Commentarii in epistolas D. Pauli ad Timotheum: [Hyperius Andreae],[Ed. Mylius, Johannes], [1582]

CAPVT I

EPISTOLAE D. PAVLI PRIORIS
AD TIMOTHEVM ARGVMENTVM.

TIMOTHEVS matre Eunica ludaea fideli, patre vero Graeco ni
tus, a pueritia sacras literas didicerat, vt est Act. 16. et 2. ad Ti-
moth.3. Paulus autem cum Lystram veniret, inuenit eum inter
credentes egregie doctum, audiuitqueab omnibus fratribus, qui
Lystris erant et Iconii, commendari vehementer. Itaque permo-
tus est, vt eum sibi adiungeret, (propter importuniratem eriam
quorundam ludaeorum circumcidit) tum plenius instituendum,
tum vsurus postea illius opera in negocio Euangelii ad diuer-
sas ecclesias promouendo. Vnde etiam eum non vno loco modo
in inscriptionibus, modon in aliis Epistolarum partibus, vt fidum collegam et ministrum Dei
celebrat: ad Roman.6 1 ad Corinth.4.16.2. Corinth.1. Philip.1.2.Coloss.1. 1.Thessal.1.3.
2.Thessal.1. Et in Actis saepe praedicatur eiusdem dilsgentia. Hunc proinde Apostolus, cum
relicta Epheso proficisceretur in Macedoniam, voluit ecclesiae Ephesinae suscipere gu
bernationem, et bene a se constitutam in prima dignitate conseruare. Ibi itaque agenti mi-
sit hanc de omni officio episcoporum eruditam epistolam. Ea proinde continentur
hac epistola, vt de constituenda et ordinanda ecclesia inscribi iure optimo queat. Ete-
nim omne officium corum, qui in ecclesiae versantur munere, hoc est, quae facere et do
cere eos oporteat, qui ecclesiam sibi concreditam bene instituere cupiunt, mirabili ra-
tione et accuratissime quidem tradit. Quem finem sibi fuisse propositum Apostolus
suis ipse verbis cap.3. exprimit. Haec tibi scribo, inquit, vt noris, quomodo oporteat in do-
mo Dei versari, quae est ecelesia Dei viuentis. Quemadmodum igitur multa sunt ad ec-
clessam recte ordinandam necessaria: ita in partes plures, quibus precipua capita vni-
uersae gubernationis ecclesiasticae comprehenduntur, praesentem epistolam Aposto-
lus distribuit. Duo sunt primaria eorum, qui ecclesiae praesunt, officia: alterum et am-
plissimum in docendo consistit: alterum in Sacramentorum dispensatione, adeoquein
procurandis iis omnibus, quae ad ritus, ceremonias, bonum ordinem, disciplinam eccle
siasticam, ad conseruationem religionis pertinent. Atque haec vt facerent, discipulis suis
Christus mandauit, quando a morte sua ecclesiam suo iure constituens ait, Matth.28.

Data est mihiomnis potestas in coelo et in terra. Euntes eroo docete omnes gentes, bapti-
zantes eos in nomine patris, filii, et Spiritus Sancti, docentes eos se uare omnia, quae praecepi vo-
bis. Apte ergo diuditur haec epistola in duas partes principales: priorem de doctri-
na, protrahitur haecad finem capitis quinti: posteriorem de ceremoniis, bono ordine,
totaque gubernatione, quae per capita reliqua in partes certas diuiditur. Itaque prima
parte compendium siue Epitomen vniuersae doctrinae Christianae exponit. Primo
autem et postremo loco monet, vt in do ctrina semel accepta ministri ecclesiarum con
stantes mancant. Dehinc cum doctrina sacra rite distribuitur in Legem et Euange-
lium, Apostolus ante omnia, et, vt apparent, propter quosdam, qui legem plus iusto vr-
gebant, et quasi ad iustitiam coram Deo foret neceslaria, commendabant: demonstrat
breuiter, quis verus finis atque vsus legis sit, nullo autem modo datam, vt per eam homi
nes iustitiam spiritualem et aeternam apud Deum consequerentur. Finis pracepti est
Charitas, inquit, ex puro corde: ett. et Scimus, quod bonasit lex, si quis ea legitime vitatur.
Subiicit protsnus doctrinam de Euangelio, dicens, in iis, qui Euangelium amplectun
tur, exuberare supra modum gratiam Domins nostri, cum fide et dilectione: vbi itidem
verum vsum, effectum, et fructus Euangelii summatim demonstrat. Mox claudit hanc
partem per exhortationem seu praeceptionem, vt ministri, qui pure et cum fructu do-
cere volunt, ipsi in fide persistant, bonaque cum conscientia negocium Christi agant:
Exemplo addito de falsorum doctorum reiectione aut iusta excommunicatione.

Hactenus de priore et excellentiore ministrorum officio, quod in docendo positum est
In secunda parte epistolae, qua de reliquis ad imterium pertmenuibus: primus lo
eus est capite secundo, de sacris coetibus, isquein duas partes diuiditur: priore ostendit
q̃ uariae et pro quibarebus precationes ibi debeant fieri: Ante omnia, inquit, fiant depri
catiomeob́ seorauoneset cAddit, quo assectu, quaque modestia ta uir, s mulieres msacre

2IN I. EPIST. D. PAVLI.

illo coetu se component: Volo, inquit, orare viros in omni loco, etc. Posteriore parte agit
de prophetia slue lectione atque interpretatione Scripturarum in sacro coetu habenda.

Cum autem hac in parte satis bene essent Ephesi omnia, et haud dubie ad praescriptum
quod extat 1. Corinth. 14. Apostolus nihil aliud quam iubet mulieres in silentio disce-
re, nec vllo modo ad publice docendum aspirare.

Secundo loco, vbi distinguitur caput tertium, pergit explicare nonnulla, quae si be
ne consideramus, pertinent ad senatum ecclesiasticum. Etenim, vt ad Tit.1. dicitur, et
recte Ambrosius praesentis epistolae cap.5. docet: Vnaquaeque ciuitas siue ecclesia habe
re debet aliquot presbyteros seu seniores, qui constituunt senatum, consessum, colle-
gium, consilium (non refert quomodo appellemus, modo de re ipsa constet) ecele-
liasticum: et cum hoc debet Episcopus de omnibus rebus ecclesiae conferre et consie?
capere. Quae proinde sequuntur, aliquot locis explicata eiusmodisunt, vt in senatu
ecclesiastico et per eundem expediri debeant. Est autem husus Senatus officium, ec-
clesiae proponere, vt idoneos ministros ante omnia eligant, Actor.6. Disserit ergo
Apostolus primum de diuersis gradibus siue functionibus in ecclesia necessariis, de
Episcopis videlicet et presbyteris. Scriptura namque Episcopos et presbyteros subin-
de eosdem sine discrimine nominat, Act.20. et ad Tit.1. Et diaconos ostendit, quales
ad haec munera eligentur et ordinabuntur. lta vero orationem instituit, vt intelligi pa-
riter queat, quales esse tunc quoque conueniat, cùm iam in dignitate sunt positi.

Tertio loco praescribit, quomodo Episcopus, et quicunque praeest ecclesiae, pruden
ter admonebit fratres, inprimis autem eos qui populum docent, vt prouideant, ne qui
aurem praebeant falsis doctoribus: cumque hoc loco sublimis sit, initio reddit atten-
tum, proposita tum ecclesiae ipsius, tum doctrinae sacrae dignitate: Haec tibi scribens, in-
quit, sperans fore, vt ad te veniam, etc. Arbitror autem hanc esse mentem Apostoli, de-
bere episcopos non tantum hac de re publice ad populum disserere, verùm multo ma
gis habere interdum Senatum siue conuentum ecclesiasticum, in quo ista fideliter pro-
ponet omnibus senioribus, quorum interest postea populum instituere ac hortari, vt
falsos doctores caute vitent. Etenim cùm dicit Apostolus in progressu cap.4. De his si
et commonefeceris fratres, bonus eris minister: intelligit inprimis presbyteros, qui sunt adiu-
tores et collegae Episcoporum. Siquidem in hanc sententiam 2. ad Tim.2. ait, Haec com-
menda fidelibus hominibus, qui eruntidonei, ut alios quoque doceant. Idem Paulus prorsus
simili admonitione vtitur apud presbyteros Actor.20. Ac re uera primum et excellen-
tissimum munus senatus ecclesiastici est, accurate de doctrina conferre et prouidere,
quae et qualsa populo expediant in ecclesiis salutariter proponi. Cuius rei exempla
plura in Actis, ad Galath.12. Timoth.2. et c.habemus.

Quartus locus continet quaedam de disciplina ecclesiastica, nempe de admonitio-
nibus atque obiurgationibus, quod interdum per Episcopum modó quidem publicem,
modon vero coram senatu ecclesiastico sieri, ecclesiarum status atque necessitas postulat.
Quomodo igitur in hisce se gerat Episcopus, apostolus demonstrat: Exigitanteo-
mnia, vt, qui alios sit reprehensurus vel moniturus, ipse irreprehensibilis et sine cul-
pa esse modis omnibus studeat: Nemo inquit, tuam iuuentuse despiciat: postea addit cap.i.
Seniorem ne sapius obiurges, etc.

Quintus locus est de aerario Ecclesiae, de eius recta administratione etiam senatus
ecclesiastici interest, tum cognoscere, tum decernere. Diaconis interea incumbit, et
colligere quae ad sumptus faciendos sunt necessaria, et collecta fideliter ex iudicio se-
natus ceclesiastici dispensare. Viduas honora, inquit, quae verae viduɇ sunt. Pluribus ver-
bis mandat, ne grauetur aerarium eccleslae: Viduas quoad fieri potest, sustentari a libe-
ris et nepotibus. Quin imo eadem de caussa vult vnumquemque prospicere suis fami-
liaribus. Praescribit insuper, quales eligi viduas deceat ad pauperum ministerium, de
quibus Act.6. Dehinc addit, alendos ex eodem aerario presbyteros, maxime qui labo-
rant in doctrina. Breuiter, duo hominum genera vult ecclesiarum beneficentia susten
tari, pauperes omniope destitutos, et ministros verbi. Quemadmodum autem
quarto loco agebatur de exhortationibus et obiurgationibus, in senatu ecclesiastico
ad conseruandam disciplinam, fieri solitis: ita sexto loco disserit Apostolus de iudicio,
quod ecclesia, hoc est, Episcopus cum senatu ecclesiastico exercet in eos, qui grauius deliquerunt,

3AD TIMOTHEVM CAP. I.

deliquerunt, quos necesse est seuerius et quidem publice reprehendi, aut, si obtemperare
noluerint, tandem tradi Satanae siue excommunicari. Breuiter vero de forma talis
ecclesiastici iudicii, proposito exemplo de non damnando presbytero, nisi testibus a-
liquot conuicto: quaedam interserit, ex quibus pleniorem iudicii formam licet colli-
gere. Aduersus presbyterum, inquit, accusationem ne admiseris, etc.

Sentimo loco exponitur, non esse admittendos ordinandosue, nili quorum vita
probe fuerit explorata. Qua inre etiam Senatus ecclesiastici iudicium episcopus ad-
hibebit, quando capite quarto aperte dictum est, autoritate Τπρεσθυτερίς manus im-
poni. Debet examen vitae atque doctrinae in hoc Senatu fieri: ait igitur, Manus citl
* cui imponas.

Octauo subiicit caput sextum, exhortationem nominatim faciendam ad Seruos, Iic
interim paratam, vt consolationem illis adferre posset ingentem:cum Ephesi multi es-
sent opulenti, haud dubie multi quoque erant serui: quare postulat ecclesiae eius status
huiusmodi exhortationem.

Nono sequitur epistolae conclusio, grauis et affectibus referta, eademquedissecta in
partes quatuor. Prima I’imotheo praecipit, vt doceat et exhortetur, quemadmodun
epistola hac est praescriptum. Secunda, vt ab iis qui aliter docent vel exhortantur, se
tempestiue seiungat. Tertia consolatur bonoque iubet esse animo, etiam cum parum acci
pit ab auditoribus, nullumquein ministerio quaestum facit, Est questus magnus, inquit, Pietas.
Quarta hortatur et praecipit, vt strenue fideliterque pergat boni pastoris praestare offi-
cium. Sectare autem iustitiam, inquit, Pietatem, fidem, charitatem, etc.

Decimo appendix de exhortatione ad diuites, quales Ephesi erant plurimi.
Vndecimo repetit ex superioribus admonitionem, quam Timothei animo altissi-
me impressam cupit manere, de vitandis inutilibus disceptationibus, quae reuera sem
per sunt ecclesiis exitiosae.

Quod si iam rogat aliquis, ad quae genera concionum sacrarum partes huius episte
lae referantur, facilis est responsio. Prima pars, in qua de lege atque Euangelio agitur,
ad διιδιασκαλιαν siue genus διδ ασκαλικόν pertinet. Quae vero sequuntur omnia, quoniam
ad institutionem et rectam ordinationem ecelesiarum diriguntur, generis sunt παιδ οι
τικς, id est, institutiui.

Fui prolixior opinione: sed praesentis epistolae, quantumuis breuis sit, maxima et
admiranda vtilitas me coëgit de singulis membris dicere aliquanto dilucidius. Scio mul
torum conciliorum numerosos euoluissetis canones, nec potuissetis tam multa, tamque ́
accommoda ad ecclesiarum rectum ordinem colligere. Quamobrem aperte ae liberem
dico, si quando de ecclesiarum conformatione serio agatur (agi autem omnino est neces
sarium) non aliunde aptius, quam ex hac epistola, posse capi iudicium. Deinde et ex
aliis noui testamenti scriptis sumentur quaecunque ad ecclesiam sic instaurandam, vt et
Deo placere, et piis mentibus tranquillitatem solatiumqueadferre queant, sunt neces-
saria. Hoc pro certo omnes habeamus, ex praescripto verbi Dei ecclesiam optime in
omnibus reformari posse. Ne speremus, ab vllis hominibus nos meliora accepturos,
quam Deus ipse in libris sacris extare uoluit. At vero nequaquam aerrat, qui scripturam,
quam dictauit excellentissimus doctor Spiritus sanctus, ducem sequitur.

Paulus Apostolus Iesu Christi, iuxta delegationem Dei Seruatoris nostri, et Do-
mini lesu Christi, qui est spes nostra, Timotheo germano filio in fide. Gratia, mi-
sericordia, pax, a Deo Patre nostro, et domino lesu Christo domino nostro.

Paulus Apostolus Iesu Christi.) Cùm asserit munus apostolatus sibi iuxta delegatio-
nem, hoc est, imperio, mandato peculiari ipsius Dei, iniunctum: scire debemus, quae
in hac epistola proponuntur, Apostolo diuinitus tradita, atque eam ob caussam omni-
bus ecclesuis serio proponenda et alacriter suscipienda. Fere consentiunt ea verba A-
postoli cum iis, quae in aliis salutationibus habentur, cùm dicit, Per voluntatem Dei, duat
τθελίματω † θεο͂. Sic in epistola ad Galatas negat se ab hominibus, aut per homi-
nes, sed per Christum Iesum et Deum Patrem ad munus apostolicum esse adoptatum,
idquefacit propter pseudoapostolos, qui Euangelii doctrinam a Paulo praedicatam in
odium inuidiamque vocare nitebantur, contendebantes in operibus legis, quae per

4IN I. EPIST. D. PAVLI.

Mosen Dei digito lata ac scripta esset, plus fiduciae collocandum, quam Pauli apostatae do
ctrinae fidendum. Vtuntur prophetae Dei eodem exordii genere, ad causae suae et doctrinae
personaeque ́, quam sane gerunt diuinam, commendationem, vbi omnem vocationis, reuelationis,
doctrinae, et factorum rationem, principium, et finem ad Deum summum suum principem regemque
referunt. Legatos itaque Dei Prophetas et Apostolos esse meminerimus, qui, vt a Deo
missi sunt et ad functionem tam praeclaram segregati, ita audiri hosce Dei loco oportet: sin
quis repudiarit, filium Dei et Deum patrem is reiecerit. Lucae 1o. Sic non minus Apo-
stolus peccasset, si vocem Dei et filii eius Iesu Christi vocantis ipsum audire recu-
sasset: vel si etiam non vocatus cucurrisset: de vtroque vide lerem.23. Amos3. Exod.3.4.
Ierem. 1. Ionae1.

Dei seruatoris nostri:) Accedit hinc dignitas muneri apostolico Diui Pauli, qu tam pe
tris, que filii mandato atque imperio istud susceperit. Haecautem non propter Timotheum, qui
sine dubio probe nouerat officium, dignitatem, fidem, diligentiam Apostoli: sed tum propter
illos; apud quos ecclesiae erant ordinandae, in quibus semper aliqui inueniuntur vel sapi-
entes, iuxta mundum, homines, vel maligni, qui resistunt et quibuscunque modis conantur
impedire rectam ordinationem, tum propter eos, qui cum Timotheo erant in gubernatione ec
clesiastica in tempus posterum successuri, et similes labores pro ordinandis ecclesiis subire
debent. Etenim pariter qui praesunt ecclesiis, et qui subsunt in ecclesiis, habent in hac e-
pistola, quod amplectantur et tuto sequantur. Et si considerant, qualia Apostolus hic pro-
ponat, et qumo omnia ei mandata fuerint a Deo Patre et filio, his contenti erunt. Quod si
aliqui praepostero z elo vel malitia excaecati confidunt, posse salubriora aliqua induci in
ecclesias, quam quae noui testamenti libris sacris, maxime vero scriptis Apostoli Pauli sunt
explicata, certe hi vehementer falluntur, et se non Paulo tantùm, sed Deo etiam patri ipsi
et Dño lesu Christo temerario ausuopponunt. Caeterum Deum patrem seruatorem
hoc loco vocat, quod nomem licet vsitato more scripturae Christo filio attribuatur, re-
cte tamen et patri assignari potest, quia opera Trinitatis ad extra, vt vocant, sunt indi
uisa, et personarum aequalis est potestas: Namque et ipse pater seruat nos per filium et pro-
pter filium suum, et in filio. Sic Ephes.1. Elegit nos, inquit, in ipso, antequam iacerentur fun-
damenta mundi: praedestinauit nos, ut adoptaret in filios per lesum Christum. Et, Nemo
potest venire ad Christum, nisi pater traxerit eum. lohan.6.

Et Domini Iesu Christi.) Nam quod a patre constitutum est, idem constituitur et per
filium. lohan.5.pater meus ad hoc vsque tempus operatur, et ego operor. Ibid. Pater o-
mne sudicium dedit filio, vt omnes honorent filium, sicut honorant patrem. Et Christus
Actor.9. ad Ananiam, Organon electum est mibi iste, vt portet nomen meum coram
gentibus et regibus acfiliis Israel. De potestate et dominio Christi lege Psal.2.8.72.
ño.Matth.28.lohan.2..etc.

Qui estspes nostra.) Additur hoc propter molem et difficultatem negociorum, itemque
pericula, quae, cum ordinantur ecclesiae, occurrunt. Infinita pericula et impedimenta
experiuntur hi, qui laborant in ordinandis ecclesiis: sed quando nihil aliud quaerunt,
quam gloriam Dei, et earum vtilitatem, atque spem suam in Christum caput ecclesiae reii-
ciunt, sentiunt auxilia et mirabiles praeter omnium opinionem successus. Nituntur au
tem hac spe siue fiducia, quod Deus per Christum faciet ipsos idoneos ministros noui
testamenti, 2. Corinth.3. quod cum ipsi plantant, rigant, uel aliud quippiam faci-
unt, Deus dare uelit incrementum, 1. Corinth.3. Dicitur autem Christus spes nostra
per Metalepsimquoniam in illo, qui post mortem suam et extremam deiectionem, re-
surrexit, omnem insuper accepit a Deo Patre potestatem in coelo et in terra, denique
ad coelos ascendit, ubi amplissima fruitur gloria: propositum est certum exemplum,
cùm piis omnibus, tum his praecipue, qui fideliter laborant in ecclesia: quod quamli-
bet grauia pericula in hoc mundo patiantur, nunquam tamen extremum succumbent,
sed a Christo habente omnem potestatem adiuuabuntur, et tandem cum Christo hae-
reditatem filiorum Dei accipient. I.Petri 1. Deus pater regenuit nos in spem uiuam,
perhoc, quod resurrexit lesus Christus ex mortuis, in haereditatem immortalem, ad
Coloss.1.Christus spes gloriae, quem nos annunciamus.

Proinde cum Christus sit spes nostra, id est, in quem et propter quem iubemur
sperare, recte dictum est a leremia capite decimoseptimo, Maledictus homo, qui

5AD TIMOTHEVM CAP. I.

confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a domino recedit cor eius. Sunt
qui confidunt in virtute sua: alii in multitudine diuitiarum suarum gloriantur: alii suam
iustitiam cum ludaeis volentes statuere, iustitiae Dei non subduntur: alii hypocritae fin-
gunt se in Christum sperare, cum tamen Christum non habeant: verùm hi omnes in
desperationem et laqueos diaboli tandem incidunt. Talium namque spes, vt inquit sapl
ens, est quasi lanugo, quae a vento tollitur, et tanquam spuma gracilis, quae a procella di-
spergitur, et tanquam fumus, qui a vento diffusus est, et tanquam memoria hospitis vnius
diei praetereuntis.

Timotheo germano filio.) Filium vocat hebraica consuetudine: quia seniores sic ap-
nellare solent quoscunque iuniores: item praeceptores suos discipulos: Vnde quidam filii
prophetarum nominantur. Sed ideo maxime vocat filium, quia instituit illum in do-
ctrina fidei ac religionis. Nam in huiusmodi generatio spiritualis spectatur:I. Corint.4.
Etiamsi innumeros paedagogos habeatis in Christo, non multos tamen habetis patres:
siquidem in Christo lesu per Euangelium ego vos genui. Et ibidem Timotheum vo-
cat dilectum filium et fidelem in domino. Galat.4 Filioli mei, quos iterum parturio,
donec formetur Christus in vobis. Sic etiam in veteri testamento (vt dixi) filii appel-
lati sunt discipuli siue auditores a suis magistris: vnde Solomon in Prouerbiis saepe ait,
Fili mi, cum tamen ad quemlibet doctrinae eapacem ei sermo sit. Et per generationem spiritu:
Iem filii Abrahae vocantur, qui fidem atque opera Abrahae faciunt, filii Sarae liberae, in spiritu
non secundum carnem. Haec vera et firma generatio est, inquit Ambrosius, quae nescit oc
casum, nescit morbos et pestilentiam, et quaeignorat famem et sitim. Ob has causas, et ma
xime quia apostolus Timotheum spiritualiter Christo genuit, et quia Timotheus Pau-
lum per omnia, praecipue autem in fide, referebat, ideo Pauli fillus in fide recte dicitur. Di-
gnus tali patre Timotheus, et dignus tali filio Paulus vterque ab inuicem gloriam accipiens,
vterque in propagando Euangelio iuxta diligens. Et cùm Apostolus filium in fide Timo-
theum appellat, tacite insinuat, dandam ei operam, vt in sana doctrina fidei perseueret, nihilque ́
sic requiri a quocumque Episcopo, quam vt fidem incolumem tueatur et apud suos promoueat.

Germanum autem vocat yνησιον, qu ingenio, fide, diligentia, ardore in promouendo
Euangelio, iuuandisqueecclesiis Paulum per omnia referret exprimeretque ́. Vnde sic
quoque de eo apud Philippenses 2. Neminem habeo pari mecum animo praeditum, qui germa
ne (ννοσίως) res vestras curaturus sit. Multum autem refert, qualibus hominibus committan
tur ecclesiae gubernandae. Prouidere debent Episcopi, vt exploratos et satis notos ad
hoc munus exemplo Pauli eligant. Necesse etiam est, eos, qui in munere ecclesiastico
versantur, habere fidos et germanos collegas, qualem Apostolus Timotheum hic praedi-
cat: quem alibi quoque collegam et cooperarium sibi adiumgit: Vnde in quibusdam epistolis
nomem Timothei cum suo in falutatione ponit, nempe in 2.ad Corinth ad Philippenses, ag
Colossenses 1. et 2. Thessalonicenses, ad Philemonem: In quibusdam vero promittit, q
velit eum mittere ad ecclesias visitandas, instaurandas, confirmandas. Laus haec excitare
Timotheum ad singularem incredibilemquediligentiam potuit, facereque ne quid se suaquepso-
na indignum committeret, nihilquepraetermitteret, qd'ad muneris dignitatem desideraretur.

Gratia, misericordia pax) Gratiam precatur et pacem, quemadmodum alias in omnibus
epistolis. Misericordiam autem tantum in duabus his ad Timoth. et illa ad Titum Etsi autem
nomnullis placeat, adiici posse misericordiam, ad interpretandum, quid sibi velit gratia:non-
nulli autem additam malunt vehementi quodam affectu, quo Apostolus de salute Timothei
admodum erat solicitus. Attamem si respiciamus, quid tota hac epistola agatur, iudicabi-
mus nomine misericordiae significari singulare Dei presidiq̃ et auxilium, itemqueeximia
dona, quibus, qui ecclesiis praesunt, opus habent in tam sublimi atqu longe difficilimo mu
nere. Reuera enim nisi Deus praeclaris donis illos ornet ac miserscordia singulari adit
uet in laboribus constituendarum ecclesiarum, non potest sieri,ut ad gloriam Dei et utilita.
tem hominum aliquid perficiant. Ac de singulari miserscordia, quae hie, qui ad ministerion
ordinantur, est necessarsa:ita rursus apostolus2 ad Corinth.4. Cum ministeriu hocha
beamus ut nostri misertus est Deus, non degeneramus, sed retecimus occultamenta de-
decoris, non uersantes per astutiam, neque dolo tractantes uerbu Dei, sed mansfestatione
ueritatis commendamus nosipsos apud omnem conscientiam hominum in conspectu Del. Et sta
tim icapite presentis episstole, Gratiam habeo qui me potentem reddidit, Christo lesu domino te

6IN I. EPIST. D. PAVLI.

noltro, qui fidelem me iudicauit ponendo in ministerium, qui prius eram blasphemus et
n'penceutorvioientus, led meriimiertus eit, nain ignorans id facieba perincredulitate.

A Deo patre nostro, et domino Iesu Christo Domino nostro.) Nam a Patre, qui est verus pa
ter misericordiarum, et Christo, quem Esaias cap.9. vocat principem pacis, bona illa sunt
impetranda. Bis autem Christus hic praedicatur dominus: Ac primùm quidem in genere,
quia nimirum est verus Deus ac dominus dominantium, licet humiliatus sit apud homines vel p
hominibus. Sic lohan.20. Thomas dicit, Dñs meus, et Deus meus. Si em̃ Deus, vtique
et dominus est. Deinde et dominus noster est, quia ipse nos a potestate Diaboli et mortis rede-
mit, atque ita plane suos fecit, quemadmodum docet Petrus 1.Epist.capa. Tertio autem loco
vocatur dominus, quia caput ecclesiae est: vultqueApostolus significare, qu ab illo mandata,
haec de ordinandis ecclesiis acceperit. Quamobcausam recipere eum merito omnes debesst.
Deinde ab illo domino et summo Pontifice debent omnes fideles ministri singularem misericor.
diam ac dona necessaria expectare. ls namque est, qui ascendit in altum, et dedit dona hominibus
Caeterùm in quibusdam exemplaribus semel tantùm, posteriori videlicet loco legi
tur vocabulum domini: quod admonendum duximus.

Quemadmodum rogaui te, vt remaneres Ephesi, cum proficiscerer in Mace-
doniam, permaneto: vt denuncies quibusdam, ne diuersam sequantur doctrinam, nec
attendant fabulis et genealogiis nunquam finiendis, quae quaestiones prabent ma-
quimncaquuanta denque atpa fuen.

Est haec epistola breuis, tot tamen insignes locos complectitur, quot nulla alia. In tanta
breuitate autem nihil potest exordii loco sumi praeter haec pauca uerba, in quibus bene-
uolentia quidem captari videtur, dum reuocat in memoriam, qu antea amanter rogarit Timo-
theum vt Ephesi maneret, atque vt idem adhuc faciat, rogat iterum. Attentum vero reddit, dum
significat se cupere, vt ad ecclesiarum vtilitatem nomnulla ibi perficiat. Est autem oratio eclipti
ca, siquidem graece haec tantùm dicuntur: Quemadmodum rogaui te, vt remaneres Ephesi cum
proficiscerer in Atacedoniam: Addendum vero est: Ita nunc quoque rogo, vt ibi maneas: vel, ita
remaneto: siue, ut interpres suppleuit, ita facito. Neque insolens est Apostolo sic concise lo
qui, maxime quando vehementi quodam affectu ad aliqua valde utilia uel necessaria pro-
perat, quod 'eum hoc loco uoluisse admodum est probabile. Nam cum alias Apostolus in omni-
bus negociis, tum maxime in his, q̃ ad publicam spectant ecclesiarum utilitatem, uehemens erat
et ardens. Eiusmodi autem ecclipseis passim in ipsius scriptis occurrunt, ad Ro.5.9. ad Gal.5.

Prima parte huius epistolae disserit Apostolus erudite, breuiter tamen, de doctrina
pure tradenda in ecclesia. Quandocunque autem ecclesia aliqua est ab initio constituenda uel
usquam collapsa fuerit restauranda ac reformanda, semper primo loco expediri ea opor-
tet, quae ad doctrinam spectant, priusquam ad ceremonias uel quascumque alias res fiat progres
sus: rationes sunt in promptu. Primon Deus ipse eccleslam instituens formam hanc monstrauit,
retinuit et seruauit persepe: Exod.2o. pmulgat Deus doctrinam legis, qua fides in Deum
et Charitas in homines commendatur. Postea cap.23.proponit ceremonias. Et Christus
Matth.28. Marci1o. mandat discipulis, primum ut peragrent mundum vniuersum, atque Euan-
gelium praedicent omni creaturae. Deinde ut credentes baptizent. Secundo, doctrina mul
to est dignior atque excellentior, quam quaecunque res aliae: Siquidem propter se expetenda est:
cum mentem plene informet et uoluntatem Dei tradat: et per se altius penetrat in corda, in-
stituitquehominem internum: Dehine quibuscunque hominibus tam doctis ac sapientibus,
quam rudibus et infirmis congruit: Adhaec semper remansit eadem, nec mutatur. Denique vera
doctrina solius Dei propria est. Atqui ceremoniae ex altera parte propter aliquid aliud
introducuntur, quippe quae signa tantum sunt, vel effecta, uel testimonia doctrinae: nec af
ficiunt animos, nisi quatenus eorum ratio per doctrinam redditur, et seruiunt homini
externo: Praeterea propter infirmos praecipue instituuntur, qui paedagogia quadam o-
pus habent: Crebro insuper mutantur, et in plerisque magna libertas relicta est: Denique
eaedem ceremoniae, quas obseruat ecclesia uera, subinde usurpantur ab his quoq, qui
Deum non rite colunt. Tertio postulat hoc ipsa docendi ratio. Etenim non possunt cere-
moniae institui uel approbari, nisi doctrina aliqua grauiore praeeunte, et per doctrinam,
quae nimirum formam, causas, atque usum ceremoniarum ostendit hominibusquecommendat.
Porro ita comnectit Apostolus quae de doctrina primo loco adfert uerbis antecedenti

7AD TIMOTHEVM CAP. I.

bus, vt seiungi vix possint:qd'illi alias vsitatum est, maxime vbi breuitati studet, atque ad
docendum aliquid, vel praecipiendum magno adfectu rapitur. Vtitur ea sententiae forma, vt
causam finalem notet, ob quam Timotheum Ephesi manere voluerit. Est autem, si quando pri
mùm instituenda vel reformanda fuerit ecclesia aliqua, perutile obseruare et sequi me-
thodum, qua Apostolus in tradenda doctrina vtitur. Primo euerti necesse est doctrinam sa-
sam. Secundo loco explicabitur doctrina vera. Et rursus in explicatione doctrinae vera
prior locus dabitur tractationilegis, posterior Euangelii: Sic namque videmus Apostolum
hoc loco atque etiam alibi pgredi. Etenim qd'ad destructionem falsae doctrinae attinet, in
graui illa disputatione ad Romanos, ante omnia euertit falsam psuasionem de lustitia co
ram Deo obrinenda ex operibus, dum argumentis pspicuis et quasi experimentis euincit, omnes
rum gentiles, que ludaeos, si considerentur ipsorum opera, reos esse apud Deum et damnationi
obnoxios. Inde vero pergit nouis argumentis demonstrare, qu homines iustificentur fide.
Actor.17. in concione ad Athenienses statim reprehendit illorum superstitiones et idolo-
latriam: postea annunciat vnum verum Deum ac lesum Christum. Quod ita fieri conuenit duabus
potissimum de causis. Prima, non possunt simul consistere, multo minus misceri et conglu-
tinari doctrina vera et falsa, sed necesse est, vt illa statuatur, hanc prorsus tolli: Negatic
et affirmatio respectu eodem de eodem dicinequeunt. Secundo uidemus eademrarsone
doceri in ordinandis quibuscunque rebus, quae ante non fuerunt recte constitutae. Medici,
si curare uolunt corpora aegrota, primo adhibent medicamenta, quae causas maliremo
uent aut minuunt: Deinde porrigunt, quae confirmant ac uires augent. Qui colere acfer
tilem reddere uult agrum siue hortum, eradicat et extirpatuepres, sentes, spinas: mox serit.
ac plantat, quae profutura arbitratur. Qui emendare student eiuitatem, notant publica uitia,
abrogant instituta iniqua, tùm coduntnouas et salutares leges. Eodem igitur pacto qui-
bus propositum est ordinare uel reformare ecclesiam, instium facient a doctrina: sed prius.
quidem destruent dogmata falsa:postea uero stabilient uera. Nunc uidemus, quando do-
ctrinam falsam Apostolus euerti, uel prohiberi, antequam latius serpat, uelit. Denuncies,
inquit, quibusda. παραγγελ ο͂ν est cum autoritate et ex officio edicere, siue mandandum ali-
quid sit siue prohibendum: Vnde ea uoce Act.4. et s.utuntur principes populi et Se-
niores, cùm interdicunt Apostolis, ne loquantur de Christo. Apostolus idem2. ad Thes..
bis usurpat in praecepto de uitandis fratribus, qui inordinate se gerunt. Admonet pro-
inde Apostolus, in his, quae ad Ecclesiam, maxime uero ad doctrinam seu dogma fidei
pertinent, grauiter et cum autoritate debere per Episcopos cuncta fieri.

Quibusdam:) Indefinita ac proinde generalis est Exhortatio: quo sciat Timotheus,
sibi aduersus quoscunque suspectos ac deprehensos, tam illo, quam alio quouis tempore, ta
Ii denunciatione utendum. Quanquam ex sequentibus facile est animaduertere, quales
prohibere maxime uelit. Erant sicut alibi, ita Ephesi quoque ludaei, qui perturbabant ec-
clesias, qui multa et uaria spargebant uana et fabulosa: sed maximem urgebant, legem ad
iustitiam esse necessariam: atque cum Euangelio, cui suum concedebant locum simul debere
obseruari: Verba sequentia et epistola ad Galatas, imo singulae prope epistolae id testantur.

