque conuertunt.
Terrena attendentes superbiunt: tanto magis humilientur coelestia attendentes quae ipsi
perdunt. Opes respiciunt quia bonae sunt: deum respiciant quia summum bonum et supe-
rans omne bonum. Opes amanti quia delectabiles sunt: multo magis ament deum quia
summum est delectabile. Confidunt in opibus quia ab indigentiis in hoc mundo liberant:
se conuertant et confidant in deo quia ab omnibus indigentiis non modo in hoc mundo
sed et i altero vere liberat ac solus liberare porest. solus dat veram sufficientiam: qua habital
nullum vltra torquet cruciatque animum habendi desyderium. bona eius sunt constantissima cer
tissima enim ireptibilia : vitam non parui temporis sed aeternam praebentia. Hoc igitur pro eiusmodi :
sanctum et salutare (si audiunt) ponit praeceptum apostolus dicens. ¶Diuitibus ꝗ in presenti
,sunt saeculo praecipe: vt non alte sentianti neque sperent in incertitudine diuitiarum sed in
deo viuo qui praebet nobis omnia opulente ad delectabilem vsum vt bene agant?
vt diuites sint in bonis operibus vt facile contribuant. communicatiui thesaurizantes

6COM.

,sibiipsis fundamentum bonum in futurum: vt aeternan vitam appraehendant. ¶Hoc
praeceptum multa pariter complectitur. Primum: vt diuites non alte non superbe sapiant.
nam diuitias huius saeculi comitari solet superbia: quae nisi per humilitatem cordis re-
pressa fuerit ipsi fructum bonum facere non possunt neque venire ad vitam. est igitur illa
de se alte sentiendi opinio: ante omnia extirpanda. Secundum: vt non sperent in incerti-
tudine diuitiarum suarum. incerti sunt quantum sibi duraturae sunt: immo quantum ipsi
suis diuitiis duraturi. quo modo igitur i rebus vtrinque tam incertis: sperare possunt? sed
in deo viuo diuitiarum omnium largitore ad vere delectabilem vsum: confidant qui in-
certum non est bonum qui omnibus semper durat et cui omnes semper durabunt aut in fruitio-
ne aeternorum bonorum aut in gehemna tormentorum. Tertium: vt ex diuitiis suis bene agant.
non fecit deus soleml vt sit ociosus: ita neque diuitias vt sint ociosae. sed omnia illat fecit
propter vsum. Diues homo qui bonis suis non vtitur: accensum lumen claudit in archar
accenso etiam luminel semper noctem habens. Liberalis contra: semper lumen habet in
apertoshaud secus q̃ si in sole esset numq̃ noctem sentiens. nescis enim q qui in coelo habi.
tat noctium et dierum vices non habet: sed semper est in die? Quartum: vt bonis operibus
sint diuites. Nam aurum argentum census? et possessiones non sunt verae diuitiae: sed
bona opera maximel quae diuinas gratias comitantur. ac deinde virtutes nostrae indu-
striae earumque opera. Q uintum: faciles sint et prompti contribuendol et bene contribuen-
do. Nam qui aegre et difficulter id faciunt: adhuc auaritiae veterno languent et nondum
amputata est pecuniae cupiditas quae est radix omnium malorum. Sextum: diuites sint commu
nicatiui. sic enim melius intelligunt: quibus bonorum suorum beneficia digne sint impar-
tituri. Et haec facientes: vere diuites erunt recondentes sibi fundamentum bonum vitae futu-
raetin aeterna aedificatione. Vltimum praeceptum Timotheo apponit. Vt talentum sibi credi-
tum gratiam sibi depositam custodiat: et haereses euertat et destruat. et i hoc valefacit
,sancta vt solet et pia valedictione. Ait itaque . ¶O Timothee depositum custodi: euertens
prophanas vocum vanitates et oppositiones gnoseos falso nominatae. quam quidam pro-
,mittentes: a fide aberrauerunt. Gratia tecum. Amem. Ad Timotheum primal scripta Laodiciae.
¶ Episcoporum est: fideles instruere auersos conuertere et ex ifidelibus constituere fideles
haereses euertere et omnem vanam eruditionem funditus extirpare sanctorum apostolorum
qui haec omnia sublimiter et valide faciebant (remota licet) imitatione. qd̃ et de Gno-
sticorum vanitate: hic apostolus Timotheo iubet faciendum. Gnostici enim authore Ire-
naeo: a Simone mago profluxerunt et a gnosit id est cognitione seu scientiai sed falso
nomine (vt ait apostolus) dictal Gnostici etiam falso nomine dicti sunt. vocant enim
se cognitiuos: et nichil cognoscunt. scientiam fidei promittunt: et a fide aberrant. Et ho
rum vocabula yt et Simonis magi: cenophoniaei id est vanae voces sunt et a re signifit
cata vacuael multo magis q̃ Chimeral et Hippocentauri. Simon magus figmentum po-
nebat virtutem quandam conditore mundi superiorem quam deum appellabat: estque
deus Simonis magi nomem inane. et de deo vero dei nomen negat: vt figmento tribuat.
Sic figmenta sunt apud Gnosticos Barbelol vt virtus masculai et ennaea vt foemineat
et tota proles Prognosis aphtharsiai et Zoel et phos: et nus et logos et thelema. Quid
Barbelo sonct supremae virtutis eorum figmentum: incertum. caetera latine dici possunt?
intelligentia praescientia) incorruptibilitas vitat lux mens ratio voluntas: pul-
chra profecto vocabula sed (vt ipsi vtuntur) vana prorsus( et fictitia. de veris enim ne-
gant: vt figmentis et quae nichil funt et nichil esse possunt tribuant. Coniugia etiam
figmenta iunt daemonum: ennaeae et logit aphtharsiae et photos quem Christum appel-
lant Zoes et thelematos nus et prognoseos, id est coniugia intelligentiae et rationist
incorruptibilitatis et lucis vitae et voluntatis mentis et praescientiae. Et aeones id est sae-
cula omnia ipsorum: diabolica sunt figmenta. nomina quidem ma gnificai et curiosa:
res vero nulla iuxta eorum intelligentiam respondens neque respondere potens etsi pu
tent aliquid respondere. sic eos figmentis illusit diabolus. Haec magnificorum nomi-
num glumal non solum Gnosticos et eos qui ab eis seducti sunt decepit: sed et Platoni-
cos multos de vnosideal et anima mundi. quae ad Platonicorum intelli gentiam (vt ver-
bo Pauli vtar) cenophoniae sunt et voces vacuae rebus (pace eorum dixissem) sed ma-
lo pacem Christi. quam illis omnibus bene opto: et sancti spiritus sequi doctrinam. Sed
diuinus ille Socrates asseruit. Diuinum dixerim: si quem placet dici diuinumi qui edo-
ctus sit a daemonio. At quid nam aliud daemon doceret de diuinis: nisi ea quae sunt ma-
xime ardua et magnificatad figmenta deducere? odit enim veram diuinitatem: et
gaudet fictam et ementitam inducere. et magnifico verborum apparatu: nobilio-
res ludificare sensus. At multilinguis hydrus Iibilat: Augustinum celebrasse ideame