Ne diuersam sequantur doctrinam:) Maxime intelligi conuenit de Doctoribus ipsis, atque
his denunciandum, ne diuersa doceant: declarant id quae sequuntur, tam hoc capite, quam
capite sexto, ubi ea lex recurrit. Non male autem interpretabimur:nihil autem refert, utrum
ἐτεροδιιδασκαλέρ interpretemur aliud docere: quasi sermo sit de doctrinae substantia seu
materia:an aliter docere:ut accipiatur de forma siue docendi modo. Nam pariter utrunque
Apostolus prohibet. Docent aliud, qui tradunt, quae in Scripturis nusquam sunt com-
prehensa, aut etiam aperte aduersantur Scripturis: cuius generis sunt, quae in hoc loco
ab Apostolo nominatim perstringuntur, fabulae ineptae, uaniloquium. Et Christus Matt.
15. et Marci7. obiicit Pharisaeis, quod traditiones urgerent, per quas irrita fiebant Dei
praecepta. Irenaeus liber 4. cap.25. qui fust Apostolorum uicinus temporibus, addit.
ad suam usque aetatem extitisse legem quandam appellatam Pharisaicam, legi Dei pla-
ne aduersantem. Docent aliter, qui proponunt quidem quae in Scripturis inueniuntur.
sed non tractant ea synceriter: addunt aliquid, aut demunt, aut mutant, aut sententias
peruertunt. De talibus est quod subnjcitur, quosdam praedicasse legem, sed legitimun
eius usum atque finem non reddidisse. Et capite 6́.carpuntur, qui logomachias mouent,
dequeverbis magis quam rebus ipsis contendune Ad Galat.i. ait Apostolus, nonnut

8IN I. EPIST. D. PAVLI.

,, los velle interuertere Euangelium. Actor: 2o. ad prebyteros Ephesios, Ex vobis ipfis
, exorientur viri loquentes peruersa, ut abducant discipulos post se: Generatim autem E-
piphanius haeres.15.refert, quadruplicem apud scribas et legisperitos expositionem in
pretio habitam: primam in nomen Mosis praephetae fuisse collatam: secundam in praeceptorem
ipsorum Azibam appellatum siue Barchochabum: Tertiam in Andam siue Annam, qui et lu-
das: Quartam in filios Assamonaei. Ex his quatuor repetitionibus siue expositionibus
sunt, quae apud ipsos recepta sunt Sapientiae opinione: pleraque vero insipientiae nomi-
ne iactantur, ac celebrantur: quaedam etiam loco electae doctrinae praedicantur ac diuul-
gantur. Hieronymo appellantur eae expositiones διουτερώτας: ldemqueenarrans cap.2.9.
Esaiae, refert, Nazaraeos obiecisse scribis et pharisaeis, quod ipsorum διδεπερῶται defecis-
sent, qui populo illuserant traditionibus pessimis, atque ad decipiendos simplices die
noctuque vigilarant, qui peccare fecerant homines, vt Christum Dei filium negarent. Ex his
proinde manifestum fit, quomodo multi praesertim ex ludaeis, aetate Apostolorum, ausi
sunt partim aliud, partim aliter docere ac spargere perecclesias, atque ita eas perturbare.

Nec attendant fabulis et genealogiis, etc.) Per contemptum vocat fabulas, quaecunq ave
ritate scripturarum sunt aliena, nullamque vtilitatem aut aedificationem adferunt. Sic autem 2. ad
» Timoth.4. Fabulas veritati opponit: A veritate, inquit, aures auertent, ad fabulas vero
conuertentur. Ac notum omnibus est, in ludaeorum expositionibus, teste Epiphanio, et
comprobantibus id Rabinorum commentariis, quas ludaei etiamnum hodie legunt, et susci-
piunt, plurima fabulosa, stulta, ridicula, contineri. Sed exempli caussa addit Apostolus
vnam speciem, genealogias inquam, ex qua de reliquis iudicium potest fieri.

Caeterùm, quare genealogiis pertexendis tunc quidam fuerint curiosius, et vt repre-
hensionem incurrerent, dediti, operaepretium est consideremus.

Herodes Antipatris filius, cum obscuris ortus esset parentibus, exussit libros diutilsi-
me asseruatos in templo, in quibus familiarum genealogiae conscriptae fuerant: Vnde per-
moti ludaei, inprimis Nazaraei, multum operae posuerunt, in genealogiis partim memo-
riter, partim ex diariis et annalibus recensendis: atque istud facientes ludaeam peragrabant
vniuersam Refert id Africanus apud Eusebium Bcclesiast. histor.libus 1.cap.6.

Deinde, colligebant genealogias suas ludaei, vt lingua et inani fastu iactarent exi-
mios patriarchas, ac praerogatiuam quandam sibi prae gentilibus arrogarent, perinde ac
si eo nomine etiam apud Deum praestantiores haberi deberent: ad Roman.3. 11. ad Philip.3.
Tertio: Ex genealogiis conabantur patefacere veritatem ac certitudinem diuinarum pro-
missionum, quae ad Abrahamum ac Dauidem de Christo ex semine istorum nascituro, tot an-
te seculis facte fuerant. Hac de caussa Euangelistae quoque genealogiam Christi conscripserunt.
Quarto: Dum ita gencalogiis digerendis plerique erant intenti, saepenumeron dissensio-
nes ac certamina acria exoriebantur. Quinetiam probabile est, etiam de Genealogia Chri-
sti, vt ab Euangelistis edita est, quosdam nimis que odiose rixatos: Quod subindicat Epi-
phanius haeres.29. de Nazaraeis disserens: Apud ipsos, inquit, Euangelium Matthaei,
quemadmodum ab initio scriptum est hebraicis literis, adhuc seruatur: nomnulli etiam ge-
nealogias ab Abraham vsq ad Christum amputauerunt.

Et dum haec plerique ludeorum ad Christum conuersi vana curiositate agerent, grauabant etiam
gentiles recens ad ecclesiam accedentes, vt genealogiarum ordines perdiscerent, quemadmodum
refert Theodoretus: lnterea autem aliarum rerum, quae vtiliores erant magisquenecessariae, tra-
ctationem negligebant, imo ueron et impediebant. Quae omnia cum sic se haberent, merito re-
prehendit Apostolus inane et noxium hoc studium, atque omnes ab eo detrahere desiderat.

Quid? dicet aliquis: Christiani non curabunt genealogias? Aut peccant, qui ueteres
illas ex scripturis inuestigent? uel, qui etiam hoc tempore illustrium familiarum, inprimis re-
giarum ac principaliq̃, maiorum, originem ordine digerunt? Respondeo aliquot propo
sitionibus, Genealogias in libris sacris ueteris testamenti cognoscere studebimus, idque
easdem ob causas, ob quas Spiritus Sanctus mandari literis illas uoluit: pimô quidem, ut
notemus rationem temporum atque annorum mundi seriem. Secundo uero, ut deprehenda-
mus, quomodo impletae sint promissiones, ad sanctos patres, de Christo ex ipsorum
posteritate nascituro, factae. Atque haec posterior causa cum primis obseruanda est. Ac di-
gnum est, quod adnotetur, singulari Dei prouidentia factum ut paulatim et quasi per gra
dus a promissionibus generalioribus ad speciales progressus fieret. Primum namque

14AD TIMOTHEVM CAP. I.

A damo denunciabatur in genere, ex muliere, sine ex semine mulieris proditurum seruz
torem. Postea Abrahamo, qu’ex ipsius posteritate, ac certo populo, cireunciso videlicet
Christus esset nasciturus: lacobo Patriarchae datum fuit praeuidere, ex qua tribu nomen
trahente a quodam ipsius filio expectari Siloh deberet. Non recedet, inquit, sceptrum de Iudah,
donec veniat Siloh, et ad illum gentes confluent. Dehinc Dauidi manifestatum ex qua familia e-
iusdem tribus nasci Christus vellet. I’andem etiam certa virgo est in eadem familia diuinitus
monstrata, ex qua carnem Christus acciperet, misso nimirum Angelo ad Mariam, losepho, 9
ex domo Dauid erat, desponsatam. Ex his autem liquet, quam necessarium fuerit, genealogiam Chr
sti ex libris veteris testamenti, quemadmo dum Euangelistas fecisse videmus, excerpi atque
Gmlbus cegnorceiuainl exhiberi.

» Secundo: li quae praeterea causae siue fines adferuntur, ob quas gencalogiis digeren
dis insistere conueniret, non tamen sunt magni ponderis, ac propterea illis minus moue-
bimur. Et cum supputatio annorum ex genealogiis obscure adhuc depromatur, nec satis
haberi queat comprobata, quod testantur mirabiles eruditorum hac in parte dissensiones:
attamen Christi populus, tribus, familia, ex genealogiis, vt Euangelistae Matthaeus et
Lucas eas pertexuerunt, manifeste et sine errore deprehenduntur: quamobrem in Euan-
gelistarum diligentia par est omnes acquiescamus. Si qui dissidere Euangelistas aliquo mo
do suspicantur, at non est difficilis conciliandi ratio: quod doctissimem demonstrauit lulius
Africanus liber de hoc argumento edito: vt testatur Hieronymus in opere De scriptori-
bus Ecclesiasticis: et summam sententiae illius transcripsit Eusebius liber 1. Ecclesiast. histor.
cap.6.dicens: Alterum Euangelistam sequi naturae ordinem, alterum niti instituto legis. Memi
nit etia Africani probatqueeius sententiam Augustinus Retractat:libus 2. cap.7. Et consuli idem
potest de consensu Euangelistarum lib2. cap.4. Contra faustum Manichaeum liber 3. et4. Cumañ
Euangelistae suum munus in recensendis genealogiis cognitu necessariis, summa fide sint
executi, consequitur, disceptationes omnes de genealogiis autoritate Euangelistarum dirimi:
praeterea, finem esse debere omnis curiosae de iisdem inquisitionis, vbi precipuarum genealogi-
arum, q̃ habentur in sacris literis, verus vsus satis est explicatus, supuacaneus et poeniten-
dus labor fuerit, plura de illis velle inquirere. Nec dubium, quin huc inprimis respexerit
Apostolus, quando, ne ꝗ attendant fabulis atque genealogiis, phibet. Vult tatum necessaria
addisci. Quarto quod proinde Herodes sibros genealogiarum exuri curauerit, inter.
pretari debemus iusto det iudicio esse factum. Etenim vaticinium lacob de ablato sceptro
a ludah, aut de aduentu Siloh, impletum conspiciebatur, iamque rempus appetebat,
quo regnum sacerdotum, lex, ceremoniae, templum, et vrbs ipsa, debebant deleri. Qui-
bus omnibus ita semel subuersis, necessario etiam perire oportebat genealogiarum sup
putatlonem. Ac docet sane experientia, ludaeos, ex quo tempore Hierosolyma fuit po
stremo per Titum Vespasiani filium solo aequata, non posse tribus vel familias suas or-
dinate recensere:idquetum, quia hinc illinc in remotissima loca fuêre per prouincias, nullo
familiarum aut coloniarum seruato ordine, dispersi: tum quia temporis, quo varia subire
exilia et sedes subinde mutare coacti sunt, longinquitas non permittit: Certum est hoc pa
cto Deum velle gentis superbiam et stultam ob maiores gloriationem retundere.

Sed neque necessarium amplius est, pro annorum supputatione a genealogiis admi,
niculum petere. Nam ex q̃ Christus generis humani seruator carnem induit, sapienter intro-
ducta receptaqueest ratio digerendi annos, non ab Adamo, Abrahamo, vel Dauide, sed
ab ipsius Christi incarnatione: quo pacto anni sine disceptationibus et absque errore vllo
hucusque recensentur. Vbi namque eum, ꝗ olim patribus et familiis erat pmissus, praesentem recepi
mus, nulla nos deinceps de illorum patrum familiis et genealogiis debet solicitudo pre-
mere. Imo si quis ad genealogias recurrere nunc vellet, suspectum sane se redderet, perin
de ac si dubitaret de pmissionibus quondam factis, aut nondum crederet Christum in mun
dum venisse. Ergo in Christo ac genealogiae eius descriptione vera per Euangelistas aedita
finem omne genealogiarum studid̃ accepit. Tantum de genealogiis, q̃ in sacris literis recensen
tur, pro vt de illis aetate diui Pauli disceptabatur, et quatenus negotio religionis sunt ac-
commodatae. Quod porro ad genealogias regum, principum, aut quorumuis illustrium homi.
num attinet, eas sine reprehensione licet Christianis hominibus digerere ac notare. Neque
em̃ ad religionem haec res spectat, sed plane politica est, ideoquesicut multae aliae res Poli,
ticae, crimine vacua et concessa. Ac tres sunt caussae praecipuae, propter quas huiusmo:
di gencalogiar! aliquanta cogniuo vnicuique vtilis et necessaria censetur.

15IN I. EPIST. D. PAVLI.

Prima est ius successionis: Scire enim operaepretium est, a quibus maioribus, et quo
iure regna, prouincias, praedia, et quascunque facultates vnusquisque acceperit posside-
atque ;: tum qui rursus haeredes mortuis succedere in bonis debeant.

Secunda ius respicit contrahendarum nuptiarum. Notum namque est certis propin-
quitatis gradibus prohiberi coniugia. Ac de his duabus causis lurisconsulti accurate
disserunt, nec magni laboris est perdiscere, quae huc requiruntur.

Tertia causa sumitur ab excitatione ad virtutem, quae nascitur ex consideratione re-
rum, quas maiores cum laude gesserunt. Enimuero vt sciamus, a quibus doctrinam
religionis acceperimus, quanta sit eius dignitas et antiquitas, vt admoneamur con-
stantiae in confessione veritatis, fortitudinis, beneficentiae, et aliarum virtutum, que
vnumquemq pro conditione et vitae suae genere decent, prodest ante oculos frequen-
ter ponere, quae maiores nostri pro religione propugnanda, et conseruanda, pro gloria
Dei illustranda, pro patria, pro vtilitate piorum et bonorum hominum fecerunt. Estquehaec
caussa generalis, atque omnibus temporibus omnibusquehominibus communis, vnde fit,
vt saepe in veteri T’estamento pii describantur inuocantes Dominum patrum suorum, ce-
lebrantes varias virtutes et heroica facta eorundem. Et in nouo Testamento Aposto-
lus in 2, ad Timoth. 1. excitare cupiens Timotheum et confirmare infide, reducit ad
memoriam fidem, inprimis ipsius auiae Loidis et matris Eunicae. Et Polycrates Ephe-
siorum Episcopus, qui de celebratione paschatis epistolam Synodicam scripsit contra
Victorem Episcopum Romanum, de se ita ait: Ego quoque minimus omnium no-
stium secundum doctrinam propinquorum meorum, quos secutus fum (septem si-
quidem fuerunt propinqui mei Episcopi, et ego octauus) semper pascha celehraui,
, quando populus ludaeorum azyma faciebat. Itaquefratres, sexaginta quinque annos ae-
» tatis meae natus in domino, et a multis ex toto orbe fratribus eruditus, peragrata o-
mni Scriptura, non formidabo eos, qui nobis minantur. proferuntur haec verba ex epi£
stola illa ab Hieronymo in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum, et Eusebio historiae
Ecclesiast. liber 5. cap.4.

Caeterùm pria potissimum sunt Christianis, dum genealogias suas pertexunt, cauenda.
Primum est, ne studiose genus suum deducere laborent, ac nescio quas aborigines, et
nimis longam ac fabulosam confictamqueantiquitatem: quomodo videmus nonnul-
los in priscis Troianis inaniter quaerere suae stirpis primordia. Viderint tales, ne deri-
diculi fiant, exemplo Arcadum, quorum stultitia etiam prouerbio locum dedit: quan
do, quod haberi vellent omnium mortalium primi et antiquissimi, per irrisionem ab
aliis προσέλννοι, tanquam luna ipsa antiquiores, appellati. Secundum est, ne titulentur
fastus et inanis gloriae captandae libidine: semper enim fastus et ambitio hac in parte
reprehenduntur, ad Roman.3.ad Philip.3. Extat et Chrysostomi homilia, qua docet,
non esse gloriandum ob progenitorum virtutes. Et Satyrici poetae ementitam aciactabun
dam nobilitatem perstrinxerunt. Tertium, ne quae a splendore generis bona acces-
serunt, quouis modo conuertant ad aliorum oppressionem, siue ad quodcunque malum.
Hoc namque esset dignitate cum amantibus parta turpiter abuti: quomodo Catilina et
nonnulli alii generis nobilitate ac potentia abusi leguntur. His atque aliis vitiis, quae ra-
tione circumstantiarum et causarum incidere possunt, remotis, possunt Christianige
neris atque familiarum seriem sine peccato digerere.

Nunquamfiniendis.) Sic describit genealogias, tum quod perse sint institutae, sicut
innumerabiles sunt familiae: tum, quod in earundem digestione ac supputatione inue
niri exitus nequeat: cum vbi ad vnum aliquem quasi stipitem et primum familiae parentem per-
ueneris, necessum sit ad alios quoque longius progredi, a quibus ille idem originem suam
detraxerit, atque ita deinceps ad primum et communem omnium nostrum parentem Ada-
mum ridicule deducenda erit supputatio. Ergo in hac ipsa voce argumentum latet sua-
sorium, quo ab inutili et curiosa genealogiarum inuestigatione deterremur. Non su-
peruacaneum modo, verum etiam immensi laboris et stultum est, rei, cuius exitus in-
ueneri nequeat, dare operam.

Quae quaestiones praebent, etc.) Duae sunt rationes coniunctae, quae docent, quare uita-
rioporteat omnem et fabularum et genealogiarum tractationem. Prior sumpta est
a damnoso: praebent, inquit, quaestiones: ac necesse ea comprehedamus quae quodammo-

16AD TIMOTHEVM CAP. I.

do multitudini quaestionum inseparabiliter cohaerent, nempe dissensiones opinio-
num, acres contentiones, rixas, conuitia, odium implacabile, et c. Posterior ab eo, quod
nihil faciunt ad pietatem, non aedificant, non illustrant gloriam Dei, non confirmant
docent, vel solantur piorum conscientias. Vult Apostolus nos ab effectis iudiciun
petere, vt statuamus, num doctrina aliqua sit amplectenda, vel reiicienda. Cuius do
ctrinae effecta atque fines sunt noxii, illam merito omnes vitabunt. Aedificare hebraic
phrasi et per Metaphoram ductam ab exemplo Architectorum et fabrorum: trant
fertur a corporali ad spiriruale: idemque significar, quod docere, instituere, excitare, con
firmare, tum verbo, tum actionibus, vt recte alii sentiant, iudicent, faciantue. Quem
admodum domus et quodcunque aedificium extruitur per fabros e lignis et lapidibus
aprote concinnatis: Sic ecclesia, siue quicunque pii ecclesiae ascripti docentur, instituun-
tur, confirmantur, peralios pios doctrina et exemplis, ad normam verbi seu volunta-
tis diuiae congruentibus Ac valde idonea est haec phrasis, ideoquefrequenter ab Aposto-
lis vsurpara. Vnde et ecclesia ipsa appellatur spirituale aedificium, structura, remplum,
ad Ephes.2. Et pii 1.Corinth.6. vocantur templa ac habitacula Spiritus Sancti:1.Petri2.
Christus appellatur lapis angularis, et primas acfundamentum iecisse, alios vero do-
ctores superaedificasse. Et quo vnusquisque clarius perspieiat, de spirituali aedificatio-
ne sermonem haberi, adiecit Apostolus vocem Dei, nimirum, aedificatioista non est
corporalis vel humana, sed spiritualis ac diuina: Ac debet ea tantum doctrina sonare
in Ecclesia, quam Deus ipse verbo suo tradidit, ac nobis omnibus commendauit, quae
item ad iplius Dei tendit gloriam:nec possunt admitti fabulae uel uaniloquia.

Quae est perfidem) Interpretatur ac plenius explanat, quae nam sit uera aedificatio:
ut iudicemus, num doctrina aliqua aedificet, debemus in primis spectare elus auro-
rem nempe Deum, atque huius uerbum: Sed quia etiam falsi doctores dicere audent,
Haec dicit Dominus, atque impia dogmata conantur de iactis scripturae uerbis stabi-
lire, necesse est ulterius progredi atque considerare etiam materiam ipsius doctrinae,
id est, num fides per eam commendetur. Earenus namque doctrina aliquautiliter pro-
ponitur et recipitur in ecclesia, quatenus a Deo est, et ad Dei gloriam dirigitur, qua-
tenus insuperfidem ac fructus ex ea pullulantes praedicat. Etenim fides iauae funda
mentum est iustificationis multiplices complectitur fructus, qui iustificationem con
sequuntur, dilectionem, inquam, spem, uerum timorem, pacem conseientiae, tole-
rantiam, mansuetudinem, etc. In iustificatis, ad quos, et de quibus Apostolus loqui-
tur, fides otiosa nec est, nec potest sola consistere.

Caeterùm decet nos memoriae commendare, quae Apostolus hocloco tradit, quo
de quacunque doctrina, siue ea per pios doctores, siue per alios adferatuir, sanum et
rectum feramus iudicium. Ac par sane est paulo diligentius ista excutiamus, tum pro-
pter utilicatem, tum quia eadem opera sententiae quaedam sequentes in hac epistola il
lustrabuntur. Tria potissimum sunt ei consideranda, qui decernere uult, num doctri-
na, quae proponitur, amplecti uel reiicere expediat. Primum uerba ipsa siue uocabula,
quibus dogma aliquod enunciatur. Secundum, res seu materia. Tertium, vsus, effe-
cta atque sinis. Ex his quomodo iudicium peti debeat, ordine ostendemus. Quod ad
verba igitur attinet, notum est, verbis non rite intellectis, neminem posse quibus de re-
bus agatur, satis assequi Quamobrem prima semper est verborum cura, eorundeme
expendi oportet significationem. Vt autem hac in parte cautus sis, ante omnia videm
num sententia siue dogma nouae doctrinae pronuncietur verbis propriis et vsitaris. Nec
aliunde certius possumus discere, quae propria et usitata sint uocabula in theologicis
sermonibus seu dispurationibus usurpanda, quam ex sacrae Scripturae libris. leaque qu
uerbis utitur ipsius Seripturae, is merito audietur. Si quis uero noua introducar uoca
bula, aut etiam nimis dura longiusue petita, suspectus habeatur, elusquedoctrinam ad-
mittere fas non erit. Ita namque definit Apostolus 1.ad Timoth. 6.ô Timothee deposi,
tum serua, deuitans profanas uocum nouitates, et appositiones falso nominatae scien te
tiae quam nonnulli profitentes circa fidem aberrauerunt. Rursus 2. ad Timoth.2.
Stude teipsum probatum exhibere DeG, operarium non erubescentem et recte secan
tem sermonem ueritatis. Caeterùm profanas uocum nouitates praetermitto:ad ma
iorem enim proficient impietatem Semus autem his locis nonnullos nonvauregorre c-

17IN I. EPIST. D. PAVLI.

id est uoeum nouitates, sed πευοφωνίας, id est, uocum inanitates legere. Verùm quan-
do et ratio sententiae, et praestantissimi quique interpretes, Basilius, inquam, Chrysosto
mus, Fulgentius, Ambrosius, Augustinus, aliique plures priorem lectionem magis pro-
bant, nos eam sequimur ac retinemus, et cum Apostolo omnibus piis constituimus,
nouas et inusitatas uoces esse in Theologicis negociis fugiendas. Notandum ta-
men est, Apostolum non simpliciter excludere omnes uoces nouas, sed profanas, hoc
est, quarum significatio in literis sacris nusquam extat, non quas ecclesiae consensus in
loquendo non reiicit, quemadmodum erudite Augustinus in lohannem tractat.97.
Sunt, inquit, quaedam doctrinae religionis congruentes uocum nouitates: sicut ipsum
nomen Christianorum, quando dici coeperit, scriptum est: ln Antiochia enim primùm
post ascensionem Domini appellati sunt Christiani, sicuti legitur in Actis Apost. cae
11. Sicuero et ομοοσιον nouum uocabulum est, sed huius significatio deducitur ex Chri-
sti uerbis: Ego et pater unum sumus, uidelicet, eiusdem substantiae, lohan.1o.

Secundon uidere oportet, an, qui proponit doctrinam nouam, uerba plura limul iun-
cta apte colligat: Nam in uerborum allegatione atque sermonis forma non satis apta,
non obscuritas modo, uerumetiam error rectae fidei repugnans cito nascitur: unde
Hieronymus in Oseam, Ex uerbis inordinate prolatis incurritur haeresis. Quem igitur
animaduerteris sententiam minus apposite exprimere, quia uidelicet uerba aliter,
quam decet, construit, huius dogma tantisper fugito, dum dilucidius magisqueproprie
loquatur. Atque istud faciens, praeceptum sequeris Apostoli, dicentis, 2. ad Timoth.1.
Formam habeto sanorum sermonum, quos a me audisti cum fide et charitate, quae est
in Christo lesu. Ad quae uerba Chrysostomus: mandat, inquit, Apostolus, ut si cui o-
pus sit siue de fide, siue de Charitate, siue de Castitate aliquid loqui aut definire, exem
plaria recte loquendi ex ipsius petat sermonibus. Certe Scholastica Theologia, sicut
scatet impropriis et a Scriptura alienis locutionibus, ita plurimos errores inuexit
in ecclesiam.

Tertio: contingit interdum aliquos nouis et insolitis uerbis studiose uti, quo exi-
stimentur tanquam caeteris peritiores aut sapientiores res nouas atque admirandas di-
cere: Interea autem deprehenduntur nihil diuersum adferre a caeteris, et quamuis uer-
bis dissentiant, re tamen ipsa conuenire. Aliquando porro nimis anxie et pertinaciter
disceptant nonnulli de uerborum quorundam significationibus. Haec qui faciunt, cient
tantum verborum pugnas, atque abs re odiosa aggrediuntur certamina. Quamobrem
horum quoque doctrinam Apostolus vult vitari, 1.ad Timoth.6. Si quis diuersam sequi
tur doctrinam, et non accedit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi, et ei quae
secundum pietatem est doctrinae, is inflatus est, nihil sciens, sed insaniens circa quaestio-
nes ac disputationum pugnas, λογομαχιας, ex quibus nascitur inuidia, contentio, male-
dicentia. Et 2 ad Timoth.2. Haec admone, contestans coram domino, ne λογοκαριας se-
quantur, ad nullam vtilitater, sed ad subuersionem auditorum. Atque haec de expenden-
dis verbis sufficiant. Post verborum accuratam disquisitionem operaepretium est,
in materia ac rebus ipsis aestimandis iudicium exerceri. Vt autem breuiter statuamus,
ad hic fieri expediat: tria possunt definiri quaestionum genera, quae ratione materiae seu
rerum ipsarum vitari atque reiici sine longa decertatione possunt. Primum est de eiusmo-
di rebus, quae ad Theologiam nequaquam proprie pertinent, sed potius sumptae sunt
e philosophia aut poesi, aut similibus disciplinis externis. Nec enim conducunt ad expli
candam doctrinam fidei, charitatis, spei, vel ad vitam in pietate recte instituendam: vel
etiam ad illustrandos vtiles locos in Scripturis. Non est autem difficile ei, qui in sacris
literis vtcunque est versatus, iudicare quae nam quaestiones sint huiusmodi. Apud Epi-
phanium in disputationibus aduersus haereticos multa occurrunt exempla quaestio-
num motarum in ecclesia, quae, cum prorsus expenderentur, ex philosophia et poesi,
ex quarum cognitione nonnulli haeretici aucupabantur gloriam, manasse deprehen-
debantur: Vnde idem Epiphanius aliquoties autores profanos Pythagoram videli-
cet, Platonem, Hesiodum, Homerum, et similes nominat, ex quorum libris illi sua fue
rant mutuati. Et non modo ab hostibus ecclesiae quaestiones eiusmodi sunt propositae,
verumetiam ab his, qui clari doctores in ecclesia extiterunt. Origenes disseruit de uε-
τα dεκόrς, id est, animaru migratione e corporibus in corpora:secutus Prthagoricos:

18AD TIMOTHEVM CAP. I.

itemquede quibusdam aliis a Christiana doctrina remotis, quae tamen, vt Hieronymus
in epistola ad Anilum ait, ipse non dogmata, sed tantùm quaesita proiectaque appellauit.
Et scimus, per Augustinum, Hieronymum, Claudianum, Mamertium episcopum
Viennensem in Gallia, permulta discussa esse de anima, subtiliter magis, quam pie, id
est, philo sophice potius, quam theologice, etiamsi videntur huc importunitate quo-
rundam haereticorum fuisse adacti. August. Epist. 56.refert, Dioscorum petiuisse a se,
vt locos aliquos de dialogis Ciceronianis explanaret. Negari insuper non potest, va-
rias quaestiones inductas in ecclesiam et scholas ecclesiasticasa theologis appellatis
scholasticis: itemquea Canonistis: de quibus incertum est, an lureconsulti, an Theolo-
gi agnosci possint, quae tamen cum religione Christiana commune nihil habent: In sum-
mPigitur omnes huiusmodi quaestiones, quoniam, si cum verbo Dei conferantur, sunt
tanquam fabulae et nugae, licebit Theologiae ac veritatis Christianae studioso reiicere,
tanquam ad se nihil pertinentes. De hac re praeceptum habemus diui Pauli ad Coloss.2
Videte, inquit, ne quis sit, qui vos depraedetur per philosophiam. et inanem discepta-
tionem, iuxta constitutionem hominum, iuxta elementa mundi, et non iuxta Christum.
Etiad Timoth.1. Denuncies quibusdam, ne diuersam sequantur doctrinam, nec atten-
dant fabulis et genealogiis nunquam finiendis. Rursus2. ad Timoth. 4. Erit tempus, cum
sanam doctrinam non sustinebunt, sed iuxta concupiscentias suas coaceruabunt sibi doctores,
quibus aures pruriunt, et a veritate quidem aures auertent, ad fabulas vero conuertentur.

Secundum genus quaestionum est, cum proponuntur specie quadam pletatis, vt plane
theologicas esse, et verbo Dei comprobari, aut certe ad Scripturarum intelligentiam
aliquousque profuturas aliquis suspicetur: Attamen vbi accurate peruestigaueris, latens
absurditas, vanitas, aut etiam impietas sese tandem prodit. Exemplum adfertur ab A-
postolo. Doctrina legis praeclara estarque in ecclesia perquam necessaria. Atque sic tradi
ca potest: Verùm si addatur, quod lex data sit, vt per eam iustificemur coram Deo, vel,
vt etiam gentiles ipsam cum omnibus suis partibus recipiant obseruentque ́, contagium
et magnum malum hinc sequetur. Atque ita ductabunt eiusmodi doctores a principiis
plausibilibus ad noxios progressus hoc est, ad mataeologiam, id est, vaniloquium. Quan-
obrem definit Apostolus, tales disputationes esse omni studio fugiendas.

Porro finis, inquit, praecepti est charitas ex puro corde, et conscientia bona, et
fide non simulata, a quibus quod aberrarunt quidam deflexerunt ad vaniloquium,
ματαολογίας, volentes esse lepis doctores, non intelligentes quae loquuntur, neq de
quibus asseuerant ad perturbandam sanam doctrinam et lacerandas ecclesias:

Quidam aliquando contenderunt, credentes vniuersos per Christum restitui pri-
mae innocentiae: hinc porro nudos debere omnes incedere et sacra peragere: hac de
caussa appellati sunt Adamians referente Epiphanio: Quamuis et patrum nostrorum
memoria idem sensisse ac docuisse quosdam Bohemios, Aeneas Syluius historiae Bo
hemicae cap.41. narrat. Quisquis autem natura congenitum pudorem adhuc retinet,
statim agnoscit, illos vana et absurda conatos tueri. Ophitae haeretici serpentem ado-
rarunt, sed interpretantes, se in serpente colere ipsum Christum: nam in Scripturis cum
Serpente a Moyse erecto confertur: ac typum sui elucere in hoc voluit Basilius, fama
est, solitos tum sese, tum hospites suos religionis caussa castrare. De Rhetorianis D.
Augustinus in libr. de haeresibus ad Quoduuldeum ait, Quod censeant haereticos omnes
recte ambulare et vera dicere. Itaque multa quae proponuntur et firmis existimantur nisa
rationibus, absurda, vana, et nugatoria deprehenduntur, ac proinde indigna, quae per-
cipere pii laborent. ldem iudicium esto de Enarrationibus, quibus impii ludaei libros
sacros contaminant: item de plurimis quaestionibus Sophistarum scholasticorum: ve-
luti cùm disputant, Vtrum haec propositio, Deus pater odit filium, sit possibilis. Vtrum
sit aliquid in generatione diuina: Et quis enumeret omnia huiusmodi deliria ?

Terin generis quaestiones sunt, quae de rebus mouentur longe supra ingenii capti
positis. Frustra illis quis cognoscendis sese macerat, quae non sperat se assecuturum,
Tales audiuntur nonnulle de mysterio Trinitatis, de filio Dei, de Spiritu S.de Sancto

19IN I. EPIST. D. PAVLI.

rum praedestinatione, de causa mali. Vbi igitur ad haec ventum est, religiose animum submit.
temus, et contenti gratia, quam Deus nobis ad mensuram donauit: ad Ephes.4. diuino
Numini debitum honorem deferemus, dicentes cum Apostolo ad Roman.n1. ô pro-
,, funditatem diuitiarum et sapientiae et cognitionis Dei, quam inscrutabilia sunt iudi-
,cia eius et inperuestigabiles viae eius? Ac saepe prodest memoria repetere dictum il-
lud sapientis Hebraei lesu Syrach cap.3. Difficiliora te ne quaeras, et quae tuas superant
vires, ne stulte exquiras. Quae tibi mandata sunt a Deo ea sancte meditare: neque enim
opus est tibi, quae sunt arcana, oculis cernere: Quae non necessaria, sed superuacanea
» sunt orationi tuae, ea curiose ne tracta. Nam plura quam humanus sensus capiat, tibi
patefacta sunt.

Restat tertio loco dicamus de considerando vsu, effectis atque finibus vniuscuiism
doctrinae, quae recens pponitur. Clare autem definit: Si quis tradit ea, ex quibus non sequi-
tur aedificatio Dei, quae est perfidem, id est, neque doctrina fidei siue verorum dogmatum asse
ueratio, siue redargutio dogmatum falsorum, neque institutio vitae ad iustitiam, neque corre-
ptio a recta via aberrantium, neque consolatio afflictorum, (nam ad haec capita sicut omnis
pertinet Scriptura, sta omnem quoque explicationem doctrinae sanae par est referamus) sed
potius nascuntur quaestiones superuacaneae, inutiles, imo et noxiae, tum rixae, aemulatio-
nes, obtrectationes: id esse explanandum. Et cap.6.in eandem sententiam legimus, Ex doctri-
na diuersa a sanis sermonibus Domini nostri lesu Christi oriri quaestiones et pugnas
verborum: dehinc sequi inuidiam, contentionem, maledicentiam, superstitiones ma-
las, superuacaneas conflictationes, hominum nempe corruptorum, et quibus adem-
pta est veritas, quique existimant quaestum esse pietatem. Subindicat interim diuersos
subinde fines acutis disputationibus esse propositos, veluti quaestum, ambitionem,
ius primatus: Ac de his diligenter esse inquirendum. 2.ad Timoth.2. ait, pugnas verbo-
rum nullam adferre vtilitatem, sed iis subuerti auditores. Ibidem addit: profanis vocum
nouitatibus proficere homines ad maiorem impietatem, et longe latequemalum ser-
» pere, quemadmodum serpit cancer morbus. Ruisus, stultas autem et ad eruditionem
ineptas quaestiones reiice, sciens eas gignere pugnas. Porro non tantum effecta atque
fines, qui ex ipsis per se sequuntur disceptationibus, vult Apostolus a nobis expendi,
verum etiam affectus, quibus qui doctrinam suspectam inuehunt, mouentur, vitia qui-
bus iidem laborant, denique et fines, quos praestituunt sibi. Vnde Apostolus 2. ad Ti-
moth.3. Erunt, inquit, homines sui amantes, auari, fastuosi, superbi, maledici, parentibus
immorigeri, ingrati, impii, carentes affectu, nescii foederis, calumniatores, intempe-¨
rantes, immites, negligentes bonorum, proditores, praecipites, inflati, voluptatum a-
mantes potius quam amantes Dei, habentes formam pietates, sed qui vim abnegarint
eius: istos igitur auersare. Ex his enim sunt isti, qui irrepunt in familias, et captiuas du-
cunt mulierculas, oneratas peccatis, actas cupiditatibus variis: semper discentes, neque
vnquam ad cognitionem veritatis yenire valentes: Quemadmodum autem larnes et
lambres restiterunt Mosi, ita et hi resistunt veritati, homines corruptimente, reprobi
circa fidem. Et ad Roman.i5 Obsecro vos fratres, ut consideretis eos, qui dissidia et
offendicula contra doctrinam, quam uos didicistis, gignunt, et declinetis ab illis: Nam
qui eiusmodi sunt, lesu Christo non seruiunt, sed suo uentri, et per blandiloquentiam
et assentationem decipiunt corda simplicium. Ad Galat.6. Quicunque uolunt iuxta sa-
ciem placere in carne, hi cogunt uos circumcidi, tantùm ne ob crucem Christi persecu
tionem patiantur. Sunt alibi alia effecta, alii fines, atque diuersae falsorum doctorum no-
tae explicatae. Operaepretium proinde est etiam in his, per quos noua doctrina euulga
tur, diuersa ista effecta atque fines, corruptos uidelicet affectus, uitiosos mores, fines in-
honestos, flagitia, diligenter obseruari: quandoquidem haec omnia sunt reuera tan-
quam fructus impiae doctrinae, ex fraudulento pectore pullulantes. Nec potest quis-
piam praetexere, se non posse satis discernere, quinam tales impii doctores existant.
Nam ita Deus sua iustitia atque prouidentia hypocritas atque omnes, qui reluctante pro-
pria conscientia falsum docent, aut ueritatem quouis modo, id est, siue per se, siue per
alios, et siue aperte, siue oblique, impugnant: punitat muilctat, ut turpiter in aliqua

20AD TIMOTHEVM CAP. I.

detestanda peccata labantur, vel certe aliis modis pudefiant, quo iudicare postea omnes
de ipsis et falsa ipsorum doctrina possint. Propterea Christus Matth. 7. iubens, vt ca-
ueant sibi a pseudoprophetis, qui veniunt in vestimentis ouium, intrinsecus autem sunt
lupi rapaces, ait, a fructibus ipsorum agnoscetis eos. Vbi et pluribus verbis declarat
Christus, non posse fieri, quin tandem fructus illorum noti fiant omnibus. Latent et
teguntur forte doli aliquamdiu, attamen progressu temporis in lucem eos protrahi
necesse est. Quocirca Apostolus 2.ad Timoth.3. post enumerata hypocritarum et fal-
sorum doctorum varia scelera, subiicit, tales homines non posse amplius proficere, sed
ipsorum amentiam omnibus patefieri. Ad Philip.3. Complures ambulant, de quibus sae-
pe dixi vobis, nunc autem et flens dico, inimici crucis Christi, quorum finis perditio est,
quorum Deus venter est, et gloria in dedecore ipsorum. Atque omnibus aetatibus eccle -
siae fuerunt huius rei exempla in conspectu posita: et diuites et maiores, sapientes et
eruditi diu restiterunt Mosi coram pharaone, tandem vero fassi sunt se victos, ac digi-
tum siue virtutem Dei per Mosen efficaciter operatam. Exod.8. 2. Tim.3. Qui longo
tempore imposuerant regibus, principibus et populo sacerdotes Baal dum se oppo-
nunt Heliae prophetae Dei, mirabilster confunduntur. 1. reg.18. Quomodo ve-
ro Arrius, cum crederetur victor in causa, et magno honore atque pompa ad Ale-
xandriam esset deducendus ecclesiam, diuina vltione turpiter in latrina inter cacan-
dum cum intestinis et animam simul profuderit, testantur Ecclesiasticae historiae Eu-
sebianae liber 1o. cap.8. Tripart. histor. liber 3. cap. 1o. Nec desunt praesenti aetati illustria
exempla, si ea commemorare liberet. Sed hic iam non est nostri instituti pluribus de hac
re disserere. Adhortamur igitur omnes rerum sacrarum studiosos, vt quandocunque do
ctores noui irrepunt, vel potius prosiliunt in ecclesiam, prudenter expendant, an pla-
cita eorundem sequenda sint aut fugienda, eamquead rem adhibeant in consilium,
quae hactenus ex sacra scriptura sunt in medium prolata, eademque assuescant quibus-
cunque argumentis accommodare. Sed et studeant, quaecunque his cognara in scripturis
occurrerint, accurate notare, atque his adiicere. Disputant sane hoc tempore de variis re-
bus in Ecclesia, et hi quidem, quorum magna est propter eruditionem non vulgarem
existimatio: Attamen, si libeat primùm verba ipsa, dehinc res siue materiam, postre-
mo vsum, effecta, et fines diligenter scrutari expendereque , comperiemus praestabilius
esse, vt illarum disputationum plerasque praetermittamus, quam ut insumamus tempus
in illis percipiendis. Enumerare eas ac de singulis consutam facere, nimis longum fo-
ret. Quare vniuscuiusque diligentiae ac priuato iudicio hunc laborem committimus,
Debemus pono Deo gratias agere, qui in uerbo suo huiusmodi normas siue regulas
iudicandi de doctrinis extare et quasi ardentes faces praelucere uoluit, quas in rebus
dubiiis, maxime cum nouis disceptationibus ac turbis prope collidi uidetur ecclesiam,
tuto sequeremur. Etictum est a psalmographo Psal.119. Lucerna pedi meo uerbum
tuum, et lux semitis meis. Praesidium certum ac scutum uere magnum est, audire et
adhaerere doctori Spiritui sancto. Quinetiam par est Deum assidue precemur, ut fa-
cultatem diiudicandi doctrinas in ecclesia sua integram semper conseruet, acnobis
etiam per suam misericordiam benignem impertiatur. Atque haec quidem hactenus
generatim, quamuis breuissime, de euersione doctrinae falsae, in qua semper primo lo-
co esse laborandum supra diximus. Sequitur nunc de plantatione doctrinae uerae ac
omnium primum de lege.

Porro sinis pracepii.) Apostolus partem de plantanda doctrina vera ingrediens de
lege prius agit, quam de Euangelio:idquehis, ut probabile est, de causis.

1 IIophetis familiare est, in concionibus statim ex lege damnare peccata, obimr
gare transgressiones, ut sic adducant ad poenitentiam, mox subiiciunt adhortationes
ad poscendum ueniam et promissiones euangelicas de misericordia per fidem accipien
da. Passim occurrunt exempla apud Esaiam et reliquos. Christus autem et lohannes
Baptista priorem partem concionum faciunt de poenitentia: posteriorem de pecca-
torum remissione et regno coelorum. Vult igitur Apostolus hos antecessores imitari.
1 Siconsideramus tempora promuigationis, les primo prompigata estper ssio.

21IN I. EPIST. D. PAVLI.

sen. Euangelium, id est, gratia et veritas postea per lelum Christum.

Tertio: postulat hocordo docendi in procuranda hominis salute necessarius. Qui
namque in viam reducendus est homo, doceri ante omnia debet, vt semetipsum agno-
sçat atque miserrimu esse peccatorem, aeternae damnationis reum confiteatur: id quod nul
la ratione commodius, que praédicatione legis perficit. Per legem agnitio peccati, ad Rom.
3.Vbi vero extreme delectus fuerit, eum rursus erigl oportet praedicatione Euangelii, vt
ad Deum confugiat et misericordiam fide imploret.

Addi potest et haec ratio. Aetate Apostoli hostes Euangelii ludaei, quorum similes per-
multi hoc tempore sunt hypocritae, supra modum legem vrgebant, ex ea promittentes
iustiuam coram Deo: proinde quoniam necesse erat, ante confutari aduersarios, atque omnes
ex omnium animis reuelli dubitationes, quam ad reliqua fieret progressio, prudente
de ipsa Lege primo loco sermonem instituit. Discimus igitur et nos, quandocunque sum-
mam doctrinae religionis tradere habemus in animo, propter casdem caussas initium face,
re de lege: Secundo loco adiicere, quae sunt Euangelii. Totus vero est in explicando le-
gis vsu atque fine:cuius rei duae causae reddi possunt. De vsu atque fine erant controuersie,
non de aliis rebus ad legem pertinentibus. Illa autem potissimum explicari operaepretium est, de
quibus dubitatur, seu de quibus oriuntur disceptationes. Estnamque doctoris officium, pe
tidere, vt difficiliores nodos dissoluat, et scrupulos omnes ex animis remoueat auditorum.
2. Maxime necessarium est cuiuscunque doctrinae, quae proponitur, vsum atque finem
et primo et vltimo loco consi derari. Nui enim vsum probe praeuideamus, frustra in il-
la percipienda laborabimus. Admonemur proinde et nos hunc sequi in docendo or-
dinem, nempeut semper studeamus diligenter eruere et explanare quae in dubio ui-
dentur posira et de quibus controuertitur: proxime, vt omnis doctrinae verum vsum
perspicuë ostendomus.

Finis praecepui est charitas.) Praeceptum siue παραγνελ ιεv intelligit ipsam legem, quod
perspicuum fit ex verbis sequentibus, vbi vocabulum legis repetitur. Constituit pioin-
de Apostolus praeceptisiue legis finem esse Charitatem, quasi dicat: Si inquirat sinis prae-
cipuus ob quem tota lex lata est, et ad quem cuncta praecepta respiciunt, inueniemus es
se Charitatem siue dilectionem Dei ac proximi, vsque adeô, vt qui charitatem docet, reue
ra summam omnium tradat quae lege continentur, et credentibus sunt ex lege cogni-
tu necessaria. Sic autem et Christus ipse definiuir Marci12. et Matth.22. vbi ast, in dile-
ctione Dei et proximi legem vniuersam et prophetas contineri: Eandemqueob causam
ad Rom.13. Nemini quicquam debeatis, inquit, nisivt inuicem diligatis: Er subiicit:
» Consummatio, πλ́ήρωαα, legis est Dilectio. Ac certum est, si quis per singula legis prae-
cepta cat, cuius rei formam ibidem ostendit Apostolus, expenetur omnia proprie aut
ad gloriam Dei illustrandam, aut ad proximi aedificationem tendere. Ergo paucis hisce
verbis Apostolus praecidit omnes superuacaneas quaestiones siue disputationes, quae
per aduersarios de distributionibus aut diuersis finibus praeceptorum legis moueri
poterant. Ac docet simpliciter, homini Christiano non esse plura de lege cognoscen-
da vel imponenda, quam quae ad officia Charitatis in Deum et proximum conducunt.
Et quicumque hac definitione Apostoli contenti fuerint, ii se multis molestis ac perplexis
quaestionibus sentient esse liberatos. Quinetiam ex hoc similibusquelocis manifestum
fit, Apostolum, quoties de lege disserit, non de ceremoniis, vt quidam callide inter-
pretantur: Sed de moralibus praeceptis, hoc est, de ipsa medulla atque ossibus legis
sermonem facere.

Ex puro corde, et conscientia bona:) Grauissima occupatione haec adiiciuntur. Aduer
sarii calumniabantur perquam exiguum esse, quod Apostolus diceret, finem praecepti esse
Charitatem. Neque enim hanc metiri pro sua dignitate omnes poterant. Atqui Apostolus
docet, se, cum de Charitate loquitur, rem intelligere multo per se amplissimam, atque legi
id tribuere, quod dignitatem ipsius mirifice illustrat. Requirit igitur Apostolus Cha-
ritatem, non quidem hominum falsa opinione rem humilem vel abiectam, sed ualde excellentem ac
Deo inprimis gratam Primo namque uult Charitatem q̃ pficiscitur ex puro corde. Cor primo
loco Des pcepta excipit atque apprehedit, et put istud se habet ac purn est uelimpurt;

22AD TIMOTHEVM CAP. I.

ita ab eo postea exeunt cogitationes et actiones bonae aut malae, quemadmodum Chri-
stus docet Matth.15. Sed enim purum ac mundum cor non efficitur, nisi ipso Deo au-
tore: Psal.51. Act.15. Ex tali igitur corde debent actiones, quae secundum legem fiunt
et charitati adscribuntur, prodire: quemadmodum ipse quoque Deus legislator exigit,
dicens: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua. Ad -
quae verba Apostolum respexisse et allusisse non est dubium Ergo hac particula exclu-
sit Apostolus, primùm omnem impuritatem et malitiam, qua corda omnium non re-
natorum semper sunt inquinata: Dehinc reiicit omnem hypocriticam diligentiam, qua
nonnulli exterius quidem videri volunt legis studiosi, interius vero plurimum a lege
et vera charitate absunt: dum nimirum alii tantum seruili metu poenarum opera legis
factunt, ut ludaeorum pars maxima assiduis comminationibus et infinitis suorum ma-
lis territa: alii inanis gloriae causa, vt Scribae et Pharisaei, Matth.6. alii denique alios in fi-
nes intenti sunt. Huiusmodi autem externam charitatem siue iustitlam legalem Euan
gelium non agnoscit, veluti ad legem proprie pertinentem: sed exigit charitatem ma-
nantem ex puro corde. Atque haec demum legi respondebit.

Secundo vult Apostolus charitatem profluentem ex conscientia bona. De his, que
cor paulo ante apprehenderat, conscientiae est exercere iudiclum. Nihil enim aliud est
conscientia quam cognitio πρεκτιηο, qua cogitationes atque actiones nostrae exami
nantur, et mirabiliter modo accusantur, modon defenduntur, testante Apostolo ad Rom
2.Gentes, inquit, legem non habentes, sibi ipsis sunt lex, qui ostendunt opus legis scri-
ptum in cordibus suis, simul attestante illorum conscientia, et cogitationibus inter se
accusantibus aut etiam excusantibus. Itaque conscientia cuncta siue facta, siue facien-
da, accurate expendit, et ratiocinando disquirit, quid recte aut secus factum sit, aut fie-
ri queat. Attamen non omnes eodem modo rationes probabiles ac certas colligunt,
quarum ductu sudicium rectum ferunt. Haerent quidem in hominum animis impressae
quaedam notitiae, quas tanquam regulas et leges inuiolabiles conscientia sequi deberet,
estquehaec animi facultas conseruans et semper suggerens eiusmodi notitias συντήρνσις,
a verbo συντηρέω, id est, conseruo, appellata: sed prout affectus praui saepenumero do-
minantur: Ita conscientia debilitatur ac perturbatur, quo minus ad regulas illas respi-
ciat: Imon obtrudunt vitiosi affectus alias regulas obliquas ac distortas, per quas conscien
tia decipitur, vt male iudicet. Eorum proinde, qui ita faciunt, conscientia voluntate ma
la et corrupta est. Ad Titum 1.Pollutis et infidelibus nihil est purum, sed polluta est il-
lorum et mens et conscientia.1 ad Timoth 4. Spiritus certo loquitur, quod in poste-
rioribus temporibus deficient quidam a fide, attendentes spiritibus impostoribus ac
doctrinis daemoniorum: per hypocrisin falsiloquorum, quibus cauterio resecta est con-
scientia, prohibentium contrahere matrimonium, et c. iubentium abstinere a cibis. V-
bi exempla proponit Apostolus conscientiae negligentis regulam in verbo Dei pro-
positam, et sequentis peruersas suggestiones corruptorum affectuum. Ex his autem per con-
trarium intelligemus, conscientiam bonam, quae non discedit ab illis notitiis naturali-
bus, sed veritati constanter insistit, maxime autem gaudet amplecti regulam verbi
Dei, quam imprimis vtilissimum est sequi, aduersus omne periculum dubitationis, erroris
siue lapsus. Estquemaxime proprium bonae consclentiae, ad primam veritatem, hoc est, ad Deum
ipsum, semper refetre omnia. Ex quo factum, vt qui conseientiam suam testem adhibet, Deum
ipsum testem ac iudicem inuocare intelligatur. Ad Rom. 9. Veritatem dico in Christo,
non mentior, attestante simul mihi conscientia mea per Spiritum Sanctum, quod dolor mi-
hi sit magnus. Vbi conscientiam suam sistit testem, verum a spiritu sancto institutam et gu
bernatam, ne videlicet conscientiae ipsius tanquam ertanti aut deprauatae minus tribuendum
existiment. Et 2.ad Corint.1.Gloriatio nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, que
cum simplicitate et cum synceritate Dei, non sapientia carnali, sed pergratia Dei conuersati
fuerimus in mundo potissimum autem apud uos. In quam sententiam nomnulla dicuntur ad finem
capitis secundi eiusdem epistolae. Et Actorum 23.24.1.Petri3. Eatenus ergo conscientia bo-
na est, quatenus ad veritatem et Deum ipsum se conuertit. Quamobrem vbi Apostolus o-
pera charitatis uult exerceri conscientia bona, omnem excludit ignorantiam, dubitationem,

23IN I. EPIST. D. PAVLI.

errorem, corruptelam, malitiam, et quicquid veritati ac syncerirati aduersatur. Sunt sins
gula charitatis officia tanquam in ipsius Dei conspectu facienda: alias non est quod
cogitemus, Deo inspicienti corda, ac iudici conscientiarum accepta fore. Conscientia ad-
uertens se a linea veritatis deflectere, seipsam coram tribunali Dei accusat iugulatque ́.

Et fide non simulata.) Tertio, requirit etiam Apostolus fidem non simulatam: neces-
sarion hanc particulam addidit: Nam etiansi conscientia nixa non solum naturalibus no
titiis, verùm etiam verbo Dei optime iudicet: tamen sine fide ac Dei gratia non datur
id vere bonas actiones progredi. Fides namque , sine qua impostibile est placere Deo,
et qua accipitur Spiritus Sanctus, sola charitatis vberes fructus producit, vsque adeo, vt
frustra cor apprehendat ac proponat bona, frustra item diiudicet probetqueconscientia,
nisi accedat fides, quae bene coepta sunt optime absoluens. Atque hinc fit, qu fides et on
" scientia in Scripturis aliquoties coniungantur, vt paulo post hoc ipso capite, Hoc prae-
ceptum commendo tibi, fili Timothee nempe vt secundum praegressas de te prophetias, mi-
lites per eas bonam militiam: retinens fidem et bonam conscientiam, qua repulsa, nomnulli fidei
naufragium fecerunt. Ad Rom.14. Beatus qui non iudicat seipsum in eo, quod probat:
" Qui vero ambigit, si ederit, condemnatus est, quoniam non edit ex fide: quicquid ve
ro exfide non est, peccatum est. Exigit autem Apostolus fidem non simulatam. Est
sane fides quaedam plerisque natans in ore, et ab hypocritis multum iactata:sed qualem
etiam in daemonibus, vt ait lacobus 2.capite, liceat reperire, quae certe nihil vitale in se
habet. Huiusmodi autem fides pro ducet fortasse aliqua opera in speciem bona. Constat
namque , quantas res Pharisaei et multi etiam, gentiles facere consueuerint, et adhucfa-
ciant. Attamen non profert opera vere bona, siue opera eius Charitatis quam Aposto
lus dicit esselegis finem. A fide, quae Charitati seruit, et per dilectionem operatur, ab-
esse simulatio et hypocrisis omnis debet, nec potest bonis operibus vacua consistere.
Itaque Apostolus tria haec, cor, inquam, conscientiam, et fidem, mirabili prudentia con
iunxit, atque optimo inter se ordine collocauit, et congruentia epitheta singulis attexuit.
Cor primo excipit Dei praeceptum de agendis vel non agendis. Conscientia adiuta
verbo Dei probat ac definit. Fides quoniam accipit Spiritum Sanctum, producit effi-
caces actiones. Cor se habet velut persona causam deferre ad superiorem volens. Con
scientia est tanquam iudex examinans, cognoscens, et ferens sententiam, non modo exno
titiis naturalibus, uerum etiam ex verbo Dei, veluti ex scriptis legibus. Fides postremo
exequitur, per quam nisi fieret executio, abs re et cor, et conscientia laborarent. Atque ita
quasi per gradus quosdam ad ea fit progressus, per quae absoluuntur verae charitatis offi
cia. Vnde et incrementi rhetorici ratio quaedam notari in hac enumeratione et colloca-
tione potest. Ex his autem omnibus liquet, quae nam sit causa formalis charitatis, et quod
non tam exiguares sit vera et perfecta charitas, atque nomnulli suspicantur. De fide et Cha
ritate multi uerbosem disserunt, et audacter tantas sibi uirtutes vendicant, cum interim re-
bus ipsis absint longissime. Maximae sane res sunt, fides, qualis describitur fuisse in A-
prahamo ad Rom 4: et Charitas, de qua hic loquitur Apostolus, proficiscens uideli.
cet ex corde puro: et conscientia bona, et fide non simulata: nec potest huiusmodi nisi in
his, qui iam sunt iustificati, et Spiritu Dei praediti, inueniri: qua de re paulo ponst. Cum
porro tanta res sit uera Charitas, manifestum hinc fit, qu Apostolus legem uehementer con-
mendet, ac multo ampliorem illi tribuat dignitatem, que qui alios fines legis comminiscebantur.

A quibus quod quidam aberrarunt, deflexerunt ad vaniloquium, volentes esse le
gis doctores, non intelligentes quae loquuntur, neq de quibus asseuerant.

Post quam breuissime et tamen plenissime exposuit uerum usum legis, prout lex seruit
iustificatis, eos speciatim perstringit, qui hacin parte non recte docuerunt. Estquehaec
reprehensio ideo adiecta et satis acris instituta, partim ut sententiam de legis usu expo-
sitam omnes amplectantur ac retineant: partim, ut a falsis doctoribus sibi caueant, quos ui-
dent foede aberrasse, atque ita in pericula non leuia coniectos. Ruina aliorum ante oculos
posita cautiores omnes debet reddere. Itaque haec reprehensio tacitam continet admonitiont
piorum auditorum, ductam a periculoso. Siquidem iubet falsam doctrinam uitare, ne
ndiserimina uaria incidant. Cumprimis elegans est, quod dicit quesdam a fineleg

24AD TIMOTHEVM CAP. I.

fam exposito aberrasse, licut sagittantes, qui aberrant a scopo siue albo. Nam ἀςοχέν est
a scopo aberrare, quod qui apud sagittandi peritos, praesertim in ludis publicis facit,
ab omnibus irridetur et ignominia quodammodo afficitur. Conuenit autem reprehen-
sionem hanc in duo distinguere membra: quorum altero denotatur, quomodo in mate-
ria et reipsa doctrinae aduersarii sint lapsi: altero vero perstringuntur personae, earun
demque vitia, atque eadem opera tum causa quaedam erroris, tum etiam poena, qua iusto Des
iudicio tales afuiciuntur, breuissime attingitur. Lapsi sunt in materia et re ipsa doctre
nae de lege: quonsam, vbi debuissent inculcare hanc esse a Deo, vt disceremus ex ipsa offi
cia charitatis in Deum et proximum, et sciremus haec ex puro corde, et conscientia bo-
na et fide non simulata exercenda: ausi sunt longe diuersa tradere, nempe legem esse da-
iam, vt per eam consequeremur iustitiam coram Deo: qua in re Christo magnam inferunt in-
iuriam, dum iustificationis, sanctificationis, ac redemptionis nostrae ius illi adimunt.
I.ad Corinth.1. ac legi falso idem tribuunt. Deinde legis impletionem statuerunt con-
sistere in qualicunque externorum operum obseruatione, etiansi neque ad charitatem opera
illa dirigerentur, neque ex puro corde, conscientia bona, et fide non simulata prouenirent:
quae a et Nazaraeis et Pharisaeis inculcata fuisse constat. Qui igitur adeo turpiter a ve-
ritate aberrauerunt, nónne recte dicentur ad vaniloquium deflexisse, eosquevitandos
suadebimus ?̧Admonemur proinde, ut supra quoque diximus, diligenter expendere,
in quacunque doctrina proposita, ipsam materiam siue rem, ac videre, quid et quousque
synceriter explanatur. Porro vbi perstringit, statim causam quandam lapsus monstrat,
dicens: velle eos esse legis doctores. Ambitio siue fastus, et coniuncta his malitia, ma-
lorum omnium causa sunt in ecclesiis, atque hi ante alios ruunt in errores, qui eiusmodi
vitiis laborant. Significanter autem ait, velle esse doctores legis, subindicans nimirum,
non per ignorantiam esse lapsos: quo nomine excusari vrcunque possent: sed scientes
volentesque ́, aut temere erupisse ad munus docendi, ad quod non erant idonei, aut, siido
nei fuerunt, studio tamen corrupisse doctrinam, et voluisse alujs rationibus, quam dece-
bat, legem commendare: Vtrumque vero iuxta culpandum. Caeterùm poena ambitionis
et malitiae subiicitur, cum asserit Apostolus, eos ita esse excaecatos, vt, quibus de rebus,
et quid asseuerent, ipsi non intelligant. Etenim tradit Deus impios doctores, praeser-
tim qui non ignorantia, sed per malitiam peccant, in sensum reprobum, vt amentia eo-
rum tandem nota fiat omnibus hominibus: ad Rom.i. 1.ad Corinth.2.3. et 2.ad Timoth.3.
Ex his autem omnes discimus, religiose et cum timore considerandum esse admirabile iudicium
Dei, quod in iis puniendis exercet: qui agnitam veritatem aut callide corrumpunt, aut aper-
te abnegant. Quicumque scientes volentesque a sana aberrant doctrina, hos necesse est vanilo
quiis esse intentos, excaecari ac tandem pudefieri. Exempla non tantum aetas Mosis in
Ianne et lambre, vel aetas Pauli Apostoli, in iis de quibus mentionem facit in his episto-
lis: uerum etiam nostra haec aetas permulta uisenda exhibet. Prae caeteris uero admonen
tur eruditi, et qui uel in Scholis, uel in ecclesiis uersantur in docendi munere, ut uerita
ti semel agnitae constanter adhaereant, quoque id possint, Patrem coelestem sine intermissione
orent. Interest uero et ecclesiarum, dum pastores siue doctores eligunt, et Episcoporum,
dum ad ecclesias id postulantes mittunt aliquos: sapienter prouidere, quales promo-
ueant: maximopere cauendum, ne inflati ac tumidi praeficiantur, utpote qui tam doctri-
na, que actionibus offendicula praebere soleant. Doctrina quidem, quia plus eruditionis
sibi uendicant, quam reuera habent: Vnde fit, ut asseuerare audeant, quae ipsi non intelle
gunt. Actionibus uero, quia, dum caeteris praestantiores haberi ambiunt, mox alios con
temnunt, in eosdem affectant imperium, et quo istud assequantur, tragoedias mouere nihi
uerentur. Nulla pestis exitium adfert ecclesiis maius, que si hae committuntur hominibus ar
rogantibus qui se peritiores putant, q sunt: aut, si docti sint, ad ostentationem tamen, ad quaestum,
ad corruptelam ueritatis, intellectu, ingenio, et adiunctis donis abutuntur. Hucusque autem tra
dit usum legis Apostolus, quatenus ipsa seruit iustificatis: sicut mox subiicit usum eius
ut seruit non iustificatis. Etenim quemadmodum uniuersum genus humanum recte diuiditur
in duo genera, nempe pios siue iustificatos, et impios siue non iustificatos: lta duplicem qq
usum siue sine legis  postolus explanat Priorest,ut qnfidem iusti sunt, discant ex ea, que

25IN I. EPIST. D. PAVLI.

sint officia verae charitatis: Alter, vt impii et qui non sunt iusti, per eam adducantur ad
agnitionem peccatorum suorum, atque inde ad poenitentiam. Ad Rom.3.Est autem prior
vsus fideliter explicandus in ecclesia, duabus maximem de causis: Primô, vt certo omni
tempore sciant pii, quae nam Dei sit voluntas, et quae opera illi placeant vel displice-
ant. Quamuis enim hispiritum Dei habeant, tamen, quoniam, quamdiu hic uiuunt,
carne sunt circumdati, atque haec cupit eos ab agnitione veritatis abducere: ideo con
uenit proposita lege Dei scripta ipsos in agnitione Dei confirmari. Huc pertinent plu
ra de vsulegis hancin partem exposita psalmo 119. Lex Domini, inquit, fidele testi-
monium, praestans sapienciam: Et, Lucerna pedi meo verbum suum, et lumen semitis
meis. Secundo, vt excitentur pii ad officia charitatis praestanda, scientes, seruum,
qui scit voluntatem Domini, non autem facit, dignum esse plagis multis. Atque harse
causam notat Apostolus, cum de lege verba facere volens praeceptum eam vocat. Si
Deus praecipit charitatem, necesse est obtemperemus. Egent ergo, qui iustificati sunt,
doctrina legis, atque ex hac discunt officia Charitatis. Quocirca Apostolus quoque in
caeteris epistolis, postquam demonstrauit, homines iustificari fide absque legis operi-
bus, semper subiicit ac docet legis obseruantiam, obedientiam, ac bona opera dilectio-
nis nihilominus a iustificatis requiri. Ad Rom. 13. Nemini quicquam debeatis, nisi hoc,
vt inuicem diligatis: nam qui diligit alterum, legem expleuit: Siquidem illud, Non
moechaberis, non occides, non furaberis, non falsum testimonium dices, non concu-
pisces, et si quod aliud est mandatum. In hoc sermone summatim comprehendit, Di-
liges proximum tuum sicut teipsum. Dilectio proximi malum non operatur. Con-
summatio igitur legis est dilectio. Ad Galat.3.In Christo lesu neque circumeisio quic-
quam, neque praeputium, sed fides per dilectionem operatur. Et paulo pôst: Per di-
lectionem seruite inuicem. Nam tota lex in uno verbo completur, nempe hoc, Di-
liges proximum tuum vt teipsum. Ad eundem igitur modum et praesenti loco Apo-
stolus vsum legis explanat, vt videlicet iustificatis ea seruit, qui ex ipsa discere debent,
quae nam sint ompera Charitatis, et quae Deo placeant, et quae displiceant.

Scimus autem, quod bona sit lex si quis ea legitime vtatur.

Generalis sententia, in medio sermonis, de duplici vsu legis interposita: qua tum
confirmat, quae de vsu legis exposuit et adhuc expositurus est: tum confutat acreiicit ad-
uersarios, qui asserebant diuersum. Notae vero sunt ac receptae in Dialecticis, atque disci
plinis aliis regula: Cuius sinis bonus est, idipsum quog bonum est. Rursus. Cuius finis siue
vsus malus est, id ipsum quog malum est. Item: Si quis abusum ponat, pro vsu non recte ratio-
cinatur. Itaque hinc colligit Apostolus, se recte docere de lege ac dignitate, quam de-
bet legi tribuere. Quandoquidem ostendit verum vsum legis, quando dixit, finem prae-
cepti esse charitatem: et mox addit: legem non esse iustis, sed iniustis positam. Ratio-
cinamur igitur, legem esse bonam per se, sed quatenus quis respicit ad legitimos eius
fines. Atque hoc modo velut praeoccupatione quadam simul obturat os aduersariis,
qui clamitabant, Paulum contra legem quaedam spargere, et imminuere eius dignita-
tem, maxime, qui non doceret cum ipsis, legem esse datam, vt per eam homines iustifi
carentur. Sed respondet Apostolus, se scire aclibenter confiteri, quod lex bona sit, (qua
de re etiam ad Rom.7.) verum hoc cumprimis requiri, ut quis ea legitime utatur. Proin-
dee contrario significat, nullo modo audiendos esse aduersarios, qui legitimum legis
usum atque finem non docebant, sed inculcabant potius diuersa. Argumento est, quod
coniugatis utitur, dicens, legem esse bonam, si quis ea legitime utatur. Vox legitime,
ut a uoce legis deriuatur, ita admirabili proprietate uerum usum legis, et quaecunque de
Lege sunt scitu obseruatuquenecessaria, suggerit. Legitime enim perinde est ac si di-
cas, iuxta mentem legislatoris, secundum spiritum ipsius legislatoris et per omnia, si-
cut oportet. Prudentissime ergo Apostolus hanc generalem sententiam interponit, qua
omnes, qui de lege uolunt disputare, ad considerandum uerum usum legis, quibuscunque
aliis rebus praetermissis, reuocat. lubemur ueron et nos non tantùm, cùm legem, uerum
etiam quoscunque alios locos doctrinae religionis enarrandos suscipimus, accurate pro-

26AD TIMOTHEVM CAP. I.

uidere, ut uerum usum explanemus, et tunc modis omnibus urgeamus: necessum est
hanc obseruari regulam in recta docendi methodo. Neque probabile est, ex illorum sermo-
nibus magnum posse prouenire fructum, qui subtilibus, uel superuacaneis occupan-
tur quaestionibus, uerum autem usum proferre negligunt, aut obiter tantum frigi-
deque attingunt.

Sciens illud, quod iusto non sit lex posita, etc.

Secundus usus legis, ut nimirum seruit iniustis et impiis, quos oportet lege adduci ac
agnitionem peccatorum et poenitentiam. Quo autem dilucidius hunc usum explanet
adhibet antithesin: dicit esse legem positam non iustis, sed iniustis. Tameisi uero prae-
cedentibus uerbis diximus, legis usum esse demonstratum, prout seruit iustificatis: ue
ra tamen adhuc est Apostoli sententia, quod iusto lex non sit posita. Primo, si propte
eos, qui superbe et odiosem perpetuo urgebant legem scriptam eaq cupiebant grauar.
uniuersos homines: intelligamus legi oppositum esse praeceptum Charitatis: quande
supra admonuimus, Apostolum dara opera uocabulum legis refugisse, atque usurpasse
uocem praecepti:tunc perspicua est sententia, Legem quidem non esse iusto positam
attamen praescriptum illi praeceptum de Charitate, quod legis locum obtinet ac plant
sufficit. Apostolus ad Rom.2.ait, gentil.bus non esse datam legem illam scriptam in ta
bulis, habere tamen eos legem seriptam in cordibus pernaturam. Quanto igitur mi-
nus lege illa scripta in tabulis eget homo iustus, qui habet praestantiorem legem in cor-
de eau lemque descriptam per Spiritum Sanctum, a quo plene docetur, ad bene agendum
impellirur, et sapientissime regitur. Itaque iustus ad legem illam scriptam in tabulis minime
respicit, sed intentus est in eius legis finem principalem et spiritualem effectum, nempe Cha-
ritatem, quam, qui praeditus est Spiritu sancto corda purificante, (Act.15.) sponte et
alacriter praestat ex puro corde, et conscientia bona, et fide non simulata. Atque hinc fit,
quod Apostolus ad Roman.8. et ad Galat.5. et alibi, crebro iustificatos hortatur, ut spi
ritu ambulent, opera et fructus Spiritus proferant, haud dubie Spiritus suggestionem
prae mandatis legis commendans.

Secundo, lex non est posita iusto, quia datanon est, ut iustificet, et uiuificet: ad Rom3
ad Galat.3. Sed potius, ut tanquam paedagogus ad Christum deducat, a quo per fidem iustiti?̃
consequimur, quique factus est nobis iustitia, sanctificatio, et redemptio a Deo. Itaque qui
iam est fide in Christum iustificatus, nequaquam intelligit adminiculo legis denuo justisicz-
ri. Neque em̃ bona opera iustorum causa sunt efficiens iustificationis perficiendae, sed tantum
effecta atque signa iustificationis iam perfectae. Huc pertinet quod Augustinus ait liber de
spiritu et litera cap.1o. Quomodo, inquit, iusto lex non est posita, Si et iusto est necessa
ria, non qua iniustus ad iustificantem gratiam adducatur, sed qua legitime iustus utatur.