x

2131 Timot

Esto. sed plane (vt vir sanctus) ad catholicam non ad Platonicorum intelligen-
tiam ideae nomen Christo filio dei tribuit. quem Porphyrius Plotinus Iamblicus
Proculus et caetera Platonicorum turba non negant modo: sed persequuntur eiusque aduer
santur doctrinam. quorum libri a recentioribus Platonicis: etiam nunc ad astra feruntur.
Et vt Augustinus: sic etiam celebro intelligentiam incorruptibilitatem vitam lucem mentem
rationemi diuinamque voluntatem: non ad Gnosticorumi sed ad Christianami sanctam piamque
intelligentiam, non enim in verbis peccatum: sed in ĩtelligentia verborum mentisque adapta-
tione. Sinamus igitur hos et illos et omnes vaniloquos valere: et omnes contra fidem
obices euertamus eos a nobis protinus repellendol vt iniectos sinibus angues. et sequa-
mur Christum regem nostrum vera cognitione et scientia: eum ex studio sacrorum elo-
quiorum celebrantes et nunq̃ vana curiositate aut mentis praesumptione a semita spiri-
tus sancti discedentes vnum deum in substantial et trinum in hypostaticis beatitudini-
bus confitentes. Quem decet omnium creaturarum laus perennis immortale de-
cus verendum imperium regnum omnium seculorum et gloria incompraehensibilis:
in omnia saeculorum saecula. Amen.

*¶EXAMINATIO nonnullorum circa literam. ¶ Vulgata aeditio. Quia beneficii partici-
pes sunt. ¶ Legendum:qui beneficii. Paulus. 6̔ι τὴσ ἐυεργεσίας ἀντιλαμφαυόο
. ρόμεpοι. ¶ Vulgata aeditio. Superbus nichil sciens sed languens circa questiones et pu-
» gnas verborum. ¶ Quod vetus interpres dicit superbus: verbum est praeteriti tempo-
ris apud Paulum quod superbire et inaniter se iactare significat, qui enim aliter doce-
bant q̃ apostoli tradiderant: superbiebant docentes audentes ac praesumentes quae do-
cenda non erant. et nequicquam vane iactabant: se ea scire quae nesciebant. O quot et hodie
sunt qui relictis apostolorum doctrinis circa diuina superbiunt: se vanis in rebus iactan-
tes circa questiones pugnasque verborum elanguentes. qui de numero eorum sunt: quos
spiritus domini cuidam religioso viros fratri Roberto in spirituali visione ostendit lapi
dem magnum et oblongum rodentes. ex quo duorum capita serpentum exertis micantium
linguis: prominebant. quam vt legentes ab huiusmodi inanibus friuolis et infructuosis
resipiscerent studiis: veram esse puto. Optimum sane est:in sacrarum literarum doctri-
na se continere et earum intelligentiae non humana praesumptione quaesitae sed diuini
spiritus illapsione insistere aut Petri in Clemente sequi sententiam. Diligenter (inquit)
obseruandum est: vt lex dei cum legitur mon secundum proprii ingenii intelligentiam
legatur. sunt enim multa verba in scripturis diuinis: quae possunt trahi ad eum sensum
quem sibi vnusquisque sponte praesumpsit. quod fieri non oportet. non enim sensum quem
extrinsecus attuleris alienum et extraneum debes quaerere quomodo ex scripturarum au-
thoritate confirmes: sed ex ipsis scripturis sensum capere veritatis. Et ideo oportet ab eo
intelligentiam discere scripturarum: qui eam a maioribus secundum veritatem sibi tra
ditam seruant, vt ipse possit ea quae recte suscipit: competenter asserere. Cum enim ex di
uinis scripturis integram quis susceperit et firmam regulam veritatis: absurdum non erit
si aliquid etiam ex eruditione communitac liberalibus studiis (quae forte in pueritia at-
tigit ) ad assertionem veri dogmatis conferat. ita tamen vt vbi vera didicit: falsa et si-
mulata declinet. Haec Petrus. Sunt praeterea sacrae literae delicatissimus panis et sacra
spiritualis intelligentia optimum coelesteque vinum: et vtraque vitalis et saluberrimus ani
mae nostrae cibus, quem qui dimittunt ob inanes verborum pugnas: anguiparum procul-
dubio ( nichil vitaliter proficientes) erodunt faxum. similes iss quos Prudentius vir deo
dignus in Apotheosi exccratur dicens.
Soluunt ligantque questionum vincula:
Per syllogismos plectiles.
Vae captiosis sycophantarum strophis.
Vae versipelli astutiae.

Sed si Paulus Christi dei aeternaeque ; sapientiae apostolus ssi dei spiritus in prophetico vi-
ro / si Petrus ecclesiae columen si Prudentius immo nullus prudens audiuntur: quomo
do nostrum valebit consilium? Nisi certe Christus erigat:ingenia prostrata sunt in imas
se sua sponte deuoluentia latebras inanesque nenias. Et scimus qui illa scabie pruriunt:
eis nostra monita non placeret non aliter q̃ infirmis medicorum antidotassalutaresque phar
matias. Sed non ob idipsum: desinit medie admonere et si potest etiam sanare. Nos nul
li inuidemus nulli malum volumus: sed si possumus magnum et salutare bonum. Pau
lus. τετ ύφωται μηλὲρἐτιςάμερος, ἀλλὰ υοθῶμ περὶ 3ητήσίσ και Aoyo-
,μαχίασ. ¶ Vulgata aeditio. Ex quibus oriuntur inuidiaescontentiones. ¶ Ex Paulo sin-
gulariter dicitur est fit aggignitur siue ortur iuidia lis fiue contentio. Paulus.es op