Tertio, iusto non est lex posita: quia a seruitute ac iugo legis est per Christum libera-
tus, neque ea sus aut potestatem habet, ut ipsum occidat amplius uel condemnet: ad. Rom
z.8.ad Galat.5. Et hoc pacto esse a lege liberatum ampliss imum est beneficium, quoc
Christus, qui solus legem exacte impleuit, attulit. Sed iis tantum communicatur qu
in Christum uere credunt. Solus Christus efficit, ut occidi et condemnars a lege nor
possint, qui ipsi sunt insiti.

Quarto, addi potest et haec ratio: lusto non est lex posita: quia Ceremonialia et iu-
dicialia praecepta legis sunt abrogata. Conueniebant haec namque uni tantùm popu-
lo, suam habenti ad tempus ecelesiam et rempublicam. Caeterùm ante tempus legis
per Mosen promulgatae innumerabiles ubique uixerunt pii, qui ceremonias illas et iu-
diciaria plane ignorarunt: Quamobrem neque ab aduentu Christi pii illis obstringun-
tur. De abrogatione ceremoniarum Actor.15. et copiose in Epistola ad Hebraeos.
Reliqua igitur sunt sola moralia praecepta, quibus pii utique et semper recte utun-
tur, dum ex iis officia charitatis perdiscunt. Et sic iusto lex non est posita, tota uideli,
cet, sed tantùm elus pars. Verùm praecedentes rationes plus habent ponderis: quan-
do neque ab iniustis, de quibus mox sermo instituitur, ceremonialium et ludicialium
obseruatio exigitur. Itaque ex his manifestum sit, recte dictum, quod prior usus legis,
de quo ante uerbafecimus, d iusos proprie pertneat, et dende uertmnihdomeae.

27IN I. EPIST. D. PAVLI.

elie, quod iulto non sit lexposita. Caeterum propemodum ex illis ipsis ratlonibus
procliue erit colligere per contrarium, quomo do lex sit posita iniustis et peccatoribus.
Primo, lex illa scripta praecipueque moralis, quam diximus etiam iustis utilem esse et per-
necessariam, posita est iniustis, ut nimirum ex ea tanquam fida magistra discant gene-
ratim, quid beneuel male fiat: speciatim uero, ut assuescant propria agnoscere pecca-
ta. Est sane lex naturalis semel inscripta omnium cordibus: Sed quoniam haec multis
modis obscuratur, maxime in impiis, quamuis non tota penitus extinguitur: prodest
hominem intueri legem tanquam speculum, atque ex ea percipere, quae peccata aduer-
sus Deum et proximum designarit.

Secundo, lex posita est iniusto, ut sciens se contra legem peccare, conuincatur, quod
propter peccata grauissimas poenas, tam in hac, quam in futura uita sit promeritus,
ideoque aeterna damnatione dignus. Etenim lex in transgressores poenas horrendas ssa-
tuit. De hoc usulegis ad Roman.7. Peccatum occasione accepta per praeceptum de-
cepitme et perillud occidit. Tertio, posita est lex iniusto, eum uidet se per legem
non liberari a malis, non item iustificari, sed potius opprimi, occidi, condemnari, soh-
citus fit de impetranda peccatorum remissione et iustitia aliunde acquirenda. lubet
igitur lex, postquam hominem extremo deiecit, confugere ad Christum, in hunc fu-
dem coniicere, et propter hunc solum misericordiam expectare. Ad Galath 3. Si lata-
fuisset lex quae posset uiuificare, uerem ex lege esset iustitia: Sed conclusit scriptura omnia
sub peccatum, ut promissio ex fide lesu Christi daretur credentibus. Et paulo post, lex
paedagogus noster fuit ad Christum, ut ex fide iustificaremur,

Summa autem harum rationum haec est: Lex posita est iniustis, ut per eam addu-
cantur ad ueram perfectamq poenitentiam, atque ita salutem consequantur. Constat ae-
nim poenitentiae, quae modo salutaris esse queat, duas esse partes, contritionem et fi-
dem. Contritione prosternimur et morimur peccatis: fide rursus erigimur ad accpi-
endam remissionem peccatorum et nouam uitam instituendam. Exprimuntur autem hae
partes crebro in scripturis. Matth.3.lohannes Baptista, agite poenitentiam uitae prioris,
in propinquo est enim regnum coelorum. Christus Marci. I. lmpletum est tempus, in-
statqueregnum Dei, resipiscite et credite Euangelio. Saepe item Apostolus duas istas
partes nominibus mortificationis et uiuificationis coniungit: ad Roman. 6.ad Coloss.
2. Quando igitur lex homini impio ostendit sua peccata, atq arguit esse reum mortis
ac damnationis aeternae, quemadmodum duabus prioris ratiomnibus dictum est: plane
permouet eum, ut ex animo doleat, conteratur, acmortificetur. Quando uero ulterius
ducit ad Christum, ut dictum est ratione tertia, fidem in eo exuscitat, ac iubet miseri-
cordiam propter Christum apprehendere. Atque hoc demum facto uera poenitenua
absoluitur: frustra peccator aliquis conteritur et mortificatur, nisi insuper ei detur fide
erigi et uiuificari. Tantus autem cum sit legis effectus in impiis, merito lex magnifit,
ac summo studio omnibus impiis frequenter proponstur. Quando autem ad hunc
modum Apostolus duplicem legis usum tradit: alterum, quatenus lex seruit iustifica-
tis, hosquedocet et excitat ad praestandam charitatem: Alterum, ut seruit iniustis, quos
adducit ad poenirentiam: abunde exponit quae de usu legis sunt cognitu necessaria.
Aduersarii plura uolebant commonstrare, sed abs re, neque in tradendo legitimo usu
persistebant. Constituunt nonnulli et hoc tempore triplicem legis usum: Primum qui-
dem, quo impii homines et iniusti mouentur ad poenitentiam. Secundum uero, quo
pii seu iusti instituuntur in officiis charitatis. Tertium denique quo qui nulla tanguntur
iustitiae aut honestatis cura, coercentur aliquo modo a flagitiis, uocantquehunc usum po
liticum. Atqui si bene consideramus, non est operaepretium ita partiri. Primo, hunc ier
tium usum a primo disiungi, nulla cogit necessitas, quando utrunque satis amplecti ui-
detur, qui simpliciter dicit, iniustis legem esse positam. Secundo, quod non uideamus ta
libus impiis, qui nulla tanguntur honestatis cura, redigendis in ordinem, magis seruire
praecepta iudicialia q̃ poenas ciuiles flagitiosis irrogant, atque ita nefarios conatus repri-
munt quam generalem illam legem moralem Decalogo comprehensam. Tertio: lmo ueron palam im
pii atque in malo obdurau, nulleus prorsus legis teuerentia aut metu a scelenb, deteretur.

28AD TIMOTHEVM CAP. I.

Quarto addi potest, quod cum satis sit partiri omnes homines in duo genera, piorum
inquam, et impiorum, satis quoque erit duplicem legis vsum pro hominum duobus gene
ribus constituere, vt intelligatur lex vniuersis sine exceptione hominibus profutura,
si modo ea legitime vtantur. Quinto, sunt omnia officia omnesque fructus legis in his
tribus posita, videlicet, poenitentia, fide, et Charitate, neque vltra haec exigi quicquam
ab vllis hominibus slue impiis siue piis potest. Haec autem ipsa duplici vsu, quem Aposto-
lus tradidit, explicantur. Ergo manifestum fit, Apostoli partitionem de duplici vsu legis
sufficere, nec vllam esse necessitatem, quae aliter partiri nos cogat.

Iniustis et ot sequentibus.) Enumeratio diuersorum hominum contra legem peccan
tium, propter quos lex lata intelligitur, vtpote qui si recte vterentur lege, fructum nor
madiocrem referre ex ea possent. Collocat autem primo loco duas voces generales, in
iustos videlicet et inobsequentes, quibus statim pestringitur propria hominum mali
tia et corrupta voluntas, qua ausi sunt legem contemnere, nec patiuntur, se per ean
in ordinem redigi. Siquidem lex causam peccati nequaquam praebet, sed ipsorum hom
num ingenita iniusticia et praua voluntas legi Dei subdinolens: ad Rom.7. et8. Quod
si audire legem tandem vellent, et commouerentur per eam de vitandis peccatis, et ad
bene agendum excitarentur. Elegans est ἀντανάκλασις, νόμ ω κῶται ἀνόνοις, quasl dicat.
lex posita est exlegibus.

Impips et peccatorieus.) Distributio, cuius priori membro redarguuntur, qui in primam
Decalogi tabulam peccant, quae mandat syncerum Dei cultum, hoc est, veram in Deum
pieratem. Posterius membrum eos respicit, qui peccant in secundam tabulam, et cras-
sioribus sant vitiis inquinati.

Irreuerentibus et pronsanis) Explicatio duorum membrorum proxime positorum per
subiectas species. Primumn igicur recenset, quos intelligat impios, irreuerentes nimirum
et profanos, qui metu Dei prorsus sunt vacui nulloqueducuntur religionis studio.

Parricidis et matricidis.) lam, quos intelligat peccatores ac reos transgressionis se-
cundae tabulae. Eo autem ordine hic enumerat diuersa hominum peccantium genera,
quo conspiciuntur praecepta secundae tabulae collocata. Nominat patricidas et matri-
cidas, propter illos omnes in genere, qui peccant contra quintum praeceptum deca-
Iogi, quod in secunda tabula primum est, nempe, Honora patrem et matrem. Nomi-
nat homicidas, qui peccant aduersus sextum praeceptum, Non occides. Dehinc scor-
tatores et masculorum concubitores, qui peccant in septimum praeceptum, Non moe
chaberis. Tum plagiarios, qui praecepti octaui tenentur rei, quod est, Non furtum
facies. Denique mendaces et periuros, qui peccant in praeceptum nonum, quod est, de
non ferendo falso testimonio. Estquehic ordo ob duas maxime causas obseruandus.
Prima, ut assuescamus contra ac multi faciunt, recte digerere Decalogi duas tabulas,
et in singulis certum praeceptorum numerum atque ordinem. Secunda, quando-
cunque nostram ipsorum probare volumus conscientiam, et peccata coram Deo con-
fiteri, discamus hacratione per singula Decalogi praecepta progredi, et in singulis
memoria repetere, quam multa et quam horrenda peccata contra eadem admiseris
mus. Hac via et permouebimur ad scelerum poenitentiam atque misericordiam a
Deo postulandam, et bona Dei lege legitime vtemur. Si quis alias vult formas exa-
minandi et probandi semetipsum praescribere, quam quae verbo Del nobis com-
mendantur, is uehementer errat. Tutissimum est sequi ductum praeceptorum Deca-
logi, quando ad ea facile est reducere, et omnis generis bona opera, quae a Deo prae-
cipiuntur, et omnis generis peccata, quae a Deon prohibentur. Contrariorum namque
cadem tenenda est haecratio.

Et si quid aliud est, quod sanae doctrinae aduersetur.) Conclusio, qua signisicat eodem
modo iudicandum tum de reliquis praeceptis, si quae uisus est praetermittere, tum de
infinitis aliis peccatis, quae aduersus singula praecepta designantur, atque enumerare
est impossibile. Estqueillud notandum, quod iudicium de peccatis uult peti ex doctri-
na sana. Etenim ubi doctrina sana non est, ibi rectum de bene uel male factis iudicium nor
est. Corrupta doctrina con perducuntur hemines, ut quae reuera peccata sunt admode

29IN I. EPIST. D. PAVLI.

detestanda, pro peccatis non habeantur. Hinc uidemus superstitiones, idololatriam,
cultum imaginum, et multa eius generis ibi locum obtinere, nec reprehendi, ubi do-
ctrina nondum est repurgata. Propterea etiam supra diximus, quandocunque ordinan-
da uel reformanda est ecclesia, initium a doctrina debere fieri. Non est spes, posse era-
dicari uitia et abusus, antequam uerbum Dei pure promulgatur. Sed neque aduerla-
rii ipsius Apostoli, qui legitimum usum legis non tradebant, recte poterant de uitiis
et uirtutibus pronunciare. Exemplum sumi potest de Pharisaeis, scribis, Legisperius,
quos Christus reprehendit, quandoquidem hypocrisin suam atque impuritatem cor-
dium non existimabant esse peccata, et cum de externa quadam iustitia coram homi-
nibus essent utcunque soliciti, de interna, quam Deus potissimum requirit, ne cogitabant
quidem. Causa est, quamuis haberent doctrinam et praedicarent, destituti tamen eto-
ctrina sana, conuertebantur ad uaniloquium, ad fabulas, quibus doctrina sana opponitur.

Secundum Euangelium.) Necessaria et utili occupatione adiicitur particula de Euan-
gelio. Dicendum uidebatur: si quid aliud est, quod sanae doctrinae aduersatur secundum
legem: Sed maluit Apostolus dicere, secundum Euangelium. Id autem quatuor de
caussis. Prima, quemadmodum supra admonuimus, familiare est Apostolo interdum
data opera uocem legis refugere, alia peraequeaut magis accommoda substituta. Secun
da,ut ostendat, quanta sit dignitas Euangelii, quando in eo etiam continetur atque ab-
unde traditur, quicquid ad ueram pietatem et salutem tradit ipsa lex. Sic autem Chri-
stus Matth.22. et alibi mirabili compendio summam legis et prophetarum complecti-
tur. Quin etiam Euangelium arguit peccata, adducit ad poenitentiam et fidem, non
minus quam lex, quod loannis Baptistae et Christi conciones declarant. Tertio, hac
uia excludit odiosas disputationes aduersariorum, qui primo atque ultimo loco sen-
per urgebant legem, atque omnes ad eius obseruationem, quamuis legitimum usum non o-
stenderent, cupiebant pertrahi. Quarto, satisfacit piis, qui ipsum inique traducebant.
tanquam si doceret cum lege pugnantia, essetque legis ex professo hostis. Ego, inquit,
doceo Euangelium, quod eùm non sit legi contrarium, imo uero prope ostendit legitimum
usum legis: ego quidem eadem opera doceo, quae ad legis pertinent substantlam, nen-
pereprehenssonem ac damnationem peccatorum, poenitentiam, fidem, officia Cha-
ritatis ex fide manantia, et si quae praeterea ad salutem necessaria in illa proponuntur.

Gloriae beati Dei.) Notandae sunt hic plures rationes, quae dignitatem Euangelii uehe
menter amplificant. Prima est, quod doctrina sana debet aestimari ex Euangelio. Ete-
uim Euangelium a Christo et Apostolis traditum regula est et amussis, ad quam exa-
minari doctrinam omnem oportet. Quicquid pugnat cum Euangelio, pro doctrina
sana admitti nullo modo debet: ad Galat.1.Secunda: Euangelium appellatur Euange-
lium gloriae Dei. Deus quidem omnia ad gloriam suam fecit et adhuc facit, sed nulla
re magis illustrata est ipsius gloria, quam ex Euangelio, hoc est, bono illo nuncio de sa-
lute humani generis per Christum parta. Itaque et Euangelium ipsum perse plurimum
gloriae habet, et Euangelio ipsius Dei gloria maximopere celebratur. De gloria ipsius
Euangelii 2.ad Corinth.3. De gloria Dei patris per Euangelii manifestationem, Chri-
stus lohan.17. De gloria silii lohan.1. Tertio, uocatur Euangelium gloriae beati Dei:pri-
mo, ut sciamus Euangelii autorem esse ipsum Deum, quod ipsi placuit etiam perfilium
suum unigenitum Mundo patefacere: lohan.1 Hebr.. Secundo, ut agnoscamus in solo
Euangelio proprie ac plene explicari, quomodo Deus solus per se et sua natura perfe-
cte beatus sit, solus alios quoque, quos uult, beatificet atque aeterna beatitudine donet.
Tertio, ut certi simus, in eodem Euangelio nobis demonstrari modum, quo beatitu-
dinem illam consequamur. Euamngelium est potentia Dei ad falutem omni credenti: ad
Rom.1. Quarto, patet etiam ex his, materiam siue subiectum Euangelii esse Deum ac
beatitudinem in eodem et per eundem. Tanta proinde cum sit Euangelii dignitas, ae-
quum sane est, ut summo in honore habeamus atque constanter amplectamur. Inpri-
mis autem studebimus, omnem doctrinam per illud examinare, ac uera quidem dog-
mata suscipiemus, falsa uero, deinde uitia seu peccata quaecunque auersabimur. Adhaec
sic incumbemus sacrosancto Euangelio, idemquepraedicabimus, ut scopus noster sit, Dei

30AD TIMOTHEVM CAP. I.

gloriam amplificare in terris, et nostram salutem aeternamquebeatitudinem quaerere
in coelis. Quod si insuper dubitatio de doctrina, vel tentatio aliqua ad peccata suboria
tur, vel etiam ad desperandum de Dei misericordia animos nostros moueri vllo mo-
do contigerit, ex Euangelio certitudinem doctrinae sanae, multiplicia remedia aduer-
sus tentationes, spem gloriae beati Dei, denique omnis generis consolationes haurire
nobis licebit. Viderint porro omnes, quam grauiter illi peccent, qui tum quouis pa-
cto impediunt Euangelii eursum, tum Deo conantur adimere gloriam, tum homini-
bus institutionem et consolationem in hac vita, denique et beatitudinem post hanc vitam
inuident. Qui Euangelium inglorium vel infrugiferum arbitrantur, tota errant uia,
estque ; omnibus contemptoribus durum contra stimulum calcitrare.

Quod concreditum est mihi.) Addit de suo officio, idque tribus de causis. Prima, vt au
toritatem sibi diuendicet fidemqueipsi habeant auditores. Quem constat ad munus de
cendi Euangelii diuinitus esse vocatum, par est hunc audiamus. Secunda, vt intelligam
omnes, doctrinam, quam de lege eius quevsu exposuit, puram esse ac synceram. E diuei
so autem doctrinam aliorum esse vanam et fabulis nihilo praestantiorem. Tertia, v
viam sternat ad ea quae mox subiicit. Solet namque Apostolus orationis suae partes per-
inde connectere, ac si ex sese inuicem fluerent. Caeterùm ob duas illas causas priores
decet nos quoque omni ope eniti, quo non modo pro virill, quae nostrae conueniunt ve
cationi praestemus, verùm etiam aliis tam de vocatione nostra, quam de doctrina atque
actionibus reddamus rationem, et satis quibuscunque hominibus faciamus.

Etgratiam habeo.) Quo suam apud omnes tueatur autoritatem, nec temere quisqu?
credat aduersariis, varia et sinistra de ipso spargentibus, plenius exponit, quomodo sib
concreditum sit Euangelium, ostendens a quo et quomodo uocatus fuent, quomode
item factus sdoneus, uariisque donis ornatus a Deo, ut munus iniunctum fideliter exe
queretur. Sed illud cum primis notandum, quod sic istud facit Apostolus, talemquefos
mat orationem, ut eadem opera demonstret, quomodo legis usum duplicem a se proxi
me descriptum plane sit in semetipso expertus. Atque hoc pacto dogmata, quae tradidit,
valde prudenter ad πράβιν transfert, et quomodo illorum fructum percipere queant
conscientiae, patefacit: quod semper fieri a doctoribus maximopere est necessarium.
Ante omnia igitur agit Deo gratias, qu dignatus sit ipsum et vocare ad sublime mini-
sterium Apostolatus, et donare, vt in eodem summa fide constantiaque uersaretur. Hac
autem ratione non tam cauet, ne aduersarii calumnientur, ipsum quadam arrogantia
munus suum inaniter iactare, quam perstringit falsos doctores, qui neque erant a Deo
uocati, neque intelligebant, de quibus asseuerarent, quod supra dictum est. Sic autem alibi
quoque pro sua uocatione et ministerio gratias uni Deo agit: Lad Corinth.3.2.ad Co-
rinth 2. Eo autem iustius agit Apostolus Deo gratias. quo magis admirandum erat, eum,
cuius uita anteacta erat impia, superstitiosa, et ab Euangelii professsone aliena, nunc
pium esse idemque Buangelium, quod pridem hostiliter persequebatur pure, fideliter, quan-
uis cum maximis molestiis et periculis docere. Pertinent huc, quae ab codem referuntur
Act.22. 1.ad Corint. 15. ad Galath. 1.Siuero ad usum legis libet respicere, ideo quoque a-
git Apostolus Deo gratias, quod lege recte uti, hoc est, adduci per legem ad agnitionem
peccatorum et poenitentiam, item officia charitatis stenue exequi, nemo nisi qui speciali
Dei gratia adiuuatur, possit. Discimus autem hoc loco, primum, debere nos diligenter
considerare et agnoscere, quae quantaque beneficia Deus a pueritia inde in nos contulerit.
Dehinc, quomodo res ad agnitionem Euangelii, praeterea ad certum uitae genus, in quo
queamus ipsi placere nullis nostris meritis praeeuntibus aut sequentibus, sed per solam
misericordiam clementer uocarit. Prohis autem omnibus Deo nos semper gratias agere o-
portet, quinetiamut in posterum quoque tempus eadem nos seruet ac prouehat, indesinen
ter precabimur. Si ingrati suerimus, Deus a nobis dona sua iterum auferet.

Qui me potentem reddidit.) Instituit agere gratias pro eo, quod constitutus sit a Deo
in ministerio apostolico: praemittit autem hanc rationem ductam a Simili seu ab Effe
ctu, ex quo ipsum a Deo positam in eo munere cognosci queat. Certum argumentum me-
Apostolatus est, inquit, quond Deus me potente reddiderit, et mirabilicer sitperme te

31IN I. EPIST. D. PAVLI.

Euangelii praedicatione operatus. Est autem eximia et singulars potentia acuirtute o-.
pus his, qui non modo in munere apostolico, uerum etiam in quacunque functione eccle
siastica aliquid laude dignum et cum fructu auditorum efficient: de qua potentia Matth.7.
Marci1. Luc.4.Act.4. 1.Corinth.1.4. Atque hanc admirabilem potentiam in praedicatio-
ne Apostolorum cum impii considerarent, permoti sunt ad Euangelium suscipiendum.
Non potest autem potentia haec humana industria, arte, uel consiliis acquiri, sed solius Dei
obtingit bonitate. Ideoque Apostolus pro ea agit gratias Deo, simulque pro certissima
nota ueri Apostolatus uult haberi. Quamobrem i.ad Corinth. 2. opponit eam humanae
» sapientiae et arte contextis sermonibus: Ego, inquit, non ueni ad uos cum eminentia
sermonis aut sapientiae, sed cum ostensione spiritus ac potentiae. Ac debent non Apostoli
modo, uerumetiam quicuque ministri Ecclesiae se psidio huius spiritualis potentiae in peri-
culis et insidiis, quae per malos homines struunt, consolari et munire, nec unquam frangant̃
animo, aut in officio agant negligentius. Mundus uerbo acministris ueibi ppetuo insultat,
sed inuitis omnibus consistunt incolumes, quibus Deus spiritualem hanc addidit potentiam.

Christo Iesu.) Causa finalis potentiae diuinitus concelsae: ex qua limiliter iudiciu peti
debet ad discernendum ueros Apostolos et doctores a falsis. Datur namque potentia illa,
tum ut de Christo et beneficiis per eundem allatis quaerant Apostoli testimonium, tum
quia ad Christi gloriam referri, tam sermones quam actiones Apostolorum uniuersae debent. Qui
hoc faciunt, merito legitimi et a Deo missi ministri agnoscuntur. E contrario autem pseu
doapostoli et personati doctores iudicabuntur, qui non praedicant Christum purumque
eius Euangelium, sed q̃ arbitrantur accepta fore hominibus: deinde non gloriam Christi, sed
suam praecipue quaerunt, priuatisque inhiant commodis: ad Rom.6.ad Galat.5.ad Philip3.

Qui side le me iudicauit ponendoin minislerium) Nunc declarat, quomodo expertus lit
in semetipso usum legis, prout lex seruit iustificatis. Deus, inquit, posuit me in ministe
rium Apostolatus, reddidit etiam me potentem Christo, (sunt autem haec hominis iustificati
signa) hinc porro iudicabat et comperit me fidelem in officio. Etenim fidelis a Deo est
iudicatus, quandoquidem cum Deus spiritu suo ipsum ornasset, potuit omni tempore
ad legitimum finem praecepti intentus esse, et Charitatis officia, quae amplissimum suum
munus decebant, ex puro corde, et conscientia bona, et fide non simulata praestare.
Suntquehaec duo in uerbis Apostoli prudenter consideranda: Alterum, quod primo lo
co constituit Deum operantem in cordibus, largientem Spiritum Sanctum, redden-
tem idoneos ad munus, cui ipsos destinauit: In eandem sententiam 2. ad Corinth. cap.1.
ac 3.pluribus uerbis exponit Apostolus, quomodo Deus ministros Euangelii idoneos
faciat. Alterum, quond secundo loco dicit, se a Deo iudicatum fidelem. Nimirum causa
praecedere effectum necessario debet. Neque enim uocatus fuit Paulus ad Apostolatum
et potens redditus, quiaiam fuerat fidelis, (qui namque probari eius fides potuisset,
antequam in munere esset constitutus?) Sed ideo potius fidelis est ludicatus, quia a Do
mino in ministerio erat positus et factus idoneus: Electio atque uocatio praecedit, fides
sequitur. 1.ad Corinth.4. Sicnos aestimet homo, ut ministros Christi et dispensatores
mysteriorum Dei. Quod superest autem, illud requiritur, in dispensatoribus, ut fidus,
fidelis sit in suo ministerio, non ferri acceptum legi, sed ipsi Deo et Spiritui a Deg ac-
cepto: lege nihilominus admoneri pios, tanquam scripta tabella memoriae caussa
ante oculos posita, ut diligentes sint. Itaque apposite usus legis in iustificatis hic traditur.
Non enimut bene faciant, habent a lege, sed a Deo eiusq spiritu: est tamen lex vice
monitoris, qui suo modo ad officium vnumquemque excitat. Atque ita pariter Deg tri-
buitur sua gloria, et legis dignitas salua retinetur. Caeterùm vt haec et proxime sequen
tia verba sentiam explicanda de vsu legis et propria ipsius Apostoli experientia, qua-
tuor me mouent rationes. Prima, si, quae Paulus hic de se subiicit, hoc modo exponan-
tur, optime cohaerent et consentiunt cum iis, quae de lege hactenus dicta sunt: Si autem aliter
interpretemur, non perinde cohaerent. Semper autem debemus prudenter dispicere, quo-
modo sententiae in quocumque scripto sint innicem colligatae. Ac Paulus, si quis alius, in con
nectendis suis sententiis atque orationis partibus mirus est artifex. Secunda:consuetudo est

32AD TIMOTHEVM CAP. I.

Apostoli, quandocunque dogma aliquod exposuit, protinus subiicere exhortationem,
vel aliud quippiam de eius dogmatis recto vsu, et quomodo ad conscientias instituen-
das, vel ad vitam moresquetransferri debeat. Ad Roman.6. docet efficacia mortis Chri
sti aboleri peccatum, acnobis, dum baptizamur, applicari hoc Christi beneficium.
Subiicit igitur exhortationem de eius doctrinae usu: dicens, Ne regnet igitur peccatum
in mortali vestro corpore, etc. Ad Galath.5. plenius disserit de libertate a iugo legis»
per Christum facta. Tandem vero addit de libertatis illius vsu: Vos, inquit, in libertatem
vocati fuistis fratres: tantum ne libertatem datam putetis carni pro occasione, sed per
charitatem seruite alii aliis. Simili igitur modo post explicationem dogmatis de le-
gisωνsu subiicit hoc loco Apostolus propriae experientiae testimonium.

Tertia ratio: Apostolus in disputatione de vsu atque effectis legis ad Roman.7.o-
mnia ad se transfert suaeque accommodat personae, dicens, Peccatum non cognoui nisi per le,
gem, et peccatum per praecept decepitum et occidit me: et, Lex quidem spiritualis est, ego-
vero homo sum camnalis. Et ad eum modum eruditissimi quique , tam veteres, in primis
D. Agustinus liber contra lulianum, quam recentiores interpretantur. Quid ni igitur sta-
tuamus, Apostolum hoc quoque loco, quae dixit de vsu legis, suae accommodare perso-
nae, et probationem de propria experientia adferre?

Quarta ratio: Paulon post sermonem instituit de Euangelio siue de exuberante gratia
per lesum Christum: atque ibi statim addit exemplum de semetipso, referens nimirum, quo-
modo vsum siue effectum Euangelii talem in se fuerit expertus: Misericordiam, inquit, sum
adeprus, vt in meostenderet lesus Christus omnem clementiam. ltaque quae hic de seipso ex--
ponit, merito accipiemus ad demonstrandum vsum legis esse adhibita, atque Apostolum
maxime cupere, vt quae ipse de vsu legis vera ac certa esse in sese comperit, ex iisdem caete
ri quoque capiant, ac de seipsis iudicium facere assuescant. Caeterum in verbis Apostoli, qui-
bus ait, quod Dominus fidelem ipsum iudicarit ponendo in ministerlum, primon commen-
datur nobis doctrina de vocatione. Ac scire debemus ad ministerium nullos legitimem
peruenire, aut cum fructu aliquid in eo praestare, nisi quos ipse Dominus in eo posuerit.
Quamobrem e contrario vehementer improbantur, neque sperare debent quicquam lau
de dignum se effecturos, qui non vocati accurrunt, vel verius, nescio quibus artibus irron
punt ad functiones per fas nefasque occupandas. Secundon, discimus, nullos perse, sua pru
dentia vel consiliis idoneos siue fideles esse, sed tales effici quatenus Deus fideles iudi-
cat, et suo iudicio, id est, electione, vocatione, institutione ac donis necessariis additis
format fideles. 1.Samuel.3. vocatur Samuel, cum nondum fuisset ei reuelatum Dei verbum,
postea autem id Eli reuelatur. lerem.1.leremias vocatur ad munus propheticum agno
scitis se minus aptum, sed Dominus tangit ipsius os additquevires. Sic etiam Paulus
Act.9. vocatur a Christo, atque Ananiae dicit Christus, illum elegi, siue est vas electum,
vt portet nomen meum coram gentibus ac regibus. Paterfamilias commendat famu-
lo cuipiam munus administrandum in domo, quamobrem instituit et praescribit faciem.
da omnia, simulquedat potestatem illud exercendi. Istud vero dum facit, declarat quod fa-
mulum illum iudicet fidelem. Quanquam hic incidit aliquod discrimen, siquidem paterfa
milias non potest ea ratione statim facere idoneum, qua Deus, sed tantùm inststuit in-
formatque ́, subinde etiam praecedentia quaedam obseruauit, ex quibus idoneum fore suspi-
catus est, Deus autem quamprimum aliquos vocat, simul facit idoneos, necrespicit merita,
vel vllas omnino res antecedentes. Tertio, cum Apostolus et hic et alibi passim de eccle-
siastica functione sermonem faciens, utatur uocabulo διιακονιας ministerii, par est memi-
nerint omnes Ecclesiarum ministri, se maximarum refum admoneri. Primo, ut sciant, ingentes
labores, curas et pericula adiuncta esse el officio, ac diligenter expendat omnia, neque in-
terim grauate quae se decent faciant. Secundo, ut humiles sint, nec sese supra caeteros ef-
ferant, imo ne patiantur signa illa arrogantiae uel ambitionis in se conspici. Tertio, oculos
semper intendant in potentissimum illum, atque omnium, qui cum potestate sunt, communem Do
minum, ipsum uidelicet Deum, cuius se esse ministros uniuersi non tantum eccleslarum anti
stites, uerumetiam gubernatores rerumpublicarum fateri humiliter debent: ad Rom.13.Quar
to et postremo ueibis Apostoli admonentur oës, qin aliqua dignitate sunt constituti,

33IN I. EPIST. D. PAVLI.

vtfideles else in officio pergant, donis a Deo sibi collatis recte vtantur, deniq quic-
quid faciunt, ad Dei conuertant gloriam et hominum vtilitatem, quod quo possint, a Deo
precationibus impetrare singuli contendent.

Qui prius eram blasphemus et persecutor et violentus.) Altera pars de Vsu legis, pro
vt ea seruit iniustis. Ex lege agnoscit Apostolus, quam grauiter ante vocationem et iusti
ficationem peccauerit, et ad peccatorum confessionem adducitur. Obnciat forte ali-
quis, in conuersione Pauli non spectari eundem modum, qui in illis, quos suis sermo-
nibus ad poenitentiam permouerunt Apostoli Act.2. et3 deprehenditur: vel in aliis,
quos piae conciones vel meditationes de lege diuina, ad peccatorum agnitionem et
confeisionem inducunt. Siquidem Apostolus subito et insolito modo, ac potius mii-
raculo quam confuetudine ordinaria est ad resipiscentiam ac vitam meliorem pertra-
ctus. Respondeo, verum quidem est, aliquid esse dissimilitudinis in conuersione et
poenitentia Pauli Apostoli et aliorum: Sed id magis positum est in circumstantiis, que
in negocii summa. Negari enim haud potest, Paulum Vim legis, prout ea seruit iniu-
stis, mirabiliter ac longe efficacissime esse in se expertum, primo, quando, vt scribitur,
Act.9. circumsulgurauit eum subito Lux de coelo et collapsus estin terram: praeterea
audiuit vocem dicentem. Saule Saule quid me persequeris? Certum est, tum audiuit A-
postolus grauem de lege concionem, quin etiam sensit toto animo et corpore suo a-
cerbam legis iram et vindictam: audiuit ipsum legislatorem ipsumqueDeum sua voce
damnantem in ipso peccata ac seuerissime ea vlciscentem. Quid autem obsecro est vim
legis experiri, si hoc non est? Ac propterea etiam Apostolus statim edit confessionem,
qua contestatur, se agnoscere ac dolere ob peccata ante acta, et velle deinceps vitam
aliter instituere, quando nimirum prostratus in terra, tremens et obstupefactus, ait,
Domine, quid me vis facere ? Conferantur igitur haec de Conuersione Pauli cum iis
quae actor.2.et3.referuntur de conuersione illorum, qui auditis Apostolorum sermo-
nibus compuncti sunt corde, et humiliter quaesierunt, quid se facere oporteret, quo sa
lutem consequerentur. Et haud dubie nullum in his, quod ad confessionis modum atti-
net, discrimen inuenietur, nisi quod in causa Pauli circumstantiae quaedam magis sunt
illustres. Ergo Apostolus ad comprobandum vsum legis, vt seruit iniustis ac pecca-
toribus, suum exemplum atque experientiam perapte adhibet. Secundo Apostolus e-
tiam a vocatione et iustificatione eundem legis vsum in seipso demonstrat, quando ante
actorum criminum recordatione affectus ob ea se dolere, et nisi per misericordiam Dei cle-
menter esset absolutus, damnationem aeternam finisse promeritum confitef. Etenim agnitio,
et confessio peccatorum semper a lege est, et quotiescumque peccata sua quisquam explorat,
toties vis legis, prout ipsa iniustis et peccatoribus posita est, sese in eo exerit. Porro in
hac confelsione Apostolus non tegit, non arnficiosa ambage circumloquit, non alio quouis
modo extenuat sua peccata, sed simpliciter q̃ grauissima sunt quasique capita omnium fla
gitiorum, recenset. Id autem tribus de causis. Prima. hoc facto clarius ostendit effectum legis, quae
hominem humiliat, psternit et corda plane conterit. Quo maiora sunt peccata, eo maior
sequi debet humiliatio, maxime cum, vt Psal.51.testaf, cor contritum et humiliatum Deo in-
primis placeat. Secunda, retundit aduersarios, qui cum uerum usum legis nequaquam trade-
bant, sed potius e contrario quasi homines legem exacte implerent, contendebant ex lege pa
rari iustitiam, atque ita tumidos reddebant et inflatos. Exemplum habemus in Phariseo, qui
vendicabat sibi iustitiam, et prae se contemnebat publicanum. Tertia ad amplificandam Dei
misericordiam, de qua mox uerba facit. Quanto grauiora peccata remittuntur, tanto
magis illustratur Dei misericordia, per quam illa remittuntur, quemadmodum docet
Christus Lucae7. quando mulieri peccatrici pecçata remisit. Sed est insuper notan-
dus in hac confessione ordo decentissimus. Primum fatetur Apostolus, se fuisse bla-
sphemum: id autem est peccatum grauissimum, commissum in Deum, et pugnans
cum praeceptis primae tabulae. Secundo fatetur, se fuisse persecutorem et uiolentum;
haec contra homines et quidem pios Christum consitentes: quamobrem sunt multon grauissi
ma, committunturquecontra praecepta secundae tabulae. Constituitigit Apostolus sereum et
transgressorem legis uniuersae. Nec difsicile esset demonstrare, quomo do in hacbreui

34AD TIMOTHEVM CAP. I.

Enumeratione lateant horrenda peccata contra singula Decalogi praecepta. ltaque ex
his animaduertere licet, Paulum uim legis peccata redarguentis in peccatoribus, in
se efficacissimam sensisse, et proprio didicisse experimento legitimum ac uerum le-
gis usum.

Sed et misericordiam adeptus sum.) Addit haec ob duas causas. Prima ubi agnoscimus
et confitemur nostra peccata, deque nobis ipsis desperamus per legem commoti: restat ur
supplices confugiamus ad Deum, atque misericordiam imploremus propter Christum.
Huc nimirum lex ipsa peccatores adigit, propterea namque ad Galat.3.Lex uocatur pae
dagogus noster ad Christum, ut fide iustificemur: et ad Roman.7. Vbia lege de pecel
to conuictus fatetur et exclamat, se miserum esse et infelicem, cupitquea corpore morti
obnoxio liberari, ad Dei se conuertit misericordiam, ac gratias agit Deo per lesum Chri-
stum, propter quem peccata remittuntur. ltaque haec uerba aliquo modo officium legis
adhuc ostendunt. Secunda, uia sternitur his uerbis ad disserendum mox de Euangelio.
Habet Apostolus in more, cum ab uno loco ad alterius loci tractationem uult progre
di, in fine prioris loci paucula apponere, quae respiciunt ad sequentia, ut partes cum par
tibus aptius connectantur. Sit ergo haec doctrina nobis perpetuo in conspectu. Lex est
ueluti speculum, in quo, quibus maculis anima nostra sit deformata, contemplamur.

Docet proinde, quomodo agnoscamus peccata: Dehine inducit ad ueram poent
tentiam, et peccatorum confessionem. Denique remittit ad Christum medicum, qui maculas
nostras abstergit, et per quem misericordiam consequimur. Secundo, Deum orabimus,
ut hunc usum legis recte assequamur, et ne patiatur nos sic excaecari, ut peccata nostr.
neque agnoscere, neque confiteri queamus. Indubitatum est argumentum irae Dei, et certa uia
ad exitium, non habere pro peccatis, quae tamen peccata sunt, et peccata sua nunquam
agnoscere. Quos huiusmodi esse aduertimus, eos sciamus a Deo in sensum reprobi
traditos. Tertio, orabimus Deum, ut ubi per legem peccata agnouerimus, non pa-
tiatur nos induci in tentationem, per quam in desperationem abriperemur: sed potius mentes
nostras spiritu suo illuminet ac regat, fidem in iis accendat, quo ad Christum toti conuerl
remissionem peccatorum propter eundem consequamur. Si Paulum blasphemum, et per
secutorem Deus dignatus est misericordia, speremus et nos per poenitentiam et fiden
posse in gratiam recipi.

Quod ignorans fecerim per incredulitatem.) Occupatio. Neque enim peccatum suum his
uerbis extenuat, uel quouis modo nititur excusare, quasi aliquid in ipso esset, ob quoc
Deus ad Commiserationem sui sit permotus: Sed oceurrit atque respondet tantis quorun
dam obiectionibus. Quidam habentes aliquam ueritatis cognitionem, mirari poterant,
qui fieret, quod, qui confessus est, se fuisse blasphemum, receptus tamen sit a Deo in gra
tiam: siquidem blasphemia eiusmodi uidetur peccatum, quod remitti nullo modo queat,
Quidam impii et uitiis immersi cogitassent: Si Paulo, qui tam grauiter peccauerat
noxa est condonata, futurum, ut sibi quoque peccata omnia remittantur, atque ita impu-
nitatis spem concipientes animum in malis obdurassent, ac posito omni metu perrexis-
sent inique agere. Hoc autem nihil fuisset aliud, que Pauli exemplo et Dei bonitate tur
piter abuti. Vtrique igitur hominum generi Apostolus cupiens satisfacere, ait, se fuisse qui
dem blasphemum, sed per ignorantiam et ineredulitatem: quasi dicat, blasphemiae uia mise
ricordiae minimem est praeclusa, sicutnec caeteris peccatis, si modo rei agant poenstentiam
et fide misericordiam apprehendant. Est uero incredulitas caussa blasphemiae, quemad
modum etiam est fons et origo peceatorum omnium. Et subiicit particulam de increduli
tate, quae sedem habet in cordibus:ut intelligatur, et ignorantiam, et blasphemiam, et
quaecumque hinc peccata emanant, ex hominis peruerso corde prodire, ac proinde omniz
esse ipsi imputanda. Ergo hoc modo Apostolus peccata sua exaggerat et amplificat
non imminuit. Sunt porro qui peccant, atque etiam apertem oppugnant Euangelium, sed
per ignorantiam. Existimant ensm se recte facere, atque , ut Christus lohan.16. loquitur,
praestare Deo cultum. Haec, inquit, facient uobis, quia non nouerunt patrem, neque me.
Atqui tales, si ex animo resipiscunt, et ueritatem monstratam amplectuntur, Deus, ue
niam petentibus, ignoscit. Quocirca et Christus pro his orauit, qui cruci ipsum affige

35IN I. EPIST. D. PAVLI.

bant: Pater, inquit, remitte illis, nesciunt enim quid faciant. Luc.23. Eo igitur modo
Apostolus blasphemus et persecutor fuerat, verum cum admoneretur peccati, atq osten-
deretur ei, quid facere ipsum oporteret, submisit sese, ac venia ei data est. Rursus sunt,
qui peccant, atque oppugnant Christum ipsiusque Euangelium, idquefaciunt permalitiam
Quo tempore Christus concionabatur, multi veritatem probe norant, siquidem ani-
maduertebant, quôd doctrina Christi consentiret per omnia cum lege et prophetis,
ex quibus Christus probationes sumebat: quinetiam ex signis, quae Christus aedebat,
plane conuincebantur, vt honorifice de Christo eiusquedoctrina sentire cogerentur:
Sed quid fecerunt? Cum nollent displicere magnatibus, vel viderent syncera doctri-
na Christi euerti falsa sua dogmata, protrahi in lucem ac damnari suam hypocrisin, des
nique obscurari suam gloriam, scientes volentesqueomnibus viribus Christo resistebant.
Tales perstringit Christus lohan. 7.dicens, non posse eos credere, quod gloram abinui
cem acciperent. In tales inuehitur Apostolus 2. ad Corinth 2. et 4. Cum dicit esse, qui
Verbum Dei cauponantur ac dolosem tractant, inuertunt: ltem huius epist. cap.4. Vbi
dicit orituros falsos doctores cauterio notatam habentes conscientiam. Certum au-
tem est, si qui huiusmodi sunt, in malo perstant, nec blasphemare desinunt, aeternae dam
nationis reos fieri. Habet autem et haec aetas, in quam nos incidimus, permultos, qui veri-
tatem impugnant per ignorantiam, quos tamen postea videmus subinde in viam redire et
veritatem constanter profiteri, quibus nimirum hoc datum est a Deo, quosque ad vitam
Deus praeordinauit. ad Ephes..ad Philip.1.Act.13. Sed sunt insuper non pauci, qui ve-
ritatem impugnant per malitiam, vt gloriam venentur apud imperitum populum, gratiam ma-
gnatum promereantur, opes acquirant et honores: quos omnes, si non resipiscant, sup
plicia aeterna manent. Verùm quo vnsquisque tam de praesente loco, quam de sequenti-
bus ad finem huius capitis et initium capitis sexti, vbi iterum blasphemiae fit mentio,
queat rectius iudicare, nos de Blasphemia paulo explicatius disseremus, addituri etiam
nonnulla de peccato per ignorantiam.

De Blasphemia.

Blasphemare et blasphemia latius omnino patent, quam plersque opinantur. Est nam
θλασφυμο͂ν in genere maledicere alicui superiori, execrari, vituperare, conuitiis inces-
sere, et quouis modo dignitati atque honori eius derogare. Βλασφνμία est huiusmodi a-
ctio siue opus. ltaque duplex in Scripturis notatur blasphemia: altera, quae committitur
in homines dignitate praeditos: altera vero in Deum. De blasphemia in homines ad
Tit.2. Admoneto illos, vt principatibus ac potestatibus subditi sint, vt magistratibus
pareant, vt ad omne opus bonum sint parati: μνδιενα θλασφκαᾶν, ne de quoquam male-
dicant. Et 1.ad Corint 4. Paulus de se aliisque Apostolis: Malem audientes benedicimus,
persecutionem patientes sustinemus, Βλασφυμομενοι παρακαλσμεν, id est, conuitiis affecti
obsecramus. Blasphemia ergo non modo in Deum, verumetiam in homines peccatur:
atque omnes appellantur blasphemi, qui non contra pares, sed aduersus superiores, in qua-
cunque hi sint potestate siue Ecclesiastica, siue Politica, aliquid indignem et contumeliose
dicit aut facit. Hinc quoque fit, quod aliis insuper peccatis, quibus homines inprimis of
fendimus, blasphemia censeri solet, ad Ephes.4. Omnis amarulentia et tumor et ira et
vociferatio et Βλασφημία, id est, maledicentia tollatur a vobis cum omni malitia. Ad Co-
loss.3. Nunc deponite et vos omnia, indignationem, malitiam, θασφμμίαy, maledicentiam,
,, turpiloquium ab ore vestro. Est porro alia blasphemia proprie in Deum: qua significa-
tione plurimum ea vox vsurpatur, quod Augustinus quoque indicat de moribus Mani-
chaeorum liber 2.cap.11. Blasphemia, inquit, est, cum aliqua mala dicuntur de bonis. Itaque bla
sphemia iam vulgo non accipitur, nisi mala verba de Deo dicere: de hominibus namque du
bitari potest: Deus vero sine controuersia bonus est. Definitio veron talis colligi potest.
Blasphemia in Deum est, cum quis ex incredulitate dicit aut facit aliquid, quo aut nega-
tur de Deo, quod erat illi tribuendum, aut e diuerso tribuitur, quod ei minime conue-
nit, qua exre Dei imminuitur aut obscuratur apud nos gloria. ln qua definitione cau-
fas aliquot congessimus, ad demonstrandam magnitudinem eius peccati idoneas.

36AD TIMOTHEVM CAP. I.

Causa efficiens blasphemiae est incredulitas in corde hominis. Liquet id ex verbis
Apostoli, qui confessus se fuisse blasphemum, persecutorem, et violentum, subnectit,
ita se peccasseἐυ ἀπιςία, per incredulitatem. Ac res ipsa testatur, blasphemiam omnem ita
oriri. Nouit aliquis homo, quid de Deo sentire oporteat, quaequeDeo proprie conue-
niant: Verùm quia praeduro est corde, nec credit rem ita se habere, audet omnireli-
gione ac metu posito contrarium dicere aut facere. Talibus nimirum initiis et progress
Iu Paulus blasphemus effectus est. Audiuerat enim verbum Dei, audiuerat plures pi-
os veritatem Euangelicam de Christo confitentes, sed credere nondum poterat, imo
vero arbitrabatur Apostolos caeterosquepios errare, se vero recte sentire: vnde anima-
tus est ad resistendum illis, et persequendum, qua ratione peccatum ipsius factum est
longe grauissimum. Et quod cognitio aliqua veritatis praeire soleat, antequam ad bla-
sphemiam veniatur, ex eo manifestum est, quod fides quoque sit ex auditu, auditus
autem per verbum Dei, ideoqueper contrarium incredulitas similiter ex auditu ver-
bi est. Verbum namque primo proponitur, consequitur deinde, vt, qui audiunt, cre-
dant aut non credant. Huc pertinent verba Christi lohan.15. Haec omnia facient vo-
bis propter nomen meum, quia non nouerunt eum qui misit me. Si non venissem et
non locutus essem iis, peccatum non haberent, nune autem non habent, quod praetexant
peccato suo. Qui me odit, et patrem meum odit: Si opera non fecissem inter eos, quae
nemo alius facit, peccatum non haberent: nunc autem et viderunt, et oderunt, nonso . -
lùm me, verum etiam patrem meum. Ex quibus verbis colligere licet, blasphemias lu-
daeorum inde natas, quod verbum quidem audiuissent, verùm nequaquam credidis-
sent. Docet etiam Irenaeus liber 5. Semper debere cognitionem aliquam praecedere, an-
tequam quis ad blasphemiam erumpat, additqueex lustini sententia Satanam antead-
uentum Domini non ausum blasphemare Deum, quod ante id tempus damnationem
suam certo non sciuisset. Vtrùm autem Satanas antea per se, vel per suos, Deum non
blasphemauerit, non est praesentis loci plenius excutere. Haec autem sufficiunt ad de-
clarandum, quod blasphemia omnis ex incredulitate tanquam fonte emanet. Chrysosto-
mus liber 3.de Lazaro et diuite, Luc.16. Blasphemiam ait oriri ex impatientia: Hierony,
mus enarrans cap.4. epist. ad Ephes.extra eam collocat. Sed si bene expendimus, Im-
patientia, lra, et similes perturbationes ex incredulitate tanquam ex fonte ebulliunt.
Qui enim fidem habet in Deum, non irascitur, non est impatiens, sed statuit eum latu-
rum opem cum ipsi oportunum videbitur quamobrem nullum ei verbum excidit, ad
Dei spectans contumeliam. lob non fuit incredulus, sed fidelis: quamobrem in tantis
aduersitatibus effecta incredulitatis, qualis sunt lra, Impatientia, Blasphemia, in
illo nequaquam conspiciebantur. Apostolus ad Romanos 1o. ait, corde credi ad
iustitiam, ore autem edi confessionem ad salutem. Ad eundem modum dicere pos-
sumus, in corde latere incredulitatem, ore autem emitti blasphemiam, vt, sicut op-
ponuntur fides et incredulitas: ita opposita intelligamus confessionem fidei et bla-
sphemiam. Porro causa formalis blasphemiae sunt dicta factaquequibus il
la committitur. Dictis blasphemi fuerunt Syri, 1. Reg.20. qui regi suo Benhadac
persuadebant, restaurandum bellum aduersus Israelitas, quandoquidem lsraelita,
rum Deus non ita posset victoriam dare in planicie, quemadmodum dederat in mon
tibus. 2.Reg.18. et 19. satellites Sanherib regis Assyriorum clamitabant, non posse
Deum eripere Hierosolymitanos ex ipsorum manibus, sicutnec caeteri Dii suos po-
pulos seruauerant: Sed Esaias praedixit liberationem, ac tantam blasphemiam non fe
re impunitam. Facto blasphemus fuit Achasia rex lsraelis, qui cum per Cancellos cae-
naculi delapsus grauiter aegrotaret, nuncios misit, qui consulerent Baalzebub Deum
Ecrón, vt sciret, num spes superesset recuperandae valetudinis, quasi nullus esset De-
us in lsrael, qui posset opitulari: ltaque ob eam blasphemiam obiurgatus est ab He-
lia, et mortuus. 2. Reg.1. Inuenias etiam quosdam dictis pariter et factis blasphe-
mos. Paulus non tantùm Sermonibus obsistebat veritati, uerum etiam saeuam mouit
persecutionem. Origenes in Euangelium lohan.39. disserens de prophetia Caiaphae, ait, bla-
sphemare eu in SpirituS, operibus et sermonibus, qui peccat Spritu S. presente in eius

37IN I. EPIST. D. PAVLI.

anima. Augustinus in lohan. tractat. 27. Varii, inquit, inueniuntur nuc, qui lingua blal-
phemant Christum, permulti qui uita. Loquitur de his, qui Christianos se esse uerbis
quidem profitentur, uitam uero uiuunt Christianis plane indignam, et magna praebent
offendicula: quales hodie quoque permultos uidemus, qui inter blasphemos censerino
lunt, quamdiu ore blasphemias in Deum nullas effundunt. Caeterùm uehementer au-
getur blasphemia uerbis commissa, quando accedunt execrationes, detestationes, per-
iuria, conuicia aperta in Deum, atq id genus, quae ex sonte incredulitatis, et ex per-
turbatis per ineredulitatem affectibus solent erumpere. Ac possunt haec inter blasphe-
miae affinia numerari. Petrus Matth.2o.negans Christum sibi esse notum, addidit periu-
rium et execrationem. Horrenda fuit hlasphemia luliani, qui non solùm negauit Chri-
stum esse Deum, contra confessionem antea a se editam, uerum etiam conuiciis est in-
sectatus, maxime cùm uulneratum se ad mortem cernens de sanguine proprio quantum
manu exceperat, in coelum proiiceret, et contumeliose aduersus Christum clamaret,
uicisti Galisaee: Tripart: histor:libus 6.cap.47.Et Theodoreti liber 3.cap.25. Grauissime ue-
ro peccant haeretici, qui uerbis blasphemiam perpetrant, quoniam sermocinando ac
docendo disseminant uirus haereseos, qui alias factis et externis moribus sic norunt se con-
ponere, tanquam si sanctimonia insigni olerent, et aedificare magis quam destruere habe-
rent in animo. Intellige autem haereticos, qui uere tales sunt, hoc est, qui perperam de re-
ligione et negotiis fidei dislerunt Deinde, postquam sacris literis conuscti fuerint erroris,
pertinaciter adhuc defendunt impia placita, atq alios quoque in suam pertrahunt sen-
tentiam, sectasquefaciunt. 1.ad Timoth.1. Nomnulli circa fidem naufragium secerunt, quo-
rum de numero est Hymonaeus et Alexander, quos tradidi Satanae, ut discant non Βλασ-
φνμο͂ν, maledicere.2.ad Timoth.3.ubi describit haereticos resistentes ueritati, mente cor-
ruptos, reprobos circa fidem, uocat eosdem sui amantes, fastuosos, blasphemos siue ma-
ledicos. Quodquealii per eos abducantur ad blasphemandum, unde exaggeratur illorum
peccatum, liquet. 2. Petri2. Quidam, inquit, falsi doctores clam inducunt sectas perni-
ciosas et sibi ipsis accersunt celerem interitum, et plerique sequuntur illorum exitium,
per quos uia ueritatis Βλασφυμιθήσεται, id est, maledictis incessitur. Quod si rem eo de-
duxerint, ut secessionis a uera ecclesia sint autores, tunc etiam factis blasphemant. Vide
quomodo nomnunquam a paruis initiis in multa grauissima peccata haeretici sese prae-
cipitent. Porro blasphemia factis commissa grauior fit, quando peccatum eiusmodi est, ut
postquam in lucem protrahitur, alii occasionem blasphemandi, id est, male loquendi de
Deo, deque syncera religione accipiamnt.2.Samuel.12. Dauidi, quia adulterio suo dederat
hostibus occasionem male loquendi de lsraele denunciat Nathan, puerum ex adulterio
genitum moriturum. Ad Roman.2.ad ludaeos impie uiuentes. Qui de lege gloriaris,
per legis transgressionem Deum de honestas. Nam nomem Dei propter uos Βλασφνμῶται,
male audit inter gentes. 1.ad Timoth.6. Quicunque sub iugo sunt serui, suos dominos o-
mni honore dignos ducant, ne nomen Dei et doctrina Βλασφνμο͂ταε, id est, male au-
diat. Est proinde ualde necessarium, ut de non dando offendiculo ac de praecauenda
causa blasphemiae homines frequenter admoneantur publice in ecclesiis, cum perpau-
ei sint, qui intelligant, et quid proprium sit blasphemia, et quam graue sit peccatum, qua
taque secum mala trahat. lam ex his, quae hucusquedicta sunt, perspicua redditur postres
ma particula in definitione posita, nempe quod gloria Dei dictis factisqueblasphemis
apud nos obscuratur. Notatur uero hic causa finalis siue effectus blasphemiae. Deo qui-
dem non potest de gloria quicquam detrahi: necesse em̃ est, maiestatem ac gloriam cius, quanta
fuit ab aeterno, inuiolabilem semper manere. Attamen in hominum animis, qui dictis fa-
ctisqueblasphemantium permouentur, tacite nascitur quidam Dei contemptus: Ex quo
fit, ut de Deo numquam tam honorifice deinceps sentiant, quam debeant. Ex contemptu
autem Dei et falsis opinionibus alia mox erumptunt horrenda peccata, ueluti temeri-
tas in peccando, oppugnatio agnitae ueritatis, mentis excaecatio, perseuerantia in ma-
lo, cordis obduratio, denique et desperatio. Sic namque uelut per gradus quosdam ad
mala extrema progressio fit, et plurima consequuntur ex sese mutuo, perinde atque
effecta comitantur caussas. Quinetiam punit Deus peccata peccatis, et blasphemiam

38AD TIMOTHEVM CAP. I.

blasphemia. Qua de re, quib? oculi sunt a Spiritu Dei illuminati, possunt iudicare, ma-
xime cum illorum lapsus et actiones considerant, ꝗ audent hoc tempore agnitam impugnare ve-
ritatem. His igitur modis Dei gloria per blasphemantes vehementer apud nos obscura-
tur. Hucusque de blasphemiae in Deum definitione, atque eius diuersis causis, ac finibus
et effectis. Restat explicemus, quomodo blasphemia quaedam sit remissibilis, quaedam ve
ro irremissibilis. Christus Matth.12. ait, Omne peccatum et conuitium, blasphemia, remit
tetur hominibus: at conuitium in Spiritum S.non remittet̃ hominibus. Et, Quicunque dixe
rit verbu aduersus filium hominis, remittet illi: qui autem dixerit aduersus Spiritum S. non
remittetur ei, neq in praesenti seculo neque in futuro. Eandem sententiam Lucas cap.12.
enprimit: Marcus aut cap.3.ita. Amen dico vobis, omnia remittentur filiis hominum
peccata et conuitia, quibuscunque conuiciati fuerint: at qui conuicium dixerit in Spiri
tum sanctum, non habet remissionem in aeternum, sed obnoxius est aeterno iudicio.
Quodnam autem sit illud peccatum in Spiritum sanctum, nunquam remittendum, diffici
le est desinire. Augustinus liber de vero baptismate, peccare, ait, in Spiritum S.qui ve
ritatem contemnit, qui in fratres, quibus Deus manifestauit veritatem, malignus est, qui
non agnoseit Dei in ecclesiam beneficia, nec agit gratias. Libus de Sermone Domini, di-
cit eum peccare in Spiritum S. qui alteri inuidet collata Spiritus S.dona. Atqui haec nun
quam remitti poenitentibus non satis potest demonstrari. ltaque idem liber de Verbis Domi
ni, ex Euangelio Matthae i Sermone n.animaduertens, nulsum esse peccatum, quod poeni-
rentia non aboleatur, et de quo non sit vel in extremo vitae poenitentia speranda sratio-
cinatur, peccatum in Spiritum S.irremissibile esse impoenitentiam, et quidem finalem, hoc
est, ad extremum vsque vitae durantem, quae alias vocatur desperatio obstinata. Nec mul,
tum dissidet ab hoc, quod idem epist.50 ad Bonifaciu vocat duriciem cordis ad fineu
vsque . Ambiosius liber de Spiritu sancto: similiter Chrysostomus ad cap.12. Matth. di-
cunt, peccare in Spiritu S qui dero gant dignitati personae Spiritus sancti, atque adimunt.
quod ei erat tribuendum: quemadmodum Pharisaei negabant virtute Spiritus S.eiici a Chri-
sto daemonia, sed fecisse id Christum potius ope Beelzebul. Alii alia protulerunt. A
quam plurimis autem recipitur sententia illa, de impoenitentia finali, vt licet ex his co-
gnoscere, qui enarrant Petri Lombardi sontent. liber 2. distinctionem quadragesimam ter-
tiam: neque nos omnino reiicimus, minus tamen satisfacit, cum Euangelistaru verba non satis
commode explanet. lubent igitur verba contextus primum respicere nos generatim in
blasphemiam, id est, impugnationem alquam Veritatis, idquedocet historia ipsa, in qua
recitatur, Pharisaeos, cum Christus eiecisset daemonium caecum et mutum, virtute Dei,
contra Veritatem inique interpretatos; a Christo id factum non uirtute Dei siue spiri-
tu Dei, sed ope Beelzebul principis daemoniorum. Talem blasphemiam Christus ra-
tionibus aliquot refellit. Deinde subiicit generalem comminationem de peccato in Spiri-
tum S.nunquam remittendo. Secundo, discrimen aliquod statuere oportet, inter bla-
sphemiam siue oppugnationc̃ Veritatis, quae committitur in filium, et eam quae commit.
titur in Spiritum S. Notum autem est, duobus modis impugnari veritatem vel blasphe-
miam committi: altero quidem per ignorantiam: altero vero per voluntariam malitiam;
Qui primo modo peccarint, cum poenitentia ducuntur, iterum in gratiam accipiunt
tur. Sic Paulus de se satetur, qu blasphemus et persecutorfuerit, verum quoniam igno-
rans fecisset, misericordiam se consecutum. Petrus act.3. Vos sanctum et iustum negastis, et
postulastis vt virum homicidam donaret vobis, autorem veron vstae interfecistis. Post pauca
Et nunc fratres scio, qu per ignorantiam fecistis, sicut et principes vestri. Poeniteat igitu;
vos erroris, et conuertimini, vt deleant peccata vestra. Paulus 1.ad Corinth.2.Si cogno;
uissent, nequaquam Dominum gloriae crucifixissent. Et pro his, qui ita peccant, aequum est o.
rationes fieri, quemadmodum Christus orauit pro his qui ipsum crucifigebant: Similites
Stephanus pro lapidantibus. Generatim mandauit Christus, vt pro his oremus, ꝗnos
persequuntur. Quando enim per ignorantiam aliqui oppugnant Veritatem, non est de
conuersione et salute eorum spes abiicienda. Qui autem secundo modo, id est, uolur
tarie impugnant veritatem agnitam et blasphemant, his peccatum non remittit. Ad Hebrao.S
volentes peccauerimus post acceptam cognitionem veritatis, non vltra pro peccati?

39IN I. EPIST. D. PAVLI.

reliqua est hostia, sed formidabilis quaedam expectatio iudicii, et ignis vehementia, qui
deuoraturus est aduersarios. Et quia huic peccato negatur remissio, ideoκατ' ἐξογην vo-
catur peccatum ad mortem, nec est pro eo orandum.. lohan.5. Si quis viderit fratrem
suum peccare peccatum non ad mortem, petet et dabit ei ueniam: peccantibus dico
non ad mortem. Est peccatum ad mortem, non pro illo dico vt roges. Omnis iniqui-
tas peccatum est, sed est peccatum, quod non est ad mortem. Ex his proinde licet col-
ligere blasphemiam, quae remittitur, nempe quae fit ex ignorantia, recte statui blasphe-
miam in filium: Eam vero, quae non remittitur, quaeque fit voluntate siue malitia volun-
taria, blasphemiam esse in Spiritum Sanctum. ltaque qui veritatem nondum tenent, neque
Spiritu Sancto sunt illuminati, et quoad possunt veritati resistunt, maledicunt, conas-
tur eam interuertere, tales siue in personam patris, siue in personam filii, adde etiam in perso
nam Spiritus Sancti conuitia coniecerint, dicuntur per ignorantiam peccare: quando-
quidem iudicare rectius non possunt, facturi procul dubio aliter, si melius edocti essent.
Quare spes est remitti eiusmodi blasphemiam posse. Addidi etiam de persona Spiritus
Sancti, qu in hac parte, in blasphemia, inquam, per ignorantiam, non sit necesse discrimen
inter personas praecipue notare: sed potius spectanda est ipsa blasphemiae origo, igno
rantia videlicet. Probatur id autoritate Stephani Actor.7. qui pro illis generatim orat,
quos paulô ante dixerat spiritui sancto semper restitisse: in quorum numero erat etiam
Paulus, qui postea est conuersus. Resistebant illi spiritui sancto, et peccabant in spiritum
sanctum, sed adhuc per ignorantiam, alias nequaquam pro illis orasset. Si autem aliqui veritatem
tenuerint, atque a spiritu sancto fuerint satis edocti, et interim pergunt, reluctante pro-
pria conscientia, traditam de Deo rebusquediuinis veritatem scientes ac volentes im-
pugnare, hi proprie peccant in spiritum sanctum, neque his spes veniae vlla superest. Ideo
autem huiusmodi peccatum dicimus appellari proprie peccatum siue blasphemiam in
spiritum sanctum, quia omnis cognitio veritatis a spiritu sancto est, et sine spiritus san
cti occulta reuelatione atque inspiratione veritatem non possumus confiteri. lohan.16.
1.ad Corinth.2. 1.lohan.2. Qui non fuerint ita edocti, non possunt eadem ratione cul-
pari velut peccantes in spiritum sanctum. Est porro tale peccatum irremissibile ob duas
caussas. 1. Quia reuera est per se longe grauissimum. Quis enim non iudicet in-
dignissimum esse, quod, qui semel fuerunt illuminati ac participes facti spiritus sancti,
ac gustauerunt bonum Dei verbum, tanta Dei beneficia aspernantur, Deum afficiunt con
tumeliis, eiusqueveritatem modis omnibus impugnant. 2. Tales iusto Dei iudicio
plurimum etiam in hac uita excaecantur, traduntur in sensum reprobum, indurantur in
malo, vt conuerti ad Deum, poenitentiam serio agere, veniam humiliter et cum fide po-
stulare nunquam velintaut possint. Quin potius pergunt indesinenter et ad extremum
vsque oppugnare veritatem. Pharao, lannes et lambres, Exod.7.2.ad Timoth.3.audiunt
veritatem videntquesignis consirmari, vt conscientia ipsorum conuicta fateri cogeren-
tur, digito Dei seu virtute spiritus geri omnia: Sed audebant adhuc obsistere, ideoque
excaecabantur, indurabantur, ac persequi non desinebant, donecmiserabiliter perirent.
Esaiae 23. populus rebellis et conturbans Spiritum sanctum habet Deum aduersantem,
qui et facit illos errare a via recta, et permittit corda illorum timore Dei esse vacua. Pau-
lus ad Roman. I1o. pluribus demonstrat, ludaeis annunciatam fuisse veritatem Euanges
lii, sed eos noluisse amplecti, imo porius contradixisse perpetuo acrebellasse: idquepro-
bat ex Esaiae cap.53. Quamobrem capite 1.statim subiieit ex Esaiaeó. et Psalmo 69. illos
iusto Dei iudicio excaecatos et a Deo reiectos. His ita expositis, peccatum in Spiritum
sanctum proprie dictum licet hoc pacto definire.

Poccatum in Spiritum S. est, cum quis veritatem de Deo rebusque diuinis, Spiritus S.benefi-
cio cognitam sciens ac volens, reluctante propria conscientia, abnegat vel oppugnat, dumque
id excaecatus vel induratus constanter facit, remissionem tantae malitiae nunquam accipit. Est
uero notandum, q, quinam ita grauiter blasphement ut peccatum eorum sit prorsus irremissibi
le, non possumus, quandiu blasphemi in uiuis sunt, certo iudicare, nisi forte reuelatione
quadam singulari id cuipiam manifestaret̃. Olim qdem Ecclesia uariis donis erat illustrata,
et passim inueniebant nomnullis, q discemere ac probare spiritus et uidere, quos Deusa

40AD TIMOTHEVM CAP. I.

se omnino reiecisset, possent.1.ad Corinth.12. 1.loan.4. Quemadmodum ita fieri tunc
expediebat, eratquenecessarium. Nunc vero iudicium certum ferre non possumus, nisi a poste
riori, hoc est, dum animaduertimus manifeste effecta blasphemiae. Etenim qui palan
excaecatus in sensum reprobum traditus, obduratus, atque in blasphemia, veritatis oppu-
gnatione, gratiae Christi contemptu perseuerat ac moritur, de hoc pronunciare audebi
mus, quod peccati in Spiritum Sanctum irremissibilis reus fuerit: Ante vero que vitae ab-
soluent cuilum, non est plane desperandum de eius conuersione. Quis namque scit, an Deus
Illi velit rursus aperire oculos, vt peccatum agnoscat, veniam ex animo postulet, eandemque
consequatur. Quocirca verba Christi ad ludaeos recte intelligent generalem quandam
comminationem continere, vt sit sententia: Si qui ex ludaeis tunc praesentibus ita sen-
per interpretarentur, perfecta esse potentia Beelzebul, quae diuina virtute ipse fecisset,
futurum, vt propter tale peccatum in Spiritum S. excaecarent, in sensum traderent reprobum,
denique damnarentur in aeternum: Nec dubium est, quin aliqui ex iis resipuerint: quidam
vero eiusmodi effecta blasphemiae fuerint experti. Stephanus quoque non vniuersaliter,
sed indefinite dixit: Vos semper resticistis Spiritui Sancto: significans nimirum, non omnes,
qui ibi aderant, sed tantum aliquos scientes volentesquein Spiritum sanctum peccasse, quo-
rum peccatum foret irremissibile: quosdam vero alios illi coetui interfuisse, qui in Spiritum
Sanctum peccarent quidem, attamen per ignorantiam, quibus peccatum, quandocunque
poemtentiam agerent, remitteretur: ac pro talibus, in quibus et Paulum adolescentem fuisse
constat, orationem ad Deum fecit. Si, reuelante Spiritu Sancto cognouisset, oës sine exce-
ptione ita restitisse Spiritui Sancto, vt peccatum eorum foret simpliciter irremissibile,
nequaquam pro illis generatim orasset, nec ecclesia postea vidisset Paulum factum A-
postolum. propterea 2.ad Timoth.2.ita praecipit Apostolus: Seruum Domini non opor- e
tet pugnare, sed placidum esse erga omnes, aptum ad docendum, tolerantem malos: cum ce
lenitate erudientem eos, qui contrarie sunt animo affecti experturum, ecquando det il-
lis Deus poenitentiam, ad agnoscendam veritatem, et resipiscant e diaboli laqueo capti ab'
eo, ad ipsius voluntatem. Ad Tit.3. Haereticum hominem antequam habeatur pro ae-
uerso atque damnato, vult semel iterumqueadmoneri. Ad Rom.11. ludaeos excaecatos ait
posse iterum inseri, si in incredulitate non permanserint. Quare nos quoque de blasphe
mantibus et Spiritui Sancto resistentibus, quamdiu in viuis sunt, non protinus despe
rabimus, sed quemadmodum iubet Apostolus, frequenter admonebimus, docebimus
sedulo, quin, etiam exemplo Stephani pro illis orabimus, fiduciam habentes, quod
Deus dignabitur illorum misereri. Hinc quoque fit, quod ecclesia pro inimicis et perse-
cutoribus, pro ludaeis et haereticis orationem nonnunquam ad Deum facere solet Si aute
certa reuelatione patefieret, aliquos ita resistere Spiritui Sancto, vt poenitentiae acre-
missionis nulla esset amplius spes reliqua, pro nis, quemadmodum loannes docet, non
orabimus. Haecad iudicandum, quae nam blasphemia in Spiritum Sanctum sitir-
remissibilis, sufficiunt.

Nune de peccato ignorantiae nonnulla sunt adiicienda. Quae autem maxime sunt ter pecca-
scitu necessaria, nos propositionibus aliquot complectemur.