6COM

γίρεται φοονοσ, ἐρισ. ¶Vulgata aeditio. Existimantium quaestum esse pietatem, est au-
tem quaestus magnus. ¶ Continuo post pietatem: deest enim particula integrat absistito
siue procul esto a talibus. Paulus. poμιςόρτωμ ττορισμὸμ ε̃͂ιραι τη̃μ ἐυgέpειαν,
ἀφίςατο ἀπὸ τῶμ τοιούτωp, ἐςι λὲ τορισμοσ μέγασ. ¶Vulgata aeditio. Inci
,dunt in tentationem et laqueum diaboli et desyderia multa. ( Diaboli: abundat etsi intelli
gentiae nichil officit. Paulus. ἐμιτί πουσιμ ἐισ πειρασμὸν, καὶ πάγι λαν καὶ ἐττια
σουμίας πολλάς. ¶ Vulgata aeditio. Inutilia et nociua. ¶ Potius dicendum: amentia/
siue irrationabilia et nociua. Paulus. αuou τουσ Και φλαθεράσ. ¶ Vulgata aeditio.
» Radix enim omnium malorum em cupiditas. ¶ Cupiditas generalius exprimit q̃ Paulo dicit. Nam
vocabulum Pauli specialius designat argenti nummil pecunieue cupiditatem. qua maxime fer
uent qui volunt diuites fieri: et quam quidem foedam animi perturbationent nostri enim ferme vo
cabulo auaritiam nominant. Paulus. pi τα γἀρ τάυτωυ τῶμ Κακῶμ ἐςίμ η φιλαρuε
,pia. ¶ Vulgata editio. Vsque in aduentum domini nostri IHESVCHRISTI. ¶TPotius: ap-
paritionem q̃ aduentum hic Paulus habet. Paulus. μexρι τησ ἐπιφαμείας τοῦ κυρίou
» ἡμῶμ ἰμ̓σοὺ χρισοῦ. ¶ Vulgata aeditio. Rex regum et dominus dominantium. ¶ Potuit vets
iterpres dicere rex regnantium vt dixit dums dominantium. Cur enim non aequo iure primo loco pur-
ticipium p participium iterpretatus entvt secundo subinde fecit loco? Paulus. Pασι λEUσ TOU
Φασι λευόυτων, Και kύριοσ τῶμ kυρι eυópTOU. ¶ Vulgata aeditio. ¶ Et lucem habi-
,tat iaccessibilem. ¶ Quia vetus ĩterpres participium mutauit in verbum: copulandi particulam iiis
adiecit q̃ sine ea particula Paulus profert. Paulus. Qῶσ ὀικῶμ ἀττρόσιτο p. ¶ Vulgata
,aeditio. Sed nec videri potest. ¶ Actiue potius videre. Paulus. ουAὲ ἐλεῖμ λύμαται-
» ¶ Vulgata aeditio. Praecipe non sublime sapere neque sperare in icerto diuitiarum et Dictum em
alias nostros malle dici ac iterpretari non alte sentireq̃ sapere. Et in abstracto dicitur i
icertitudine. Paulus. παράγγε λλε μὴ ὐχηλοφροpεῖφ, μηλὲ ηλπηχέμαι ἐττὶ
» ωλούτου αAuλότuTι. ¶ Vulgata aeditio. Qui praestat nobis omnia abunde ad fruendum.
¶ Qui abhorrent dicere nos frui rebus a diuina etiam prouidentia elargitis: minus anxie fe
rent si dicatur ad delectabiliter vtendumi siue delectabilem vsum. Et certe etiam spirituales virit
bona dei participantes: fruuntur at non tam rebus q̃ deo largitore rerum. Cum enim cogito deum tam
suauiter omnia dispensare: quomodo in re domini mei et praesertim quia domini mei tam be
nigne tam suauiter omni rei prouidentis possim non delectari? Et hoc e: in hoc mundo frui. et
ad sic fruendum: omnia nobis suppeditat deus. Alius autem est in hoc saeculo fruendi modus: de
quo hic non est sermo. Et ad hunc et ad illum fruendi modum: vocabulum hoci plane em homony
mum. Paulus. τῷ τταρέ χομτι Ἀμίμ πάυτα ωλουσίωσ, ἐἰς ἀτόλαυGιh. ¶¶Vul-
gata aeditio. Communicarei thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum vt apprehendant veram
vitam. (¶In principio Paulus nominibus et parti cipiis vtituri non verbis. Et codices sunt qi fi
nelaeternam habent vitam non veram. Paulus. κοιμωρικοὺς, ἀττοθησαυρίφορτας ἐαυrοῖσ
oεnέλιομ Καλὸν ὲις τὸ μέλλομ, ἰμα ἐπιλάθωυται τησ ἀιωυίου τou͂ς-
¶ Vulgata aeditio. Deuitans prophanas vocum nouitates. ¶ Dici potest: euertens. Et vo-
cabulum quo vtitur Paulus: potius vanas inanesque voces significat q̃ nouas voces aut
vocum nouitates. Paulus. ἐκτρετόμεμοσ τασ pεφή λουσ Rεμοφωμίας. ει Vulga-
ta aeditio. Et oppositiones falsi nominis scientiae. ( Quod hic vetus interpres dicit seien-
tiae: gnosis a Paulo dicitur vnde Gnostici dicunturi quaẽ perperam et falso gnosis nomina-
tur. Cum gnosi et verae quidem gnosi:sit opposita. Paulus. καὶ ααμτιθέσεισ τη̃σ Peυ-
λωρύμον γρώσςωσ. Et apud Grecos subscriptio habetur. Prima ad Timotheum
scripta Laodociae.

CCOMMENTARIORVM IN EPISTOLAS BEATISSIME
PAV. APOSTOLIJ DECIMO LIBRO QVI EST
EPISTOLAE PRIMAE AD TIMOTHEVM
EXPLETO: CHRISTO DOMINO CVM
PATRE ET SPIRITVSANCTOIVNI
DEO OMNIVM LARGITORI BO-
NORVMI GRATIAEIN
PERPETVVM
AMEN.