1. Peccatum aliud iudicio voluntario perficitur, aliud ignorantia. De priori genere
satis notum est: omnes, qui legis diuinae habent cognitionem, sed tamen transgredi au
dent, reos eius peccati statui: perlegem cognitionem peccati: ad Roman.3. De altere
genere Leuit 4. et Numer.15.ubi Deus praescribit, qualia sacrificia offerri ad ostium t?
Dernaculi et cornua altaris debeant, pro eo, qui per ignorantiam peccauerit, siue sacei
dos, siue tota multitudo filiorum Israel siue priuatus quispiam ita deliquisset.

2. Quo autei uncernere polsimus, quae nam ignorantia, et quomodo, uel quando
pro crimine statuatur: operae pretium est, diuersas ignorantiae formas siue species expli
cari. Primum est ignorantia quaedam uniuersalis, et omnibus hominibus commu-
nis, quae est effectus peccati originalis, qua fit, ut nunquam tam plenem ea, quae Deiue
salutis nostrae sunt, cognoscamus in hac uita, uti debebamus, ueluti post hac uita dabig
cognoscere. Atque haec omnis erroris in hac uita fons est et origo, nec quamdiu uiui
mus, prorsus a nobis tollitur. Secundo, est ignorantia particularis, atque alia quider

41IN I. EPIST. D. PAVLI.

eorum, quae sciri a nobis nullo modo est necesse:alia eorum, quae sciri est necesse. Ex his
duabus formis prior illarum usque adeo omni culpa uacat, vt, si scire, quae nos scirenon o-
portet, studeamus, vitio verti nobis possit, atque crimem incurramus, si de rebus sublimi-
bus temeritatis, si de rebus humilioribus, ineptae curiositatis. Huc illa pertinent Ecele-
siastis cap.8. Aspexi omne opus Dei: sed nemo est, qui potest inuenire rationem huius
" operis, quod fit sub Sole, propter quod homo laborat, vt quaerat, sed non inuenit, quin-
etiam si dixerit sapiens, se dare operam ut sciat, non poterit inuenire. Et in prouerbiis,
in libris, Hiob et lesu Syrachi, multa inuenias, contra quarumcunque rerum non neces-
sariarum scrutatores dicta.

Caeterùm ignorantia rerum scitu necessariarum nunquam sine crimine est, quamyis
alia quidem mitius, alia vero seuerius punienda existimetur. Qua de re iudicium utfer
ripossit, alias partitiones oportet considerari: Est igitur quaedam ignorantia, cum
glexit. Hanc vocant ignorantiam crassam ac supinam, quae spectatur in pueris et multis ho-
quis quae scire merito debebat, aut omnino nesciuit sibi addiscenda, aut addiscere ne-
minibus recta educatione destitutis. Alia est ignorantia, cum quis quae sciebat sibi ad-
discenda, tamen etiamsi voluit addiscere, non potuit: a quibusdam appellatur ignorantia
inuincibilis siue probabilis, qualem apparet fuisse in Eunucho Actor. 8. et Centurione,
Actor.1o. multisque aliis, praesertim gentilibus, qui Deum vtcunque timuerunt. Alia est,
rentur addiscere: Hanc nominant affectatam et simulatam, estqueomnium perniciosissima.
cum quis quae scire debuerat et poterat, noluit tamen, quamuis facultas et occasio da-
Non pauci hoc pacto tres ignorantiae formas distinguunt, et sicuti libet explorare cau
sas diuersas, ob quas ignorantia prouenit, competit distinctionem hanc non esse reiiciendam.
lam quomodo, et quare oës hae formae cedant ad peccatum, non difficile est explicare. Dam
nari ignorantiam supinam multi Scripturarum loci comprobant. Psal.32. Ego prudentem te
reddam, et docebo te in via, per quam ambulabis, consillumquetibi dabo oculo meo.
Non eritis sicut equus et mulus, qui nihil intelligunt. Psalm.49. Homo in honore non
perdurabit, cum sit assimilatus pecudibus, quae intereunt. Haec ipsorum via stultitia
eorum est. Et Paulus Actor.7. ait, Deum tempora ignorantiae in gentilibus dissimu-
» lasse, nunc autem annunciari hominibus, vt omnes vbique resipiscant. Est autem homini-
bus vniuersis insita quaedam de Deo atque honestis actionibus cognitio: quod planius
docet Apostolus ad Roman.1. et 2. Quare quicunque lumen sibi concessum non agno-
scunt nullamquedant significationem cognitionis, qua sunt praediti: sed in ignorantia ac
tenebris persistunt adeoquegaudent persistere: tales, eodem Apostolo teste, sunt inexcu-
sabiles, et sicut sine lege peccant, ita sinelege et peribunt. Ad Rom.1. et 2. In quam sen
tentiam D. Augustinus de gratia et libero arbitrio cap.3.ait, ignorantia eorum, qui tan
quam simpliciter nesciunt, nullum sic excusari, vt aeterno igne non ardeat, sed fortasse
vt minus ardeat. Non enim sine caussa dictum, Effunde iram tuam in gentes, quae te non
nouerunt: Psal.76. Et illud quod ait Apostolus 2.ad Thessal.1. Cum venerit Christus cum
incendio flammae, qui infligit vltionem iis, qui non nouerint Deum, et qui non obe-
diunt Euangelio. Estquetalis ignorantia in adultis quidem poena peccatorum, tum ori-
ginalis tum actualium: in paruis vero est poena peccati originalis. Atque idem Augusti-
nus de Ciuitate Dei lib 21 cap.14. quomodo ignorantia siue insipientia sit in paruulis
poena eleganter declarat. Similiter epist. 14o. ad Sixtum presbyterum. Itaque nulla est
tam barbara natio, nulli homines tam imperiti rerum, qui ignorantiam possint praete-
xere, quod Deum non rite colant. Lex et Euangelium sunt doctrinae vniuersales ab
initio inde propositae generi humano: Deinde ab Apostolis per vniuersum orbem di-
uulgatae: Psal. i9.ad Rom.1o. Vtfieri non possit, quin vbique aliquid de utroque genere
doctrinae sit auditum perceptumque .

Omnium vero minimem excusari possunt ignorantiae praetextu, qui annumerantur
Christianis. Frustra causantur quidam sufficere ad salutem fidem implicitam, hoc est,
vt profiteantur, se ita credere, quemadmodum credit ecclesia, nec ipsi interim persese
possunt fidei suae vllam reddere rationem. Frustra praetexunt simplicitatem vel rustici-
tatem. Nemo tam rudis est, qui non possit in ecclesla Deisaltem prae cipua capita legee

42AD TIMOTHEVM CAP. I.

et Euangelii, siue fidei et charitatis addiscere. Sicut artificium vel alias res agendas:ita
religionem et res credendas facile assequi quilibet Christianus, si velit, potest. Ac ge-
nerale illud praeceptum 1.Petri 4. sint parati ad respondendum cuilibet petenti, et loqua-
mini de ea, quae in vobis est spe, cum mansuetudine et reuerentia, conscientiam ha-
bentes bonam. Quod ad alteram speciem ignorantiae attinet, qualem diximus in Cor-
nelio et Bunucho fuisse, certum est, et haec ipsa, si non remouetur, damnationis causam
coram Deo adfert. Sicut namque omnes intelligimus insigne esse opus misericordiae
Dei, si quado dignatur Deus talem ignorantiam tollere, missis videlicet doctoribus,
qui imperitos doceant, vel aliis accommodis remediis adhibitis: Ita per contrarium iu-
dicium atque iustitia Dei in eo elucet, quando in ignorantia, eorum, quae ad salutem sunt
necessaria, haerêre aliquos permittit. Neque enim Deus obstrictus est, vt quomodo vel
quando homines putant aut cupiunt, ex tenebris eos eripiat lucemqueaccendat in ipso-
rum cordibus. Quamobrem inter poenas peccatorum antecedentium, iudice Augus
stino epist.1o5. haecignorantia non abs re numeratur. Huc pertinet, quod Lycao-
nes Act.14. quamuis gustum aliquem cepissent Euangelii, et Apostolos admirarentur,
ac cuperent honore persequi, non tamen dignatus est Deus pleniori cognitione eos
illustrare: sed Apostoli ab illis discesserunt, relictiquesunt in ignoratione quanta et quam
diu Deo placuit. Nos annunciamus, inquiunt Apostoli, vt ab istis vanis conuertamini ad
Deum viuum, qui secit coelum et terram et mare, et omnia quae in eis sunt, qui in prae-
teritis aetatibus sinebat omnes gentes ingredi viis suis, quanquam non expertem
testimonii seipsum esse sinebat, dum beneficia confert, de coelo nobis dans pluuias ac
tempora fructifera. Sunt item Apostoli interdum prohibiti, ne quibusdam verita-
tem patefacerent.

Quod insuper puniatur hae cignorantia, et sit ipsa partim poena peccatorum, par-
tim etiam per sese culpa quaedam, manifestum est, tum quia omnis ignorantia corum,
quae ad salutem sunt necessaria, in vitio est, et peccandi adfert causam: tum quia regu-
la generalis a Christo descripta est de ignorantia punienda: etiamsi quandam mitius,
quandam vero seuerius puniri verosimile est. Sic autem Christus Luc.12.ait, Seruum
qui cognouit voluntatem Domini, et non se praeparauit, nec fecit secundum voluntatem eius,
plagis vapulabit multis. Qui autem non cognouit, et fecit digna plagis, vapulabit paucis

Tertiaspecies ignorantia affectata maxime vitiosa est, et grauissime a Deo punitur
Vnde sepe contra ea in Scripturis verba fiunt. Omnibus temporibus inuenti sunt permul.
ti homines improbi, qui veritatem ac voluntatem Dei addiscere cum potuissent, noluerunt
Sed haec quoque apte distinguitur. Quaedam enim prouenit ex errore seu falsa persua-
sione, cum videlicet quis arbitratur doctrinam, quam semel hausit, esse omnino veram
ac certam: quam vero audit ab aliis pro veritate proponi et commendari, falsam esse
existimat. Etsi vero haec ignorantia subinde pariat alia grauissima peccata in hominibus
nempe vt resistere audeant Spiritui sancto blasphement, pios persequantur, et violen
tiam in hos exerceant: quia tamen non nisi ad tempus durat, atque doctrinam sanam illi
tandem recipiunt, aguntquepoenitentiam, Deus ipsorum miseretur, et concedit veniam.
Comprobantur haec pluribus Scripturae locis. Christus lohan.16.Alienos a Synagogis
facient vos: Et veniet tempus, vt quisquis interficiat vos, uideatur cultum praestare
Deo. Et haec facient uobis, quia non nouerunt patrem neque me. Petrus Actor.3. Vos
sanctum et iustum negastis, et postulastis, ut uirum homicidam donaret vobis, autorem ue-
ro uitae interfecistis. Et paulo post: Et nunc fratres, scio, quod per ignorantiam fecistis,
sicut et principes populi uestri: Poeniteat igitur uos erroris, et conuertimini, ut dele-
antur peccata uestra.1.ad Timoth.1.Qui prius eram blasphemus, et persecutor, et uio-
lentus: sed misericordiam adeptus sum, quod ignorans fecerim per incredulitatem.

Quaedam porro ignorantia affectata habet adiunctam malitiam et obdurationem,
quando nimirum, cum saepius audierint doctrinam sanam elare atque euidenter explica-
ri, sic insuper eam percipiunt ut negare non possint solidam ac salutarem existere: per-
gunt nihilominus scientes ac uolentes ueritatem agnitam modis omnibus oppugna-
re. Talem proinde ignorantiam, si manere contigerit, nulla unqua subsequente poe-

43IN I. EPIST. D. PAVLI.

nitentia, decet pro peccato grauissimo reputare. Erumpit namque in blasphemiam
contra Spiritum sanctum, quam Christus Matthaei i2. irremissibilem pronunciat.
Sic Pharao, cum nollet audire Mosen, permansit in diuinae voluntatis ignoratione.
excaecatus est, et obduratus, poenitentiam non egit, ideoqueexitio aeterno destina-
tus est. Exod. 14. Et de ludaeis agnitam veritatem contemnentibus et a Deo reie-
ctis plura occurrunt passim testimonia. Ierem.4. Stultus est populus meus, et me
non cognouerunt filii insipientes, et non intelligentes sunt: sapientes quidem sunt
ad male faciendum sed bene facere nescierunt. Vbi mox plura subiiciuntur de corun-
dem perpetua internecione. Psalm. 81. Populus meus non audiuit vocem meam,
neque lsrael acquieuit mihi. Dimisi igitur eum in grauitate cordis sui, et ambularunt
in consiliis suis. Ad Roman.1o. Zelum Dei habent, sed non ex cognitione. Nam
ignorantes Dei iustitiam et propriam iustitiam quaerentes constituere, iustitiae Dei
non fuerunt subditi. Tandem eo rem deducit Apostolus, vt demonstret ex prophe-
tarum oraculis, ludaeos propter obstinatam ignorantiam et peruicaciam reprobatos
a Deo et excisos.

Porro admonendi sunt pii, ut cautem circumspecteque agant in omnibus, ac diligen-
ter prouideant, ne propter ignorantiam mandatorum Dei, uel etiam constitutio.
num humanarum, praesertim quae uerbo Dei nituntur, atque ob aequitatem merito
commendantur, in uerbis aut factis, adde etiam in causis aut circumstantiis siue prae-
cedentibus siue comitantibus, siue adiunctis in negociis delinquant, aut etiam offen-
diculum praebeant reliquis. Siquidem late ignorantiae malum patet, et cùm mini-
me credimus nos, omni aetate, quouis tempore, per ignorantiam tam nostram, quam
alienam, in peccata prolabimur. Frequenter succurrat nobis apostolica admonitio
ad Ephes. 5. Ne sitis imprudentes, sed intelligentes quae sit uoluntas Dei. Quin e-
tiam crebro debemus Deum precari, ut ignorantiam nostram, et quae per hanc ad-
miserimus, nobis condonet. Non enim de nihilo est, quod Deus in lege praecipit,
ignorantiae peceata debere sacrificiis expiari.

Quia uero perdifficile esset, regulis complecti modos omnes, quibus per igno-
rantiam peccatur, aut ubi excusatio a peccato inueniatur: ideo consultum est, quo-
tiescunque scrupus oboritur, uel proponitur quaestio, ad exempla, quae in Scripturis
passim occurrunt, confugere atque ex illis certum petere iudicium. Psalm.25. po-
stulat propheta remitti sibi peccata, quae in adolescentia ( nam haec ignorantiae mor-
» bo plurimum obnoxia est) perpetrarat: Peccatorum adolescentiae meae atque scele-
rum meorum ne recorderis. Genes.19. Loth ebrius tanta obruitur ignorantia, ut
cum propriis filiabus committat incestum. Verùm ignorantiam hanc cum vltrô sua
culpa sibi ipse accersiuerit, (debuerat namque sibi cauere ab ebrietate, quae pec-
candi frequentissime subministrat materiam) excusari nequaquam potest. Genes.12.
Pharao grauiter punitur ob Saram inductam in domum suam, quam tamen uxorem
Abrahami fuisse ignorarat: Debuerat nimirum diligentius prius omnia explorasse.
Genes.2o.rex Abimelech a Deo praemonetur in somnis, ne cum eadem Sara per igno
rantiam designet adulterium. 1.ad Corinth. 8. acio. Si pius his, quae immolata fue-
runt idolis, uescitur, ignorans tamen fuisse immolata, absoluitur a crimine. Si autem
postea resciscit oblata fuisse, atque tunc uel propria uel alterius conscientia infirma lae-
ditur, culpa non uacat. Actor.23. Paulus durius respondet pontifici, uocat parietem
dealbatum: admonitus autem non debere maledicere pontifici, excusat se, dicens,
se ignorasse, quod Pontifex esset. Sed quis enumeret exempla eius modi omnia?
Interest ergo uniuscuiusque pii diligenter causas et circumstantias omnes in eiusmo-
di exemplis perscrutari. Quod si deinde libeat nostra facta cum factis, quae expres-
sa sunt sacris literis, conferre ac singula accurate expendere, promptum erit, ubi pec-
cetur, uel ubi excusatio locum habeat, definire. Hactenus de prima parte do-
ctrinae Christianae, nempe delege. Plura quidem potuissent de lege, de eius partibus,
de abrogatione legis, in medium proferri, sed arbitramur, nos, quae ad explicandam
mentem Apostoli sufficiunt. dixisse.

44AD TIMOTHEVM CAP. I.

Exuberauit autem supra modum gratia:

Sequitur altera pars doctrinae Christianae, quae est de Euangelio: ac paribreuita
te, qua pars praecedens, excutitur. Cur uero doctrinam Euangelii explanari opor
teat post doctrinam legis, supra exposuimus, minimequeopus est repeti. Nullo au
tem exordio, nulla transitionis forma apposita, statim aggreditur Euangelii nego-
cium. Ac separari haec uerba debere ab antecedentibus, nouamquepartem hic insti-
tui, ex eo patet, quod proxime tractauit exemplum de sua persona priuatim: quae
uero nunc sequuntur, doctrinam continent generalem, atque accipi ut uniuersali-
ter dicta de nouo loco communi conuenit. Item sicut praecedentia omnia accommo-
dasa fuerunt ad demonstrandum usum legis: ita hic sine inuolucris proponuntur quae
propria sunt Euangelii: Ac paulon post Apostolus iterum quaedam de sua persona an-
nectet, ad usum Euangelii aperiendum idonea. Breuiter, nihil ex praecedentibus ad
ista respicit, nisi quod narrando se adeptum misericordiam, uiam utcunque strauit ad
hunc de Euangelio locum. Diserte uero hic agere Apostolum de natura Euange-
lii, perspicuum fit non una ratione.

Primo exuberans gratia Domini nostri, de qua hic instituitur sermo, Legi in Scri-
pturis opponitur. Iohann.1.de plenitudine eius nos omnes accepimus, et gratiam pro
gratia: quia lex per Mosen data est, gratia et ueritas per lesum Christum exorta esti
Ad Roman.6. Non estis sub lege, sed sub gratia. Ad Galat.5. Quicunque per legem
iustificamini, a gratia excidistis. Ergo Apostolo placet summam doctrinae Christia-
nae hac methodon tradere, ut postquam absoluit sermonem de lege, pergat nunc dice-
re de Euangelio legi opposito.

Semcundon, gratia est ueluti subiectum Euangelii, ita ut ubicunque de gratia Der
aliqua occurrunt, ibi commendari negocium Euangelii omnes interpretentur. Vn-
de Apostolus ad presbyteros Epheslos uerba faciens Actor.20. Euangelium appel
lat Euangelium gratiae: ut consummem, inquit, cursum meum cum gaudio, et mi
nisterium, quod accepi a Domino lesu, ad testificandum Euangelium gratiae Dei.
Ad Ephes.2. Audistis dispensationem gratiae Dei, quae data est mihiin uos, etc. Atq
hinc fit, quod Apostoli passim in suis scriptis primo et ultimo loco gratiam incul,
cant. In prophetarum autem sermonibus, imo in toto ueteri testamento talis loquen-
di ratio non obseruatur.

Iertio, in his uerbis Apostoli cumprimis elegans et foecunda continetur Euange.
lii desinitio seu descriptio, quod mox plenius ostendemus. Itaque nouam hic institu
partem de doctrina Euangelii, ex his liquido constat. Proinde ad uerba Apesto.
li ueniamus.

Exuberauit autem.

Continetur his uerbis luculenta Euangelii definitio, quam hoc pacto crassius licet
exprimere. Euangelium est doctrina laetum proponens nuncium de gratia et remis-
sione peccatorum gratis et abundanter in nomine lesu Christi a Deo oblata omni-
bus hominibus, quorum interest deinceps in uera fide ac dilectione pie sancteque ad
Dei et lesu Christi gloriam uiuere. Estquedefinitio illa Apostoli uehementer commen
danda. Primo, quia breuissima est: fiquidem in definitionibus breuitas probatur.
Secundo, quia maxime propria est. Nihil enim aliud continet, quam quod spe-
ctari in primis in Euangelii natura debet. Nonnulli definiunt Euangelium esse do-
ctrinam de poenitentia et remissione peccatorum. Neque id quidem incommode, ue
rùm non satis proprie de Euangelio loquuntur, sed magis de doctrina uniuersa, quam
Christus proponi in ecclesia mandauit, quae legem pariter cum Euangelio comple-
ctitur. Etenim praedicatione legis excitantur homines ad poenitentiam: quandoqui-
dem lex adfert peccatorum cognitionem: Comminationes autem legis incutiunt do-
lorem ob peccata. Sed quando haec duo, cognitio, inquam, peccatorum et dolor
ob peccata locum habent eciam in impiis, et non semper ubi sia duo sunt, peccatore

45IN I. EPIST. D. PAVLI.

remissio sequitur: ideo non sunt propria Euangelii, quod simpliciter agit de gratia et
peccatorum condonatione. Tertio, commendatur haec definitio, quia con gesta est
ex Euangelii effectis, sicut supra quoque disseruit de vsu et quibusdam effectis legis.
Estquehoc genus definitionum in Theologia vsitatissimum, ac frequenter cogimur de
Deo, de esus voluntate iudicium colligere a posteriori et effectis acsignis. Aptissi-
me autem huiusmodi definitiones verum cuiuscunque doctrinae Spiritualis usum expla
nant et augent in conscientiis experientiam, vt maiori iudicio assuescant in rebus diui-
nis et spiritualibus omnia considerare: Sine qua experientia et sedula obseruatione
nemo serio in theologia rebusque ́, ad salutem pertinentibus proficit. Sic porro distri-
buta sunt membra in hac definitione Euangelii, vt in priori parte statuantur conside-
randa effecta in Deo, siue ex parte Dei, ut modus et causa efficiens iustificationis erque
salutis humanae, siquidem hanc constat solius Dei gratia perfici.

Exuberauit, inquit supra modum gratia Domini nostri. Iln posteriori autem parte subii-
ciuntur effecta consideranda in hominibus, qui gratiae Dei participes facti fuerint:
quando ait, cum fide et dilectione, quae est per Christum Iesum. Etenim in iustificatis fi-
des et dilectio coniunctim elucere perpetuo debent, quae ipsa sunt Dei dona ac gra-
tiae Dei praeclara effecta. Ac notandus est hicordo, quo primo generatim vt origo
et fons omnis boni commendatur gratia Dei. Secundo, fides, quae etiam requiri-
tur ante iustificationem: quanquam et ipsa tunc Dei donum est, Ephes.2. et sequi iu-
l stificationem debet. l’ertio, Dilectio, quae est tanquam regula ac norma bono-
rum operum, quae a fide producuntur. Ad Galath.5. Haec vero simul omnia inui-
cem coniunguntur et cohaerent, vt mutuo sese ponere quodammodo videantur. Si
qui uere adepti sunt gratiam Dei seu remissionem peccatorum, ac sunt iustificati, hi
quoque veros Euangelii fructus ac dignos gratia Dei, fidem, inquam, et dilectio-
nem producent: Et in quibus fides est et dilectio, in iis gratiam Dei et prius esseo-
peratam, et adhuc operari necesse est. Gratia hoc loco significat misericordiam,
qua Deus gratis remittit peccata propter meritum lesu Christi, qui morte sua pro pec
çatis nostris satisfecit. Sic autem in negocio iustificationis ac salutis nostrae conside-
rari gratia in Deo et ex parte Dei debet: vt ex parte nostra neque opera, quantum-
libet legi diuinae consentanea, neque merita locum habeant. Huc pertinent hi lo-
ci: Ad Roman3. lustificamur autem gratis per illius gratiam, et quae sequuntur: Quod
si per gratiam, non iam ex operibus. Ad Galat.5. Quicunque per legem iustificami-
ni, a gratia excidistis. Ad Tit.3. Postquam bonitas et erga homines amor apparuit
seruatoris nostri Dei: Non ex operibus iustis quae fecerimus nos, sed ex sua miseri-
cordia seruaustnos, etc. His locis clarem et per plures circumstantias in negocio salu-
tis nostrae considerandas, explanatur, quid praesenti loco Apostolus nomine gratiae
velit intelligi.

Exuberauit, ὑπερεπλεόνασι.) Elegans compositio ad significandum insignem, ad-
mirabilem, et superabundantem gratiam. Atque hoc loco mirifice amplificatur Dei
gratia, quae Amplificatio alibi tribus potissimum ex causis colligitur atque illustrat̃.
1. Quod per sese amplissima sit in ipso Deo. Ad Ephes.1. dicitur, quod in Deo sint
diuitiae gratiae. Et Deus pater 2. ad Corinth.1. pater misericordiarum appellatur. De
filio autem lohan.1. Conspeximus gloriam eius gloriam uelut unigeniti a patre, ple-
nus gratiae et ueritatis.

2. Quôd Deus largissime impendat suam gratiam hominibus eandemquesemper au
geat. ad Ephes.I. Per quem habemus remissionem peccatorum iuxta diuitias gra-
diae suae, de qua ubertim impartiuit nobis in omni Sapientia ac prudentia. Iohan.1.
De plenitudine eius nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia. 1. Petri 1. Perfecte
sperate in eam, quae ad uos defertur, gratiam, dum patefiat lesus Christus.

3. Amplificatur gratia Dei, quando confertur hominibus, qui ob peccata aeterne
damnationis omnes rei sunt. ad Roman.5. Si per unius delictum mors regnauit per
unum, multo magis ii qui exuberantiam gratiae et doni iustitiae accipiunt, per uitam

46AD TIMOTHEVM CAP. I.

Lauberaust gratia. Tluiumour ignur Ampiicanones gratiae Der notantur ab-
Apostolo, dicente uno uerbo, quod gratia Domini nostri super modum exuberarit.

Proinde obseruanda nobis est haec methodus, qua, cum agitur de negocio Euan-
gelii et Salutis nostrae, initium fit ab exuberante Domini nostri gratia, imo et finis
in eadem fieri debet. Hanc methodum par est nos quoque in docendo sequamur.
Atque omni studio retinendum praedicandumqueest in ecclesiis dogma, quod gratia
Deisit non modo iustificationis nostrae, uerum etiam electionis, uocationis, et glo-
rificationis fundamentum ac causa efficiens. Vult namque Deus hac ratione suam
celebrari bonitatem, gloriam et potentiam. Ad Roman.3. Ad Ephes. 1. Nec fe-
rendi funt qui tanquam contemptores et hostes gratiae Dei plus iusto deferunt hu-
mmis viribus, operibus et meritis, siue ludaeisint, propriam quaerentes statuere iu-
stitiam, ad Roman. 9. Siue pelagiani, siue quocunque alio appellati nomine. Pii in-
terea agnoscant, se plurimum Deo debere pro accepris beneficiis, in primis spiritua-
libus, ideoque agant indesinenter gratias, atque omnibus modis bonitatem Dei ce-
lebrent. Verum in hoc incumbent praecipuë, vt fructus gratiae Dei respondentes,
hoc est, actiones ueris Christianis dignas per omnem uitam proferant: ne, quemad-
modum 2. ad Corinthios on. dicitur, gratiam Dei frustra recepisse existimentur: quin-
potius cunctis uidentibus conuersationem nostram subministremus occasionem glo
rificandi coelestem patrem. Matth.5. 1.Petri 2. Assuescamus insuper in tentationi-
bus, in pauoribus conscientiae, denique in quibuscunque perieulis, consolationum ma-
teriam colligere ex gratiae Dei exuberantis consideratione.

Iamad secundam partem definitionis, de fide, inquam, ac dilectione, quae ex par-
te ipsius hominis considerari in negocio salutis debet. Oritur primo loco fides, quan-
doquidem hanc Deus ante alia quaecunque in homine requirit: ad Hebr.11. Sine fi-
de fieri nonpotest, ut quis Deo placeat. Nam qui accedit ad Deum, hunc crede-
re oportet esse Deum, et esse remuneratorem quaerentibus se. Significat autem
hocloco fides non sidem ciuilem, quam detiniunt philosophi ac iuriseonsulti dicto-
rum factorumqueconstantiam: non item fidem, qua eduntur miracula, cuius fit mem-
1o1. Corinth. 13. neque fidem historicam, qua uidelicet credit quispiam simplicitez
uera esse, quae de Deo, uel a Deo facta referuntur: qualem lacobus ait inueniri e-
tiam in Daemonibus: lacobus 2. Sed firmam certamquecognitionem innixam diuinis
promissionibus de gratia seu misericordia nobis impendenda propter Chustum.
Quae descriptio uariis Scripturae locis explicatur: ad Hebrae.11. Fides est earum re-
rum, quae sperantur, substantia, argumentum eorum, quae non uidentur. Ad Ro-
manos 4. Qui praeterspem sub spe credidit. Niri autem fidem promissionibus de
misericordia a Deo factis, liquet ad Romanos 4. ldcircon ex fide datur haereditas, ut siu
per gratiam, ut firma sit pmissio uniuerso semini Rursus de Abrahamo: Ac minime im-
becillis fide, non considerauit suum ipsius corpus iam emortuum, cùm centum circiter na
tus esset annos, nec emortuam uuluam Sarae: Verùm ad promissionem Dei non hae-
sitabat ob in credulitatem, sed robustus factus est fide, tribuens gloriam Deo, certa
persuasione concepta, quod is qui promiserat, idem potens esset etiam praestare.
Quapropter etiam imputatum est illiad iustitiam. Et promissam gratiam conferre
propter semen benedictum, uidelicet lesum Christum, crebro explicatur. Ad Ga-
lat.3. Vt in gentes benedictio Abrahae ueniret per Christum lesum, ut promissio-
nem spiritus acciperemus per fidem. Item, Porro Abrahae dictae sunt promissio-
nes et semini eius. Non dicit, Et Seminibus, tanquam de multis, sed tanquam de
uno: Et in semine tuo, qui est Christus. Nascitur uero huiusmodi fides, simul, quan
do auditur Dei ueibum, simul quando Spiritus Sanctus eum informat in cordibus
Ad Roman.10. Fides est ex auditu, auditus autem per uerbum Dei. Actor.1e.Au-
dientes autem gentes gauisae sunt, et glorificabant sermonem Domini, et credide.
runt quotquot erant ordinati aduitam aeternam. 2. Thessal. 3. Non omnium est fi
des, sed fidelis est Dominus, qui stabiliet uos. Ad Philippenses 1. Vobis donatum
est pro Christo, non solum vt in eum credatis, verumetiam vt pro ilo patiamiie

47IN I. EPIST. D. PAVLI.

Ergo lic in homine spectanda est fides, ut tamen sollus Dei dono contingere, non
parari studio uel industria humana intelligamus. Simulata et hypocritarum est fides,
quae a Deo non inditur. Debet porrô haec inuicta ac certa fides in hac breuitate uerbo-
rum dupliciter considerari.

Primo, ut necessaria est ante iustificationem: quandoquidem fide absque operi-
bus homo iustificatur. Ad Roman.3. lustitia Dei per fidem lesu Christi in omnes et
super omnes qui credunt. Non enim est distinctio: omnes enim peccauerunt ac de-
stituuntur gloria Dei: iustificantur autem gratis per illius gratiam, per redemptio-
nem quae est in Christo Iesu, quem proposuit Deus reconciliatorem per fidem, in-
terueniente ipsius sanguine, ad ostensionem iustitiae suae propter remissionem praete.
ritorum peccatorum. Ibidem. Arbitramur fide iustificari hominem absque opcri-
bus legis. Ad Galatas 2. Scimus non iustificari hominem ex operibus legis, nisi per
fidem lesu Christi: et nos in lesum Christum credidimus, ut iustificaremur ex fide Chri-
sti, et non ex operibus legis. Ad Ephes.2. Gratia estis seruati per fidem, idquenon ex-
uobis, Dei donum est, non ex operibus, ne quis glorietur. Etenim in negocio iusti-
ficationis fides sola, quemadmodum Sancti Patres loqui solent, locum habet.

pore elucere debet adiuncta ei dilectio, proueniuntqueex fide bona opera secundum
Secundon, debet considerari fides, ut necessaria est etiam a iustificatione, quo tem-
dilectionis regulam facta: qui enim iustificatus est, fidem non abiicit, neque in ipso
minuitur, sed potius per Spiritum sanctum in iustificatione acceptum augetur, ideoque
studet per dilectionem bonis operibus abundare. Ad Galat.5. Nos spiritu ex fidespem
iustitiae expectamus. Nam in Christo lesuneque circumcisio quicquam valet, neque prae-
putium, sed fides per dilectionem operans. ad Ephes.3. Det uobis iuxta diuitias gloriae suae,
» ut fortitudine corroboremini per spiritum suum in internum hominem, ut inhabitet Christus
per fidem in cordibus uestris, in charitate actis radicibus. ad Colos.1. Reconciliauit uos cor
pore carnis suae per mortem, ut exhiberet uos sanctos et irreprehensibiles et inculpatos
in conpectu suo : Siquidem permanetis in fide fundati ac stabiles, nec dimouemini a spe
Euangelii quod audiuistis. lacobus 2. fides absque operibus mortua est. Ita namque ubi aliqui fi
de absque operibus fuerint semel iustificati, in his necesse est post iustificationem fructus
fidei, qui potissimum consistunt in operibus charitatis, perpetuô elucere. Etenim omnes loci
scripturarum, qui de fide ac dilectione, uel de fide et operibus coniunctim loquunt, ad
eos intelliguntur pertinere, qui iam sunt fide iustificati, quemadmodum non obscure
docet Augustinus liber de fide et operibus.

Quae est per Christum Iesum.) Addunt̃ haec uerba ad discernendam ueram fidem ueramquedile-
ctione a salsa, simulata et hypocritica: Notum namque est utramque ab hypocritis iactari uer-
bis, nomnunquam etiam specie quadam externa ostentari. Verum quando Deo, qui serutat corda,
non probant, inanes et emortuae plane sunt. Matth.7. Non omnis, qui dicit mihi, Domi
ne Dñe, intrabit in regnum coelorum. Et paulo ante dictum est de Charitate ex puro corde,
et conscientia bona, et fide non simulata, prodeunte. Caeterùm tribus de causis dicunt, tam
fides, quam dilectio esse in Christo siue per Christum. Primo, si spectar̃ earum causa efficiens
atque origo, oportet uni Christo accepta feramus. Fides enim Dei donum est, et propter
Christum donat, ut paulo ante ostendimus. Vera dilectio ebullit ex fide, et accendit in cor
dibus per Spiritum S.qui dat̃ in iustificatione. Secundo fides et dilectio in Christo sunt,
ratione causae formalis, siue propter modum quo exercentur: In ueris Christianis
multo aliter sese exerunt fructus utriusque uirtutis, quam in hypocritis et gentili-
bus: semper spirant in illis aliquid eximium et singulare, quod in aliis minimem
deprehenditur. Hinc Christus distinguit iustitiam Christianorum a iustitia Pha-
risaeorum et seribarum: Matth. 5. Et Petrus in priori Epistola varias colligit cir-
cumstantias, ex quibus discrimen notari vult inter actiones hominis Christiani et
non Christiani. Capite secundo iubet propter Dominum, propter voluntatem
Dei, propter conscientiam Dei, tanquam seruos Dei, secundum gratiam Dei, pro gra-
tia apud Deum beneagere. Capite tertio: Sanctificate, inquit, Deum in cordibua
vestris: Sitis autem parati semper adrespondendum cuslsbet petenti, yt loquamini de

48AD TIMOTHEVM CAP. I.

ea, quae in vobis elt, spe, cum mansuetudine et reuerentia, conscientiam habentes bo-
nam, vt in hoc quod vobis detrahunt tanquam scelerosis, pudefiant hi, qui incessunt
vestram bonam in Christo conuersationem. Item: bona conscientia bene respon-
deat apud Deum. Capite quarto, charitatem credentium vult esle vehementem
et eximiam, vult vnumquemque agere secundum dona accepta a Deo, vult ea
um, qui loquitur, loqui, vt eloquia Dei: vult eum, qui ministrat, ministrare tan-
quam ex virtute, quam suppeditat Deus, idque ́, vt in omnibus glorificetur Deus per
Iesum Christum.

T'ertio, sunt fides et dilectio in Christo, ratione causae finalis: Sempernamque inteni
tae sunt ad celebrandam apud omnes, etiam hostes, gloriam Dei.1. ad Corinth.10.
Omnia in gloriam Dei facite. Arque operibus bonis vacare nos oportet, vt glo,
rificetur Deus: Marth. 5. ad Philip.L.1. Petri 4. Ac sancti Patres diligentes fue-
runt in demonstrando discrimine inter virtutes bonasqueactiones Christianorum et
virtutes gentilium et quorumcunque incredulorum. Vide Tertulian. Apolog.
capite 25. Origenem contra Celsum, Augustinum contra lulianum libro quarto:
libro de ciuitate Dei 19. capite 25. Dignum autem est obseruatu, quod Aposto-
lus tam paucis summam doctrinae Euangelii expressit. Suntquehi loci, in quibus
breuiter comprehenduntur capita vniuerlae doctrinae Christianae, tam de lege quam
de Euangelio, notandi ac seligendi. Nam saepe occurrunt in nouo testamento,
frequentissime vero in Paulinis Epistolis. Studiosi adolescentes excerptos in li-
bellis, in chartis, slue tabulis ac parietibus merito saepius describerent: Imo pu-
blice in ecclesiis in loco digniori deberent exarari. Aequum autem est, assiduë
inculcari in ecclesiis doctrinam de iustificatione per fidem absque operibus, cum glo-
riam Dei vehementer commendet, et ad illustrandam illius bonitatem ac poten-
tiam, rursumquead detegendam nostram infirmitatem, indignitatem, et bonorum
operum, momentum magnum magnum adferat: ldcirco etiam paulo post gloria
Dei immortalis et inuisibilis ab Apostolo praedicatur. Consimile est iudicium de
fide ac dilectione, bonisqueoperibus, quae requiruntur coniuncta in iustificatis. Atque
interest piorum seipsos imô et alios perpetuo excitare, vt bonis operibus in-
tenti sint, atque ita suam fidem ac iustificationem, dehinc fidem cum charitate
a iustificatione declarent. Viua, efficax, et operans esse debet fides per fru-
ctus charitatis.

Certus sermo et dignus quem modis omnibus amplectamur :) Priusquam absoluat
summam doctrinae Euangelii, interponit autoritate apostolica et magno affectu
paucaverba, quae certitudinem ac dignitatem eiusdem doctrinae mirifice commen
dant. Adduntur autem quadam praeoccupatione. Nam cum Apostolus in tanta
breuitate nullas admisceat probationes ex scripturis, facile aliquis reiiceret omnia,
et causaretur scripturarum testimonia deesse. Verùm Apostolo, et quidem scribens
ti ad Timotheum istarum rerum iam egregie peritum, satis est hoc pacto duobus
verbis, Euangelii cùm certitudinem tum excellentiam asserere. Quo pacto iterum
praesentis Epistolae cap33. et 2.ad Timoth2.ad Titum3. eadem asseuerationis formu-
la vtitur, nec puto alibi eum id facere. Etiamsi protinus subiiciet probationem admo-
dum efficacem, sumptam videlicet ab experientia siue de exemplo suae personae. La-
tenter tamen suggerit Apostolus his paucis verbis non Timotheo modo, verum etiam
cuicunque Christiano recordationem omnium locorum, quibus haec doctrina de Euan-
gelio in scripturis comprobatur. Nam ad scripturas potissimùm remittit audito-
res: Et qui agnoscunt conceduntque Christianis doctrinae suae principia, hoc est, sa-
cram scripturam, sufficit huiusmodi asseueratio per Apostolum facta. Sciunt
namque de scripturis aperta haberi omnium dogmatum firmamenta. Si qui autem
principia scripturarum Christianis non concedunt, his nullae rationes sufficient neque
conueniet cum eis disputare. Non est autem operae pretium, hic per nos repeti locos seri,
pturae, quibus doctrina de gratia, fide, et dilectione per lesum Christum, item Christi aduen
tu in camne, vt peccatores saluos feceret, confirmat Si quide ab initio mundipromisaio:

49N L. EPIST. D. PAVLI

nes de gratia et de Christo gratiae autore mittendo ad Adamum, deinde ad Patriarchas,
postea ad prophetas et Dauidem factae sunt. De hac re oracula, uaticinia, conciones
diuersas prophetae ediderunt. Hanc rem praefigurarunt multae Sanctorum patrum
in ueteri testamento actiones, huius rei umbrae et uypi in sacrificiis et plurimis ceremo-
niis legalibus uisebantur. Recte ergo dici potest, quod hic sermo, haec doctrina E-
uangelica certa sit. Acuide optimum ordinem seruatum in uerbis Apostoli. Prius di-
cit, sermonem esse certum, postea addit, dignum omni commendatione. Expriore se-
quitur posterius, iusta forma Enthymematis. Nam illa demum doctrina commendarl
mertur, quae solida accerta est

Discimus autem hinc in docendi methodo conducere nonnunquam, ut tractationi
dogmatum interseramus breues aliquas asseuerationes, non tam ad confirmandos, quam
excitandos auditorum animos. Conuenit hoc interdum eorum intelligentiae uelne-
gligentiae, quos docendos suscipimus. Quanquam prudenter dispicere oportet,
quando huiusmodi utisorma expediat. Neque enim eam decetadhibere passim, sed
tùm cùm exposita est alias satis diffuse eadem doctrina, ut non necesse sit, probatic-
nes taediose repeti: uel auditoribus, quandoquidemin sacrarum literarum lectione
exercitati sunt, iam ante nota esse potest:uel tania est eius, qui docet, autoritas, et de
doctrina ipsius opinio, ut etiam sua non probanti ex sacris literis fides habeatur. Inte-
rea uerô auditores pii asseuerationes eiusmodi tempestiuë adhibitas benigne accipi-
ent, doctrinam propositam altius infigent memoriae, et pro certa indubitataqueeam
retinebunt. Nec difficile est iudicare, qui nam doceant cum uirtute et tanquam auto-
ritatem habentes. Aut si quit scrupulus reliquus est, conferemus ipsi locos scriptura-
rum, exempla patrum, tantis per dum nobis de docrinae certitudine constiterit, nisi
malimus doctiores consulere. Est uero haec magna laus doctrinae Christianae, quod
certa sibique constans ubique sit. Longe aliter schola Christiana, quam Academia
illa Socratica, quae in hoc laborans ut aliena refellat dicta, et probabilia tantùm aliquo
usque defendens, nihil definit, sed iudicium omne relinquit auditori. Schola Christiana
proponit quae certa sunt, atque ab omni dubitatione procul remota. Certa autem
sunt, quia diuinitus reuelata sunt, et eruditos nos possunt reddere ad salutem 2. ad Ti-
motheum 2.2. Petri1.Aequissimum igitur est confirmemus animos, ut eam doctrinam
constanter retineamus, neque ullis disputationibus, contentionbus, offendiculis, tem-
tationibus, persecutionibus, insidiis patiamur nos auelli. Hominum quidem com-
menta dies abolet:uerbum autem Domini in aeternum manet. Ac potest fieri, ut inter-
dum obscurius tradatur doctrina ac negligentius, praeterea hominum caecitas mali-
tiaque inducit subinde errores: Attamen ueritas doctrinae Christianae semper apud ali-
quons integra seruatur sine corruptelis et fermento Pharisaicarum traditionum, ac tan-
dem patefit: Christus nunquam in totum deserit suam Ecclesiam, sed semper aliquam
seruat, cui aderit ad consummationem usque seculi. Potest itaque ad tempus, et quibus-
dam in locis oppugnari ac labefactari ueritas, expugnari uero et prorsus delerinon
potest. Efficax profecto mentium Christianarum confirmatio, praeterea ad resistendum
tentationibus, quas suggerunt Diabolus et caro nostra, incitantes nos ad dubitandum
de ueritate doctrinae Euangelicae, uel etiam de Dei in nos gratia, consolatio praesen-
tissima et praesidium inexpugnabile.

Qu'od Christus Iesus venit in mundum, ut peccatores saluos faceret.) Nonsine Occupa-
tione haec asseruntur. Breuissime dictum est in negocio salutis humanae, ex parte Del
exhiberi gratiam, ex parte uero hominum fidem ac dilectionem in Christo necessa-
riam esse. Non abs re autem postularent aliqui etiam modum omnem, quo gratia
illa Dei sic exuberauit, plenius cognoscere. Ergo quo satisfiat omnibus, clarius nunc
exponit Apostolus, quamuis iterum mira breuitate, quomodo salus nostra ex gratia
a Deo perfecta sit.

Chrislus lesus, inquit, venit in mundum.) Tria autem sunt obseruanda mem-
bra, quibus vt generatim tantùm et aliquo modo obscurius dictum videri pote-
rat de gratia Domini exuberante, distinctius explicatur.

50AD TIMOTHEVM CAP. I.

Primum membrum est de persona atque autore illius gratiae, nempe Christo lesu seu
filio Dei. Vt enim nobis applicaretur Dei gratia, oportuit filium Dei humillari et sua
Obedientia nobis diuinam gratiam promereri: oportuit illum fieri lesum siue Serua-
torem, et Christum, id est, unctum siue regem, pontificem et prophetam, qui pro
nobis apud patrem intercederet. Non est aliud nomen, in quo remissionem pecca-
torum consequamur: et gratia acueritas per lesum Christum exorta est. Actor.4.1o.
Iohan.1. Atque hocnomine distat doctrina Euangelica a doctrinis aliarum sectarum:
quod illa lesum Christum agnoscit, et perpetuo praedicat: caeterae autem abnegant et
reiiciunt. Valde igitur necessarla est haec particula ad recte intelligendum, quid sit
Euangelium.

»Secundum membrum est de modo, quo gratia Dei nobis per filium parta est
Venit, inquit, in mundum. In coelo erat gloriam habens cum patre communem: ul.
tro inde descendit nullis illectus nostris meritis aut uirtutibus. Et uenit in mundum,
ubi formam serui suscipiens est extreme humiliatus. Itaque hac particula compre,
henduntur omnsa, quae Christus in sua humiliatione nostri caussa perfecit, ut incar-
natio, mors, sepultura, resurrectio. Neque hoc membrum doctrinae Euangelle?
ignoscunt ludaei, Turcae, et similes. Est ergo doctrina de humiliatione Christi, eiusque
pro salute nostra actionibus, Euangelii propria.

I’ertium membrum est de Effectu gratiae, quod nimirum per eam salui fiunt
peccatores. Late alioqui patet Dei gratia.' Etenim quod sumus, uiuimus, et
mouemur, item, quotidiana beneficia, fertilitas terrae, pluuia tempestiua, ut
ctus, uestitus, caeteraqueaccepta serri gratiae Dei debent: quod intelligunt et
praedicant omnes homines, ettam ludaei ac Turcae et quicunque hypOcIIae. E
uangelium autem sigillatim concionatur de gratia, qua ad salutem aeternam ad-
ducuntur homines peccatores. Deus namque salutem aeternam gratis et per gra-
tiam, et in gratiam filii peccatorsbus confert. Quod qui non credunt, ab’E,
uangelio sunt alieni, siue ludaei sint, qui propriam iustitiam quaerunt constitue-
re, atque ex suis uolunt iustificari operibus: Ad Romanos. 9. siue titulotenus
Christiani hypocritae, siue alii. Peccatorum nomine intellige primo quoscunque si-
ne exceptione homines. Omnes enim peccauerunt: Ad Romanos.3. et1. Secun
do, peccatores hoc loco sunt, qui tales se esse humiliter confitentur, ac perpetuon
orant: petunt autem in nomine Christi sibi remitti peccata. Nam his tantum pec-
catoribus beneficium salutis impenditur. Ad peccatores, qui simpliciter tales
sunt, et manent, siue confiteantur siue non confiteantur, concionatur lex, atque
ante oculos ponit damnationem. Ad peccatores autem poenitentes dirigitur uoxE
uangelii. Euangelium namque poenitentiam expetit, quemadmodum Lucae 24
mandat Christus, praedicari in nomine suo poenitentiam et remissionem peccato
rum, in omnes gentes. Et loannes Baptista, Christus et Apostoli, a poenitentiase.
cerunt docendi initium. Marth.3. 4. Marci 6. Actor. 2.3. 5.11. Mirifice uero am-
plificatur Dei potentia ac bonitas ex eo, quod peccatores potissimum uelit sal
uos facere. Superba ratio hoc non credit, uerum statuit primum, quod homines
aliqui per se iusti sint, sibique iustitiam quandam comparent: Deinde, quod ho
rum tantùm qui uidelicet iusti hoc modo effectisint, habere velit rationem. Sec
turpiter hallucinatur, quandoquidem falsae sunt hae duae hypotheses, quibus ipst
nititur. Vera autem et certa est doctrina Euangellii, cui et acquiescere nos de
cet, quod videlicet Christus idcirco in mundum uenerit, vt peccatores saluos fa-
ceret, quod ipsemet asserit Marci 2. qui bene habent, non egent medico: non
veni ad vocandum iustos, sed peccatores ad poenitentiam. Matth.11. Venite ad me
omnes qui laboratis et onerati estis, et ego refocillabo uos. Itaque gloria Dei haec
maxima est, quod non iustos ( qui tamen nulli reuera sunt) sed peccatores sal-
uos facit.

Porrô salutis nomine comprehendit Apostolus electionem ab aeterno factam, vocatio
nem in hac vita ad Euangelium, et in ecelesia iustificationem cum bonis et fructibus, qui

51IN I. EPIST. D. PAVLI.

comitari ipsam etiam in hac uita solent, denique et glorificationem, quae post hanc ui-
tam aeterna apud Deum in coelis succedit. Vide, quam magna et multa Aposto-
lus uno uerbo suggerat expendenda. Haec uero omnia per Christum contingere creden
tibus luculenter docet Apostolus cum alibi, tum ad Ephes.1. et 2. Porro hoc membium
de saluandis peccatoribus, postremo loco positum esse videtur, vt eo commodius con-
uertatur sequens probatio de exemplo suae personae.

1. Obseruandum proinde est dogma Euangelicum, quoscunque sine vlla personarum
exceptione peccatores salutem per lesum Christum consequi. Haec summa est siue
generalis propositio, et Status doctrinae vniuersae, quam Euangelistae et Apostoli
suis scriptis inculcant, sicut et loannes hoc fere pacto concludit suum Euangelium
cap.20. Haec scripta sunt, inquit, ut credatis, quod lesus est Christus ille fillus Dei, et
vt credentes vitam habeatis per nomem eius. Similiter lex et prophetae perpetuo sunt de
vno Seruatore Christo concionati, Matth.5.Luc.24-

2 Redarguuntur omnes haeretici, qui de Christi descensu de coelis in terras, de eius
incarnatione, morte, caeterisque , quae idem nostrae salutis caussa in assumpta natura hu-
mana perfecit, quouis modo dubitant, aut quaestiones praeter ea et contra ea, quae
de his aperte sunt in Scripturis podita, curiose mouent et periculose contendunt.
Sed illi potissimùm relmquantur, qui iubent homines salutem aliunde, quam a solo
Christo expectare. Non opera propria quamlibet speciosa: non merita aliorum ho-
ninum, qui bonarum actionum suarum communicationem aliis promittunt, ne di-
cam pretio accepto communicant: non denique sanctorum hominum, qui e viuis
excesserunt, inuocationes et intercessiones, salutem nobis adferunt, sed solus lesus
peccatores, quemadmodum hic Apostolus diserte asserit, saluos faciat.
Christus intercessor et mediator noster apud patrem, qui ideo in mundum venit, ut

Eorum vero, qui salutis per Christum allatae sacti sunt participes, interest pie san-
ctaeque viuere. Id autem quo animaduerti possit, tum quod ipsi vere in Christum cre-
dant, memores et grati sint pro beneficiis per Christum acceptis, tum quod Christi
mors in illis sit efnicax atque mirabiles fructus spirituales producat. Ad Tit. 2.Illuxit
gratia Dei salutifera omnibus hominibus, erudiens nos, vt abnegata impierate et
mundanis concupiscentiis sobrie et iuste et pie viuamus in praesenti seculo, expectan-
tes beatam illam spem et illustrationem gloriae magni Dei et Seruatoris nostri lesu
» Christi, qui dedit semetipsum pro nobis, vt redimeret nos ab omni iniquitate, et pu-
,rificaret sibi ipsi populum peculiarem, sectatorem bonorum operum.

Abs re autem iactant se esse Christianos, se vere in Christum credere, se agnosce-
re, quanta bencficia a Christo in omni vita acceperint, qui sic interim viuunt, vt bar-
baris hominibus, quibus nihil vnquam de Christo et doctrina Christiana fuit propo-
situm, nihilo sint mellores: Imo propter eos nomen Dei et Euangelium blasphema-
tur apud aduersarios.

Caeterùm pii haec verba Apostoli altissime infigent memoriae, et ex singulis capl-
ent vberem materiam consolationum, quandocunque se vel alios tentari animad-
uertent. Nec enim fieri potest, quin aliquando aut nos ipsi aut alii metu iudicii at-
que irae Dei, et propriorum scelerum conscientia animo consternemur, atque etiam
in hac vita circumuallemur mortis et inferni doloribus. Operae pretium igitur est, nos
hac sententia Apostoli et aliis similibus tanquam valido praesidio atque armis muniri
atque sustentari. Ac colligent pii plures tales locos diligenter, qui ad manum sint
quandocunque postulabit necessitas. Matth. 9. Non egent medici opera qui sani
sunt, sed aegroti. Matth. 11. Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et
ego refocillabo uos. Matth.1. Non sum missus, nisi ad oues perditas domus lsra-
elis. Marci 2. Non ueni ad uocandum iustos, sed peccatores ad poenitentiam.
Matth.18. et Lucae 19. Venit filius hominis quaerere et saluum facere quod perierat. Lu-
» caeI5. Gaudium erit in coelo super uno peccatore resipiscente magis, quam super nonagin
ta nouem iustis, qui non indigent poenitentia. loan.3. Sic Deus dilexit mundum, ut filium suum
unigenita daret, ut omnis qui credit in eu, non pereat, sed habeat uita aeternam. Non enim

52AD TIMOTHEVM CAP. I.

misit Deus silium suum in mundum, vt condemnet mundum, sed vt seruetur mun-
dus per cum. Maxima est foelicitas, quanta bona nobis in Christo proposita sint,
agnoscere.

Ex omnibus autem hucusque dictis constat, quid sit Euangelium, et quae illius dis e.
gnitas atque prestantia. Decet autem pios etiam in aliis locis eiusmodi breues descri-
ptiones diligenter notare, atque inter se conferre. Extant autem passim, Matth.9. 11.24.
Marci 1. 2.16.Luc.2.4.6.loann.1.3.5.6.17. Ad Roman.11o. 1.ad Corinth.1.2.5. 2. ad Co-
rinth.5. ad Ephes.1.2. ad Coloss.1.2. ad Timoth.1. ad Tit.1.2. Actor. 1o.1. Petri 1.1.
Iohann.2.5. etc.

Quorum ego primus sum.) Comparatio descriptionis Euangelii ante positae, sumpta
devero Euangelii vsu, quem declarat a suae personae exemplo et propria experientia
perinde ac si dicat: verum esse, quod exuberarit gratia Domini nostri, quodq lesu
Christus venerit in mundum, vt peccatores saluos faceret, id possum iure optimo as-
seuerare: nam in me ipso id sum reuera expertus. Maxime autem fide digna est pro
batio, quae sumitur tum ab experientia, tum ab alicuius proprio iudicio atque sen-
su. Sic lohannes quoque ab experientia et sensuum iudicio confirmat Christi diui--
nitatem: conspeximus, inquit, gloriam velut vnigeniti a patre. Et 1. Iohann. 1..
Quod erat ab initio, quod audiuimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspexi- e
mus, et manus nostrae contrectauerunt, de sermonevitae, et vita manifestata est, et
vidimus, et testamur, et annunciamus vobis vitam aeternam, quae erat apud pa--
trem, et manifestata est nobis. Loquitur de persona Christi, in qua duae confideran;
tur naturae contunctae: atque asserit certissimum et omnibus sensibus sibi comper.
tum, quod duae illae naturae in Christo verae et perfectae existant. Huiusmodi autem
probationes sumptas ab experientia et sensuum manifesto iudicio, et libenter pro-
ferent hi qui docent, et magnifacient auditores: Id autem partim, quia sunt perse
certissimae, partim quia mirabiliter erudiunt conscientiam, ac demonstrant, quis sit
germanus dogmatum, quae traduntur, vsus, siue quomodo doctrinae fructum ap-
plicare nobis ipsis debeamus. Ait igitur Apostolus, se compertum habere, quod
Christus Iesus venerit in mundum, vt peccatores saluos faceret: quandoquidem ipse
vnus exhis sit, quos Christus seruarst. Primum se vocat, id est, insignem et quasi
principem, quomodo apud Latinos quoque vox primus non semper numerum,
sed saepe excellentiam significat, veluti cùm dicitur primus Romana Liuius in histo-
ria: non quod ante Liuium historiam nemo scripserit, sed quod nemo id fecerit
excellentius. Consulto autem Apostolus se primum peccatorem hoc pacto appel-
lat. Prima causa est, vt testatam faciat suam humilitatem, quae in omnibus, qui pec-
catorum ducuntur poenitentia, considerari primo loco debet. Non dignatur De-
us sua gratia, nisi qui seipsos extreme humiliarint: Vnde olim poenitentes ciner
bus aspergebant capita, in cinere sedebant, sacco aut cilicio induebantur, ieiuna-
bant, flebant. lob42. Plalm. 102. Esaiae 58. lerem.6. Et verus ecclesia Christianorun
poenitentibus certum locum in sacro coetu, certas obseruationes, et signa quaedan
externa poenitentiae internae praescribebant.

Secunda, quia peccata ipsius reuera fuerunt maxima, nempe, blasphemia, perse
cutio, violentia, vti semel confessus est. Etsi veron semel dixerit, se per ignorantian
peccasse, qua ratione videbatur nonnihil extenuari peccatum: tamen quia illi non sa
tis fuit veritatem ab Apostolis et a Stephano fideliter propositam non admittere
(qua potissimum in parte ignorantia locum habet, quemadmodum ipse declaraus
dicens, se ignorantem, fecisse per incredulitatem) verum etiam adiunxit manife
stam blasphemiam, atque, vt verbis ipsius vtar Actor. 26. putauit se Hierosolymis
aduersus nomen lesu Nazareni repugnando multa facturum: Et multos sanctorum in-
clusit carceribus, a principibus Sacerdotum potestate accepta: Et cum occiderentur,
detulit sententiam, et peromnes Synagogas frequenter puniens eos, compellebat
blasphemare, et amplius insaniens in eos, persequebatur etiam in exteras usque ci-
ditates. Talia, inquit, et tam multa flagitia cum ipse de se commemoret, not-

53IN I. EPIST. D. PAVLI.

abs re hoc loco confessionem istam edit, atque se uel primum peccatorem fatetur.
Sola certe incredulitas maximum per se peccatum est:siquidem loan.16. Christus eam
appellat peccatum per Antonomasiam: Spiritus sanctus, inquit, arguet mundum de
peccato, quia non credunt inme. Quid igitur statuetur, ubi aperta blasphemia, perse-
cutio, uiolentia accesserint? Tertia, vocat Apostolus se primum seu maximum pec-
catorem, ut Dei, qui dignatus est tantum peccatorem in gratiam recipere, amplificet
atque extollat misericordiam. Quanto grauiora sunt peccata quae remittuntur, tanto illu-
trior fit Dei misericordia. Ad Rom.3. Iniustitia nostra Dei iustitiam commendat. Ad
Roman.5. ubi exuberauit peccatum, ibi magis exuberauit gratia.

Sunt autem quaedam nobis hic obseruanda. Primum ingenue confiteamur nostra
peccata, praesertim quae nota sunt, et offendicula fratribus praebuerunt, nec vnquam
dissimulemus illa, vel quouis modo extenuemus. Atque hoc eos cum primis decet, qui
contestari volunt, quod serio et ex animo ducantur poenitentia, quodquede Dei mise-
ricordia suapte natura desperent. Secundo, notabunt haec verba Apostoli, qui prae-
senti tempore veritati diuinitus manifestatae credere et se submittere nolunt. Sola in-
credulitas maximum peccatum et sufficiens aeternae damnationis causa est. Quid ve-
ro facient, qui non solum non credunt, verùm etiam palam blasphemant, oppugnant,
persequuntur? Tertio, comprobatur dogma hic, quod qui serio egerint poeniten-
tiam, et vera fide apprehenderint misericordiam propter Christum, certam fiduciam
de Dei gratia debeant concipere, et credere, Deum etiam in hac vita sibi esse propitium
Paulus fatetur se quidem fuisse maximum peccatorem: nunc autem videtur asseuera-
re, se esse ex eorum numero, qui misericordiam sint per lesum Christum consecuti. So-
phistae quidem dicunt, nos non posse statuere, quod Deum habeamus placatum, et
simus in gratia, nisi ex coniectura morali, prout rursus se dignum illa homo inuenerit.
Nos veron Paulo adhaerebimus, et ad iudicandum, quod simus in gratia, oculum fidei
non ad opera nostra, vel aliquam nostram dignitatem, sed ad exuberantem Dei gra-
tiam, ad promissiones Dei, ad dignitatem lesu Christi, ad Spiritus sancti operationem
in cordibus nostris dirigemus. Ad Roman.5.per Christum contigit nobis, vt fide per-
duceremur in gratiam hanc, in qua stamus et gloriamur sub spe gloriae Dei: et quae
ibi sequuntur. Ad Roman.8. Accepimus Spiritum adoptionis, per quem clamamus
Abba pater: Idem Spiritus testatur vna cum Spiritu nostro, quod simus filii Dei.1.Co
rinth.2. Nos non Spiritum mundi accepimus, sed spiritum, qui est ex Deo, vt scia-
mus, quae a Christo donata sint nobis. 2. Corinth.13. Vosipsos tentate, num sitis in fi-
de. Vosipsos probate. Annon cognoscitis vosmetipsos, quod lesus Christus in no-
bis est ? I.loann.2. Per hoc scimus, quod manet in nobis e spiritu, quem nobis dedit.
Itaque qui iubent credentes dubitare, remouent id, quod fidei proprium est: siquidem
lubitatio et fides inter sese pugnant. Paulus autem sicut veram habuit et fidem et cha
ritatem, ita audet dicere, se, quamuis maximus fuerit peccator, salutem tamen in Chri-
sto esse consecutum. Vehementer autem commendat haec doctrina Dei bonitatem
et misericordiam: deinde pios excitat ad diligentiam in producendis bonis actioni-
pus, quae sunt Spiritus sancti et fidei fructus: quinaetiam sunt testimonia gratitudinis
erga Deum pro beneficiis acceptis: denique mirifice consolantur in omni dubitatione
et quibuscunque tentationibus. Quare merito retinenda est in ecclesia ac piis iuxta
methodum Scripturae proponenda. Plurimum igitur aberrant, qui doctrinam hanc
reiiciunt. Nam si verum vsum eius intelligerent, longe aliter sentirent. Causantur for-
te, hac doctrina induci in animos auditorum quandam stultam confidentiam, segni-
ciem ad bene agendum, excuti Dei timorem: sed falluntur. Tantum namque abest,
vt haec certitudo de gratia Dei tardos ad bonas actiones reddat, aut timorem Dei
expellat, vt haec ipsa uel maxime inserat credentium pectoribus. Si quidem vbispes
Dei est, ibi quoque necessario est studium bene agendi, vera fiducia in Deum, verus Dei
timor, non quidem seruilis et degener, sed qualis in filiis requiritur, quique cum chari-
tate est coniunctus, de quo Esaiae 11. et 1.loann.4. et alibi passim in scripturis. Quisquis
autore Christo in gratiam perductus in ea stat, Deo agat gratias: interea autem ne

54AD TIMOTHEVM CAP. I.

efferatur, sed timeat: Ad Roman.4. et u. fides in Deum, charitas in Deum, Timor Dei,
coniuncta sunt, atque his efficitur, vt pii clament, Abba pater.

Verùm ideo misericordiam sum adeptus:) Duas adiicit et palam praedicat insignes omni
busquenotandas causas, ob quas Deus dignatus est ipsum misericordia: quaȩ ita sunt di-
gestae et e pluribus electae, vt vsum siue effecta Euangelii declarent, simulqueverum es
se doceant, quod proxime dixerat lesum Christum venisse in mundum, vt peccato
res saluos faceret. Licet autem, imo et prodest causas operum Dei nonnunquam inus
stigare, et in lucem protrahere: quandoquidem earum consideratio in nobis fidem au
cuit, vel ad timorem Dei, vel ad praedicandum eius nomem, ad gratiarum actionem, a
stud um bene agendi aut omnino ad alia bona inuitat. Quod licet vidêre, tùm in mul
tis disputationibus in libro Hiob, tum in plerisque psalmis, vt 19.104, 105,106.107. in qui
bus excitantur homines ad consideranda admirabilia opera Dei, et canendas propter
haec Deo laudes. Variae autem sunt eausae actionum Dei: Quaedam enim sunt, quas
serutari humanae menti plane est impossibile, de qualibus ad Rom.11. dicitur: Quam
inserutabilia iudicia et imperuestigabiles viae eius. Quaedam sunt, quas etiamsi huma
nus intellectus posset assequi, tamen nosse minime expediret: in quibus explorandis
qui vehementer laborat, stultae curiositatis incurrit notam. De negotiis hominum par-
ticularibus multae huiusmodi quaestiones moueri possunt:ut, Cur Deus huichomini
longum vitae tempus, illi vero breue praestituerit: Cur Deus voluerit, vt ex duobus fra
tribus vnus esset maior, alter minor: et maior interim minori seruiret: ad Rom.9. Harum
et similium actionum Dei causas omnes nosse ne expediret quidem: sed satis audire,
hoc ita erat decretum, Deus cuius vult miseretur. Cur autem velit, scire non est necesse.
Relinquitur ergo, has demum causas in operibus Dei recte a nobis explorari, quas in-
tellectum siue potius fide possumus apprehendere, et quas scire nobis nunc expedit, et
has ipsas eatenus diligenter expendamus: proponemus insuper aliis expendendas,
quatenus instituto de quo agimus, sunt accommodatae Nam omnes perquirere cau-
sas, et alias quoque quae instituto non seruiunt, neque vtile est, neque necessarium, vt non di-
cam saepenumero etiam impostibile. Ad hunc proinde modum Paulus praesenti loco
grauissimas causas ante oculos ponit, ob quas Deus ipsum dignatus est misericordia.

Ptin me primo ostenderet Iesus Chrislus omnem clementiam.) Prima causa spectans a
illustrationem gloriae Dei:quae et ideo primo loco posita est, quod in cosideratione cau-
sarum decet nos in ea esse ante omnia intentos, quae ad Deum ipsum pertinent: Siquidem De
us sui ipsius et suae gloriae causa perficit vniuersa: ad Ephes.1.Hominum vero officium
est, de creatoris ac Domini sui gloria inprimis cogitare, quemadmodum Christus quoque
iubet prius quaeri regnum Dei, quam quaecunque alia: Matth.6. Vsus est autem Aposto
lus verbis valde appositis et ad institutum accommodatis. Primon simpliciter respon-
det illis, quae de vsu Euangelii ante sunt posita, Venit Christus Iesus in mundum, vt pecca-
tores saluos faceret. Secundo, singulae voces quadam Emphasi enunciari debent, vt-
pote quae mirabilem vim obtinent amplificandi. Ostendit, inquit, Christus, id est, eui-
dentur et multo manifestissime demonstrat, vultqueDeus ab omnibus animaduerti. Ey
Ataçis est indicatio rei cum primis animaduertendae: qua voce etiam medici vtuntur, ad
significandum, rem praeuertendam et accuratem considerandam in morbs alicuius cu-
tatione. Et item dicit, in me primo id est, maximo et insigni peccatore. Nec dicit sim-
pliciter κακροθυμίαν, id est, clementiam seu potius longanimitatem, lenitatem animi
sed omnem clementiant siue lenitatem, id est, multo maximam amplissimamque ́. Estque ;
vocabulum hoc exquisitum et negotio Pauli aptissimum. Vere enim Deus μακροθυ-
uos est, qui patienter expectat peccatorum conuersionem, nec quaerit eorum mortem,
sed magis vt conuertantur et viuant. Atque in conseruatione Pauli, qui asperrimus fue-
rat Euangelii hostis et persecutor, μακροθυμια Dei insignis eluxit. Celebratur autem
hoc pacto ista Dei longanimitas ad Roman.2.1. Petri3.2.Petri3. Bonitatem vero et
clementiam suam Deum velle, cum peccatores seruat, ostentare, ad Roman. 9. 11.
ad Ephes.1.ad Tit.3. et passim alibi praedicatur.

Adexpremendum exemplar je qui erediur essent in ipsa in vitamatemam.) Secunda çur

56N
L. EPIST. D. PAVLI

la ad aeumcatione et vmtate proxmiipectat. Deus quae facit, primo lacitpropterIele,
et ad bonitatis, potentiae, iustitiae, et gloriae suae ostentationem. Secundo, propter homi-
nes, quos vult illa ipsa experiri ac notare, et propterea ab eisdem coli, metui, inuocari,
praedicari. Quin etiam quaecunque videt aliquis erga vnum hominem a Deo fieri, eadem debet
et ipse a Deo expectare, siue bene agat Deus per suam misericordiam, siue puniat per suam
iustitiam. Badem namque est Deo potestas in omnes. Hoc igitur respiciens Apostolus ait, se
expertum esse in seipso Dei clementiam, quo caeteri quoque peccatores exemplo ipsius cle
mentiam sperare auderent. Vocabulum ὐποτυπώσιως accommodatur tam doctrinae, quam actio-
nibus. De doctrina 2. ad Timoth μυποτύπωαιν, id est, formam siue exemplar habeto sa
norum sermonum, quos a me audisti. De actionibus vero loco praesenti. Quanquam aliis
quoque rebus, vt reipublicae, aedificiis, etc-accommodatur. Estigitur ὕποτύπασις exem-
plar bene expressum et euidens, quod quis anilno facile apprehendit ac sibi imitandum
studiose proponit. Significat igitur Apostolus, se esse certissimum exemplar, et quas-
signum in publico expositum omnibus peccatoribus, blasphemis, persecutoribus, vt de
Dei misericordia non desperent. Ne porro aliqui in impietate et flagitiis persistentes
hoc Pauli exemplo proposito abuterentur, ac temere spem misericordiae ad se transfer-
rent, prudenter adiicit Apostolus, quibus demum vsui esse exemplum ipsius queat, et quid
in his, qui misericordiae Dei cupiunt fieri participes, requiratur. His, inquit, ego ero
exemplar sperandae misericordiae, qui exemplo meo credituri sunt, qu per lesum Christum
vita aeterna ipsis sit parata. Respicit autem ad id, qu paulo ante dixit in descriptione Euan-
gelii, gratiam Dñi nostri exuberare cum fide et dilectione. Etenim Euangelium proprie offert
gratiam et remissionem peccatorum per fidem in lesum Christum, ad Rom.1. Itaque Apostolus
plensssime, quauis mira breuitate, comprehendit hic, quicquid ad doctrinae Euangelicae
summam pertinet: atque ita absoluit, quae ad comprobationem descriptionis Euangelii antem
positae adiicere visum fuit. Caeterùm ex his discimus, primô officii nostri esse, in omni-
bus rebus humanis considerare bonam ac iustam Dei voluntatem, et quo ad fieri potest, eiusdem
rationes religios e inquirere. Physici dicere solent, Naturam nihil frustra agere.At Theo-
logi multo rectius dicent, Deum nihil frustra agere. Nam in res vniuersas Dei prouiden
tia perpetuo intenta est, easque ; sapientissime moderatur. Secundo, illas causas explora
bimus diligentissime, quae conducunt ad celebrandam Dei potentiam, bonitatem, iustitiam, et
gloriam: tùm ad hominum aedificationem et rectam institutionem conscientiarum. Hoc enim pa-
cto de omnibus, quae quotidie in hac vita eueniunt, siue in ecclesiis, siue in rebus pu-
blicis, siue in priuatis nostris actionibus, pium et salubre iudicium ferre poterimus, acfru-
ctus spirituales vberrimos decerpere. Quod alicubi recte ordinantur ecclesiae vel res-
publicae, qu tyramni imperant et perturbant omnia, qu cientur bella, rursumquepax compo-
nitur, quod aliquis se conuertit ad studium sacrarum literarum, alius uero aliud amplectitur
vitae genus, qu vni officium facienti bene cedit, alteri nequaquam: certum est, haec omnia sic
diuinitus ordinari, ac partim quidem ad ipsius Dei gloriam, partim uero ad hominum insti-
tutionem. Ac considerant qdem illa omnia homines que plurimi, sed longe aliter et multum diuer
sas causas expendunt philosophi, quiquemundo sunt sapientes: alia vero Christiani uereque ́
pii. Illi considerant externa, carnalia, quaeque secundum mundum sunt vtilia velnoxia, et ad
aliorum hominum commendationem, aliorum vero oppressionem tendunt. Pii vero considerant
interna et spiritualia bona, quaeque prosunt ad illustrandam gloriam Dei, et ad aedificatio-
nem conscientiarum, hoc est, ad doctrinam, redargutionem, institutionem rectae vitae, correptio-
nem vitiorum et consolationem. His certe qui seripturas legere consueuerunt, et aliquo suns
Spiritus S.lumine adiuti, non est difficile plures et salutares causas diuinae voluntatis in
omnibus, quae hic eueniunt, obseruare. Et concionatores in commonstrandis talibus cau
us rudi populo diligentes esse debent. Porro, prima causa, quam Apstolus de Dei volun-
tate erga se recenset, suggerit dogma, nempe, qu Deus nos seruat, non propter nos vel no-
stra merita:quae em̃ esse huiusmodi queant in peceatoribus et filiis irae, quales omnes su-
mus etiam natura? Sed propter seipsum, sola sua bonitate et gratuita misericordia. Pla-
cet namque Deo in his, quos ad salutem adducit, μακροθυμιαν omnem ostendere. Secundô,
damnat iasuper hec ratio Apostoli omnes hypocritas et fallos doctores, quistatuuntali-

57AD TIMOTHEVM CAP. I.

ter, quam per solam Dei clementiam, homines saluos fieri. Tertio, admonemur, vt nostram
semper agnoscamus indignitatem, coram Deo prostrati humiliemur, peccata nostra confi-
teamur, veniam propter Christum petamus, vtpote quos necessum sit perire, nisi Deus su-
bonitate nos toleret ac succurrat. Quarto, quoram conscientia premitur ob peccatoru
multitudinem vel magnitudinem, hi consolationem accipient intuentes in Del lenitatem et
clementiam, qua peccatores ad poenitentiam et salutem multo benignissime atque vltro re-
uocat. Secunda causa ab Apostolo proposita, primon docet nos omnia quae in Sanctis
vel peceatoribus diuina ordinatione fiunt, esse proposita nobis pro exemplis, quae nos
tum ad omne bonum excitent, tum a quouis mali genere deterreant. Secundo, discimus ex
cadem causa, qu vnusquisque nostrum quaecunque exempla proposita prudenter et cum iudicio
ad st debeat transferre, suisque rebus accommodare. Nisi em istud faciamus, quomodo il
lanobis proderunt? Legere vel audire nullius est momenti, sed ex applicatione ad nostra
negocia commoditas spiritualis nascitur. Tertio, agemus Deo gratias, simulquenos sub,
inde consolabimur, qu dignatus sit nobis in Paulo et plerisquealiis ut Dauide, Matthaeo,
Zachaeo, muliere peccatrice, Petro, latrone, exempla monstrare, ex quibus consolatio-
nem hauriamus in tentationibus, et per quae excitemur ad veram poenitentiam, ad in-
uocationem ex fide, ad veniam et misericordiam petendam et expectandam propte
Christum, ad vitae emendandae studium.

Regi autem seculorum immortali, inuisibili, soli sapienti Deo, honor, gloria, in
secula seculorum, Amen.

Vt finem faciat huius primae partis de doctrina legis et Euangelii fideliter in ecclesia
tradenda, orationem abrumpit, et tanquam per Epiphonema subiicit breuem, sed tamen lu
culentam gratiarum actionem. Ac prudenti sane consilio istud facit. Quod em̃ postremo lo-
co de gratia et gratuita per Christum misericordia disseruit, quid rectius agat, quam proti
nus omnes vna secum inuiter ad gratias agendas Deo? In Euangelio gratia et veritas per le-
sum Christum proprie annunciata est vniuersis, et communicata credentibus. Ioan.1. Ae-
quum igitur est, omnes pro manisestato Euangelio, proque tantis beneficiis simul collatis
Deum praedicare, et gratum exhibere animum.ltaque optime cohaeret haec gratiarum actio
cum antecedentibus, utpote quae ex illis ipsis deruatur consequiturque ́. Debemus autem
istam gratiarum actionem accipere ueluti profectam ex magno affectu, et animo propter ui-
tae anteactae et beneficiorum a Christo acceptorum recordationem, vehementer commoto,
quomodo alias solent sermones quodam vehementi affectu abrumpi. Et constat ipsum
Paulum in omnibus acrem et vehementem fuisse: quae res in caussa est, ut nonnunquam ali
quanto perturbatior eius appareat oratio. Itaque hac gratiarum actione subiecta plane in-
nuit Apostolus, se non posse oratione exprimere, quanta sit Euangelii maiestas, et quam
praeclara bona omnibus in Christum credentibus per Euangelium proponantur: ideoque
se uelle dicendi finem facere, nec habere quod adiiciat, nisi qu cupiat Deo omnes agere gra
tias. Et huiusmodi abruptiones tacite monent auditores ad complectendum animo res lon
ge maiores, quam dicuntur. Sic uero ad Rom.11. et alibi orationem abrumpit: ô profundita-
tem diuitiartt, et sapientiae, et cognitionis Dei:que inscrutabilia sunt iudicia eius ? Ibidem: .
Quonia exillo, et perillum, et in illum omnia, ipsi gloria in secula, Amen. Caeterum haec
uerba, ut Chrysostomo, Theodoreto, Ambrosio, Theophylacto placet, ad Patrem rese-
runtur a quo filius missus est, et qui sic dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret.
Quanquam haud multum interest, siue ad Patrem et filium communiter haec uerba referantur,
quemadmodum et Chrysostomus demonstrat, maxime cum Christus ipse dicat loans. Qui "
non honorat filium, non honorat Patrem, qui misit illum:siue potius, ut Theophylactus mo-
nuit, ad Deum simpliciter et ad totam Trinitatem, hoc est, ad patrem et filium et SpirirumS.
communiter. Nam potentia personarum in diuinitate non distinguitur, suntqueopera Trinita-
tis ad extra, ueluti in creatione mundi, et in restitutione humani generis fiunt, indius-
sa, semper interim seruata uniuscuiusque personae proprietate. Vnde frequenter, cum de
gratia Euangelica sermo instituitur, trium personarum fit mentio. ad Rom.1. Segregatus in
Euangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas de filio suo, qui declaratus fuit
flius Dei cum potentia, secudum Spiritu Sanctificationis, ad Rom-s. Quod sispiritus eius,

58IN I. EPIST. D. PAVLI.

qui excitauit lesum a mortuis, habitat in vobis, etc. 2. Corinth.13. Gratia Dñi nostri le-
su Christi, et charitas Dei, et communicatio Spiritus S.sit cum omnibus uobis. Singulae
personae in bonis spiritualibus, quae per Euangelium accipimus, suo modo cooperantur.
Sed et quae in hac gratiarum actione numerantur attribura, proprie vni Deo, tamen singu-
lis in diuinitate personis conueniunt. Siquidem pater regnat: Psal.47.1.ad Corinth.15. fi-
lius regnat: Psal.2. Matth.28. lohan.18. Et Spiritus S.regnat, utpote qui eos, qui alios
regunt, siue in ecclesia, siue in politia, constituit et gubernat, Num.27.ludic.5.6. Actor.
to.ltem ducitacregit filius Dei:ad Rom.8.ad Gal.5.Destruit regnum diaboli et Antichri-
sti Matth.12.2.Thes.2. Sic insuper et pater est conditor seculorum: et filius condidit secula.
ad Hebr.t.ad Ephes...loan. 1.Et Spiritus sanctus est creator. Psal.46. Summa, in unum
uerum et solum Deum competunt, quae hic recensentur singula, neque ulla personau-
nius substantiae diuinae eximitur.

Seculorum:) Quia Deus aeternus est, qui et secula ipsa condidit eademqueperpetuo gu-
bernat, nullum facturus regnandi et gubernandi finem alludit ad Plal.145. Regnum tud̃ regnum
in omnia secula, et potestas tua in omnem generationem et generationem. Homines prae-
potentes uocant reges terrae, et principes huius seculi, qui et abolent. Psal.2.1 ad Corin.
2.ltem diabolus uocat princeps mundi huius, Iohan. 12. et Deus huius seculi, excaecans
sensus incredulorum:2. ad Corin.4. Atqui uerus Deus habens potestatem transferendi omnes
hos reges et regna, quae tantum sunt simulachra inania, regnum habet aeternum, et tam in coe-
lis, quam in terris positum. Ergo hoc attributo notatur immensa Dei potentia, per quam mi-
rabiliter toti mundo patefactum est Euangelium.

Immortali:) Quae sequuntur attributa plenius et euidentius explicant Dei naturam.
ἐὔφεαρτω, id est, incorruptibilis, quod de Deo etiam dicit ad Rom.1. Significatur autem ahi
quid amplius, quam si simpliciter diceretur, immortalis, nempe quod non solùm mors nul-
lum in Deo habeat locum, sed ne corruptio quidem ulla, quae tanquam initin et aditus quidam
est ad mortem. Sunt et Angeli incorruptibiles atque immortales: similiter animus homi-
nis: adhaec corpora nostra incorruptibilitatem induent, iad Cora5. Sed tamen in his ipsis
corruptibilitas quaedam spectaf: In Angelis quidem ex lapsu, ex inquinatione eorundem,
ex aeterna item damnatione, quam illi et similiter animi hominum impiorum subibunt cum ma-
ximis cruciatibus: corpora insuper nostra multam corruptione et mortem ipsam experi-
untur. Atqui Deus singulari quadam ratione incorruptibilis existit, utpote in quem nec
lapsus nec inclinatio uel imperfectio, nec mors uel damnatio cadit. Vere igitur natura
et substantia sua Deus incorruptibilis omnibusque rebus superior hic praedicatur.

Inuisibili:) pertinet et hoc ad naturam siue subsfantiam Dei explicandam. Deus non est
substantia corporea, sed Spiritus: quo nomine rursus agnosci debet omnibus rebus
creatis superior et praestantior.1.loan.4. Deum nemo uidit unquam, ad Colos.1. Qui est
imago Dei inconspicui. loan.4. Deus est Spiritus. Hinc uero sequitur, Deumuere, et,
uti est neque uisuneque ullo sensu humano comprehendi a nobis posse. Ac solus Deus, in-
quit Ambrosius, per se incorruptibilis siue immortalis et inuisibilis est, si quae sunt
creaturae immortales uel inuisibiles, eae non ex se, sed a Deo id habent. Habentautem
per gratiam, quod uni Deo inest per naturam.

Soli sapienti Deo:) Et sapientiam, et ea quae ante dicta sunt, in solum Deum quadra-
re satis perspicuum fit ex haclocutionis forma. Singulari autem iudicio sapientiae ad-
ditur particula soli: quia uerba fecit de insigni illa sapientia, quae est doctrina Euange-
lii, in qua sapientia Dei insignis elucet, ad quam collata sapientia huius mundi, planem
stultitia est apud Deum:. Cor.1.et 2. Roman.1. Nec contingit vllis haec vera sapientia,
nisi quibus Deus eam reuelat, a quo solo impetrani oratione debet.1.Reg.3. lacobus 1. Matt.11.
Honor et gloria:) Quae amplissima sunt, quibusque ; maiora concipere mens humana
haud potest, Deo tribui precatur. Apud homines honor et gloria sunt res dignissimae
praeferunturque opibus et pecuniis: vnde excelso animo homines gloriam prae omni-
bus rebus expetiuerunt. ltaque et Deo, quae summa sunt, impendi debent. Vult autem
ea a nobis praestari ex animo, et ex tota mente, ut ipse est καρδιιογνωσης. Deinde, non ad
praescriptum modon tempus, sed in omnia secula, sicut ipse quoque seculerum omnia est

59AD TIMOTHEVM CAP. I.

dominus. Par namque est honor et cultus, qui Deo defertur, quique naturae Dei, quoad
fieri potest, respondeat. Oportet veros adoratores adorare in spiritu et veritate, quem-
admodum Deus Spiritus est, lohan. 4. Eadem comprecationis forma legitur ad Rom.
11.16. ad Galat... 2.ad Timoth.4.

Amen:) Vox hebraea confirmans, quae ante dicta sunt, precationibus, vt saepe in Psa-
mis, vel etiam imprecationibus ac deuotionibus addi solita. Numer.5. Deuter.23. Con
sueuit proinde et Apostolus eam precationibus subiicere. Admonent porro nos ista
omnia: Primùm, ut Deum talem agnoscamus et praedicemus, qualis hic describitur,
Nam haec attributa sicreuera in solum Deum competunt, vt alteri nulli accommoda-
ri pari modo queant. Secundo, confirmant haec attributa Deum, quoniam talis tantusque ́
est, vere et abunde praestare posse ea bona omnia, quae per Euangelium exhiberi no-
bis propter Christum, proxime dictum est. Qui rex est potentissimus, incorruptibi-
lis, inurisibilis et solus sapiens, potest ac vult amplissima, incorruptibilia, et spiritualia
bona in nos conferre, Beneficia omnis generis quae absunt, a solo Deo debemus pe-
tere: si quae vero adsunt, soli Deo debemus accepta ferre. Tertio, Deum quem tan-
tum agnoscimus, et a quo beneficia longe maxima accipimus, oportet nos modis
omnibus celebrare, cultu interno ac spirttuali colere, gratias agere perpetuo, atque om-
nia nostra, quae tam animo, quam corpore a nobis fiunt, ad gloriam Dei in terris am-
plificandam comparare.

Hocpraeceptum.) Conclusio totius primae partis, qua summam doctrinae Christianaeput
in ecelesiis recte constitutis tradi debet, breuiter repetiuit. Sic autem conclusio haec est
contexta, ut permouere aculeosquerelinquere in animo Timothei possit: quandoqui-
dem suasoria aliqua argumenta habet non parui ponderis, quemadmodum et fieri de-
cet in conclusionibus. Optime vero respondent haec iis, quae ab initio dicta fuêre, si-
cut conuenit conclusiones semper respicere ad antecedentia. Vt enim in initio dixit,
Timotheum debere denunciare siue praecipere quibusdam, ne diuersam sequantun
doctrinam:lta hoc quoque loco, Hoc praeceptum, inquit, commendo tibi. Singula au-
tem uerba εμφατηῶς debent accipi, ut argumenta suasoria ex eisdem eliciantur. Pri-
mum igitur argumentum ducitur ab affectu: quando ut efficacius moueat Timothed
appellat filium. Quo quidem pacto Apostolus primùm tuetur suam autoritatem, quam
in eo esse decet, qui aliis maxime de ordinanda ecclesia praescribit. Dehinc demon-
strat se studio optimo atque affectu plane paterno dicere ac facere omnia. Adhaec testaf,
se Timotheum plurimi facere, ac uelle insuper, vt a caeteris magno in honore habeat̃.

Commendo praeceptum:) Particula.n! cum accusatiuo aliquando significat tempus,
aliquando ad, vel in, vel de:quae res in causa est, vt diuersis modis horum verborum red-
datur sententia. Qui igitur ad tempus referre malunt, ita vertunt: secundum praeceden
tes vsque ad te prophetias: Hoc autem pacto colligitur hic secundum argumentum sua-
sorium ductum a perpetua consensione doctrinae in Ecclesia. Doctrina proxime expla-
nata de lege et Euangelio consentit cum doctrina omnium prophetarum, qui Timo-
thei aetatem praecesserunt. Quare scire debebat, sibi ab ea veritatis linea per prophe-
tas monstrata minime discedendum. Plurimum autem ponderis habere haecratio de-
bet: quandoquidem basis est, cuiomnes ministrorum labores inniti oportet, ideóque
passim a Christo et Apostolis inculcatur, cum demonstrant, omnem doctrinam suam
legi et prophetis respondere Matth.22.26.Luc.1o.24. loan.5. Petrus Act.3.10. 1. Epist.
cap.1.Paulus ad Rom.13.ad Ephes2. et3. Alii interpretantur το ἐπι notare, quod pro-
phetiae, id est, praedictiones, reuelationes variae, et honorifica multorum testimonia de
Timotheo praecesserint, quinetiam diu ante in ipso eluxerint certa signa, quae magni
aliquid de ipso promittebant, quorum consideratione decebat ipsum ad fidem et di-
ligentiam in omni officio praestandam vehementer excitari: Atque ita interpretantur
plerique veteres scriptores, I heodoretus, Theophylactus, Chrysostomus, Ambrosius.
Secundum hos igitur tertium argumentum hic habebitur, sumptum a signis antece-
dentibus atque ab omnium de ipso expectatione.

Vtmihites in cus bonam militiam.) Quartum argumentum a genere functionis eccle-

60IN I. EPIST. D. PAVLI.

siasticaeatque difficultatibus eidem adiunctis. Vtitur Metaphora siue Allegoria sumpta
are militati, quae reuera multo aptissima est ad demonstrandum quantae molestiae,
quot pericula eos maneant, qui ad munus docendi in ecclesia sesc accingunt, vel iam
in eo versantur. Intelligi autem debent molestiae et pericula non tantùm externa, qua-
lia multa perferet, qui docebit ignaros et rudes, qui in uiam reducet errantes, qui con
solabitur afflictos: verumetiam perpetuo certare debet cum falsis fratribus, cum hae-
reticis, cum philosophis, denique cum ipso satana, qui mille modis ecclestas interturbat.

Habens fidem et bonam conscientiam:) Quintum argumentum, quo indicatur modus
et causa formalis recte tradendae doctrinae sanae. Fassi doctores, hypocritae, haeretici,
aggredi quidem possunt docendi munus et tractare scripturas: verum quando non ha
bent fidem, errant in dogmatibus: qui praeterea non habent bonam conscientiam, Hi
doctrinam sanam corrumpunt, et saepenumeron scientes volentesqueabducunt in erro-
res. Excitare igitur debent hae rationes eos qui ministerio ecclesiae sunt addicti ut in
omnibus strenue laborent, sese non tantum milites, sed etiam imperatores praebeant:
sed inprimis prouideant, vt doctrinam omnem pure explanent, acfide et bona con-
scientia proponant auditoribus: qui si similiter fide et bona conscientia verbum audi-
tum amplectantur, fieri non potest, quin admirabiles sequantur fructus, tam ad glo-
riam Dei, quam ad hominum aedificationem referendi. Respiciunt haec verba ad illa
semel posita in initio, vbi dixit Apostolus, Finis praecepti est charitas ex puro corde,
et conscientia bona, et fide non simulata.

4 Qua repulsa nonnulli circa fidem naufragium fecerunt.) Ratio praecedentis argumenti a
periculoso. Propterea, inquit, necesse est eos qui docent in ecclesia, ex fide et bona
conscientia negocium suum facere, quoniam qui alia ratione ausi sunt progredi, neque
bona conscientia perfecerunt quod sui erat muneris, in pericula inciderunt longe mae-
ma. Respondent haec verba illis in initio, a quibus quod aberrarunt quidam deflexerunt
ad vaniloquium: pulchre igitur vltima cum primis congruunt. Apostolus vt graphicem
depingeret periculorum magnitudinem, vsus est multo aptissima metaphora. Nau-
fragium, inquit, fecerunt, et quidem circafidem, hoc est, omnium bonorum spiritualium
et falutis aeternae fecerunt iacturam. Perdunt salsi doctores et se, et auditores suos om-
nes, saepenumero etiam vniuersam perturbant ecclesiam. Nullum igitur grauius di-
scrimen excogitari potest, quam error siue naufragium circa fidem.

Quorum de numero sunt Alexander et Hymenaeus:) Comprobatio rationis ab exem-
plis eorum, qui cum non fuissent bona conscientia amplexari doctrinam euangelicam,
neque etiam pure synceriterquedocuerint, infide turpiter lapsi sunt. Plura verba addit ar-
gumento quinto, ac diutius explicationi eius immoratur, quod in ecclesia praecipua
cura esse debet de fideli et pura docendi ratione. De Hymenaei falso dogmatez. ad
Timoth.2. Hymenaeus, inquit, et Philetus circa veritatem aberrarunt, dicentes, resur-
rectionem iam esse factam, et subuertunt quorundam fidem. Alexandrum probabi-
le est in eadem fuisse sententia, de quo et2. ad Timoth.4. Alexander faber aerarius mul
tis malis affecit me, reddat illi Dominus iuxta facta ipsius. Quem et tu caue: vehe-
menter enim restitit sermonibus nostris. Notat igitur Ephesi tunc ipsum fuisse et ve-
ritati solitum aduersari, quod hic moxuocat Βλασφηυε͂ν. De codem Actor.19. refer-
tur, quod ludaeus fuerit, atque tumultum studuerit sedare exortum Ephesi.

Quos tradidi satanae.) Secunda ratio, cur enitendum, ut fide et bona conscientia do-
ctrina religionis pure semper tradat, sumpta a genere vindictae quae autoritate eccle-
siae falsis do ctoribus infligitur: quae omnibus, qui non agunt bona conscientia, praesertim
in his, quae ad doctrinam pertinent, merito proponitur metuenda. Tradere aliquem
satanae, est quodammodo excludere a regno Christi, quod est ecclesia, et redigere in
regnum ac porestatem satanae, ut ab hoc affligatur, molestetur, et ita extreme humilie-
tur. Sed de huius ecclesiasticae uindictae ratione mox plenius disseremus.

Vi discant non maledicere:) Caussa finalis siue effectus uindictae, quae per ecclesiam
irrogatur: Coercentur hac falsi doctores, vt non amplius blasphement, hoc est, de
rebus diuinis male loquantur. Debent namque, cum traditur quispiam satanae, ne-

61AD TIMOTHEVM CAP. I.

cessarii et vtdes proponi fines. Primo spectari oportet honorem Deidsiquidem eccle-
siae interest prouidere, vt Deo suus tribuatur honos, ac nemo eius nomen blasphemet.
Secundo, quaerenda est vtilitas eius qui peccauit, nempe vt culpam agnoscat,atque poe
nitens redeat in viam, sicqueecclesiae Dei rursus inseratur. Peruinet huc quodi ad s-o-
rinth.5.mandat Apostolus, eum qui incestum commiserat, Satanae tradi, ad interitum car-
nis, quo spiritus saluus fieret in die Domini lesu: et2. ad Corint.2 vult. eundem recipi in
gratiam. Tertio aedificatio et vtilitas aliorum. Fit enim hoc pacto, vt caeteri et tuti red-
dantur a contagio falsae doctrinae, quae per falsos doctores inuehif, et ipsi peccata con-
mittere abhorreant, obqueea parem vindictam sciant in se exercendam. Caeterum ex
his discimus, primo maximopere necessarium esse, vt ministri eccleslarum, et quicun-
que alii, quos Deus dignatus est dono prophetiae siue vberiori cognitione verbi sui
exornare: semper illi sint in tenti, quo exfide et bona conscientia doctrinam legis at-
que Euangelii pure synceriterqueexplanent. Erunt autem hac in parte diligentes, si
frequenter cogitarint hoc esse praeceptum Dei, ac omnino Deum velle, vt ita faciant:
Nemo qui sapit, contra Dei praeceptum facere quicquam praesumet. Secundo id per-
petuo ante oculos nostros versetur, quod maxima eos maneant pericula, qui doctri-
nam sanam quocunque modo audent corrumpere: Siquidem blasphemi fiunt, et in
Deum ipsum iniurii: sicut verba praesentia declarant. Dehinc naufragium in fide fa-
ciunt: qua ratione non se modo, verumetiam alios innumeros in exitium pertrahunt
spirituale et aeternum. Postremo, in iudicium et condemnationem incidunt San-
ctae ecclesiae Dei, quando nimirum traduntur satanae. Tertio, cum audimus etian-
num aetate Apostolorum quosdam foede lapsos, admirari ac metuere debemus Dei
iudicium. Datum fuit illis audire ipsos Apostolos: conspexerunt in eisdem inau-
dita Spiritus sancti dona: viderunt miracula longe maxima: experiebantur Euan-
gelii et ecclesiarum insperatam propagationem : viderunt Sanctorum fortitudi-
nem et constantiam in confessione veritatis ad mortem vsque: quin etiam sen
serunt in semetipsis occultam quandam vim supernaturalium et spiritualium bo-
norum: et tamen adhuc praecipitati sunt in errores, abnegarunt, imô et impugna-
runt agnitam ueritatem, Dei nomensblasphemarunt. Nimirùm haec sunt inscruta-
bilia Dei iudicia, quibus alios eligit, uocat, et seruat: alios uero reprobat, excludit, ac
perdit. Qui igitur stant, timeant Deum, acuideant ne cadant. qui lapsi sunt,
Deum orent, ut lerigere ipsos rursus uelit. Secundo prouidebit interea unus-
quisque, ne causas lapsus ipse in se foueat aut stabiliat, quae sunt increduli-
tas et conscientia non bona: quamdiu in nobis firmae sunt fides et bona consci-
entia, tamdiu sperare debemus successus et constantiam. Verùm quando hae nu-
tant, debilitantur uel concidunt, errori et abnegationi sumus proximi. Tertio, quemac
modum tempore Apostolorum multi a ueritate Euangelii defecerunt, multi falsa do-
gmata muexerunt atque sectas, neque tamen propterea fas erat iudicare, quod Apostolo-
rum doctrina siue Euangelium non esset ueritati innixum: ita et hoc tempore quan-
uris audiamus dissidia et offendicula quotidie oriri, nonnullos ex his etsam, qui uerita-
tem Euangelii profitentur, mouere certamina: non tamen suspectam habebimus aut
damnabimus protinus doctrinam uniuersam: sed eam quae pura est, atque cum lege,
prophetis et Apostolis consentit, prudenter distinguemus a fermento Pharisaeorum,
atque illam quidem constanter retinebimus, hoc uero iubebimus ualere. Offendicula
atque haereses euenerunt et euenient omnibus temporibus, quo nimirum probetur fides
electorum, et qui probati fuerint, manifesti fiant: I.ad Corinth.11. 1.Petri.1. Nec caus-
sa ulla erit sufficiens, ut nutemus ac doctrinis uariis et peregrinis circumferamur: ad
Hebr. B. Quarto obseruare nos decet: primo episcoporum et eorum qui praesunt
ecclesiis, officium esse, falsis doctoribus et quibuscunque auditoribus sectarum in omni
tempore obsistere, antequam plures per eos inficiantur. Secundo, diuersa esse quae-
renda remedia, quibus tantam rem prudenter aggrediantur: benigne audire, docere
arguere, increpare, et nihil non facere oportet, quo malum resecetur: Postremo

62IN I. EPIST. D. PAVLI.

autem vbi propem omnia videntur frustra tentata, licebit contumaces satanae tradere.
Tertio, conuenit interea publice de omnibus his rebus agere, sicut qui falsa dogmata
sparserunt, publice peccarunt. Propterea. n. Apostolus etiam nomina falsorum doctorum
exprimit, idq tùm quo ipsi vehementius promoueantur ac pudefacti aliquando resipiscant:
tum quo caeteri sciant, quinam ipsis fugiendi sint. Quarto: semper veron huc tendant
consilia omnia et conatus, vt in omnibus demonstremus, nos ex animo quaerere Dei
gloriam, et non de cuiuspiam pernicie, sed potius de communi salute omnium esse so
licitos. Decet nos exemplo seruatoris nostri Christi quaerere oues perditas easden-
que ad caulas reducere, et siquas morbidas deprehenderimus, sanare, arundinem com
minutam non confringere. Math1o.loan.2.

Porro, quid sit tradere Satanae: tum quas ob causas: item quomodo id ab ecclesiami-
at: quae deinde sint effecta atque fines, paulo accuratius disquiramus. Satanan est he-
braeis odio habere, inimicum esse, aduersari: Genes.24. Esau ipsum lacob odio habuit:
Vsurpatur eadem significatione verbum Satan, quod verbum occurrit i.Reg.5 Zachar.
3. Psalm. 39. 109. Hinc descendit et nomen satan, id est, aduersarius, quod generatim
de omnibus accipi potest, qui nobis aduersantur et laedere student. Dauid 2. Sam. 19.
ad Abisai filium Zeruiah quid mihi et vobis filii Zeruiamh? Estis enim mihi hodie in sa-
tan, id est, mihi aduersamini. Suadebant namque vt inter ficeretur Semei, qui regem
conuiciis affecerat. Atqui Dauid interpretatur, si id in reditu ac restitutione sua face,
ret, odium et periculum inde sibi nasciturum: quamobrem sentit consilium hoc si-
bi aduersari. Et Matth.16.Christus ad Petrum cupientem vt Christus sibi parceret, nec
adiret Hierosolymam, vbi praedixerat se interficiendum: Abi post me satana, obsta-
culo es mihi, quia non sapis ea quae sunt Dei, sed ea quae sunt hominum. Quo pacto
et diaboli nomen legimus generali significatione etiam homini attributum. Christus
loan.6. de luda, vnus ex vobis diabolus est. Cùm porro in diabolo odium, inuidia
et inimicitia aduersus genus humanum maxima sit et perpetua ( siquidem inuidia
diaboli peccatum introiit in orbem terrarum, et ab initio, vt Christus ait loan.8. homi-
cida est) per Antonomasiam diabolus satan passim in scripturis appellatur. Et si quid
memoratur factum ad hominum perniciem, id plurimùm dicitur a satana procuratum
1. Paralip. 21. surrexit satan contra Israel, et incitauit Dauid, vt numeraret lsraelem.
EtI. ad Thessal. 2. queritur Apostolus, obstitisse sibi satanam, quo minus, cum tamen
semel et iterum decreuisset, ad ipsos peruenerit. Itaque tradere aliquem satanae sim-
pliciter est permittere, eum aliquo modo ab illo malo spiritu molestandum, affligen-
dum, diuexandum, prout Domino visum fuerit. Si autem a Domino traditus est
satanae pius Hiob, vt primum affligeretur in facultatibus, deinde etiam in corpore: Hiob
1. et 2. Item Paulus 2. ad Corinth. 12. fatetur, datum sibi fuisse stimulum per car-
nem, nuncium satanae, qui ipsum colaphis caederet. His affine est, quod im-
pium Saulem exagitauit spiritus Domini malus: 1. Samuel. 16.18. Item satanas
in ludam introiisse dicitur, lohan.33. Ex quibus locis colligere licet. Primùm, infesta-
ri a satana pariter pios et impios. Dehinc alios plus, alios vero minus, nempe in fa
cultatibus, in corpore, vel etiam in anima et corpore simul. Sed hoc obseruare opor
tet discrimem inter pios et impios, quod illi quidem infestantur a satana, ad exercitatio-
nem, probationem, humiliationem, ad illustrandam gloriam Dei in ipsorum liberatio-
ne et conseruatione, vel ad alios eiusmodi fines, qui ipsis sunt salutares, et gloriam pa-
rant: Hi vero ad vindictam, ad poenam peccatorum, frequenter etiam ad aeternam
damnationem. Cùm proinde Deus singulari iudicio propia sua autoritate consue
uerit permittere interdum satanae, vt modo pios, modo impios, et alios mitius, alios
acerbius diuexaret, placuit Deo eandem potestatem Ecclesiae suae communicare, et
quidem vt pars disciplinae adeoquevindictae ecclesiasticae esset, qua redigere in ordinem pos-
set improbos Etenim in nouo testamento peculariter data est piis potestas vt exemplo
Chisti et virtute seu nomine Christi, de q pmissio facta fuerat ad primos parentes et
contriturus esset antiqui serpentis caput, Genes.3. satanae insultus reprimant, eundem

63AD TIMOTHEVM CAP. I.

doment, prosternant, vel aliquid eidem permittant. Huc pertinent hiloci: loan.12.
Nunc iudicium est mundi huius: nunc princeps mundi huius eiicietur foras. Ioan.18.
Spiritus sanctus arguet mundum de iudicio: quia princeps huius mundi iam iudica-
tus est. Et Matth.o. Marci 16. Luc.9.clare dicitur, Christum fecisse diseipulis hanc po-
testatem, vt in nomine ipsius daemonia eiicerent. Ad Rom.16. Deus pacis conteret Sa
tanam sub pedes vestros. Ex his et similibus locis perspicuum fit, in nouo testamento
piis datam esse longe aliam potestatem in Satanam, quam vnquam antea data fuerat.
Verum quidem est, habuit ecclesia in veteri testamento nomnullas imprecationes, qui-
bus peccantes deuouentur ac vindictae atroci subiiciuntur, vt Numer.5. Mulieri, quan
maritus suspectam habet de adulterio, porriguntur cum execrationibus aquae amarae
et haledictae. ltem Deurer.27. et 28.variae execrationes recensentur. Sed in illis non
exprimitur aliquid de potestate in Satanam, quemadmodum in nouo Testamento:
siquidem nondum venerat Christus, per quem Satanas est superatus, et subiectus cre
dentibus. Legimus 2. reg. I. Elia dicente ad quinquagenarium: si vir Des sum,
descendat ignis de coelo, et deuoret te, et quinquaginta tuos: bis quinquaginta
subito absumptos. Et 2.reg.2. Elisa maledixit pueris qui illudebant ei, statimque a duabus
vrsis e sylua prosilientibus discerpti ex eis quadraginta duo sunt. Verùm haec vindicta
non erat ordinaria, neque ecclesiae in lege proposita, sed potius numeranda inter miracu-
la quibus Deo placuit demonstrare, quantus honor veris ministris debeatur. Iden
iudicandum de eo est, quod Act.5.refertur de Anania et vxore elus saphira, quod, cùm
redarguerentur a Petro ob mendacium et fraudem de pretio agri diuenditi, subito ex-
pirarint. Adhaec incertum, an tales punitiones cesserint tantummodo ad interitum carnis,
ad spiritus verô salutem. Siquidem illis subito morientibus non est concessus resipi-
scentiae locus, vri his, quos ecclesia in nouo Testamento Satanae tradit, quorum certe
salutem ecclesia quaerit, non exitium: et medicinam illis potius exhibet, quam occidit:
sicut 1. ad Corinth.5.licet videre. Ergo, vt concludamus, tradere aliquem Satanae est pars
ecclesiasticae disciplinae ac seueritatis, qua nimirum declarat ecclesia, talem hominem
propter flagitia sua non agnosci inter viua membra ecelesiae seu regni Christi: sed pos
tius redactum in potestatem Satanae, a quo et possit ad tempus diuexari, grauius vide
licet aut mitius, prout Deo visum fuerit ecclesiae iudicium comprobare:id autem, quo
castigatus et humiliatus in viam redeat: quandoquidem de salute eius nondum despe
ratur. Qua de causa hoc ipsum vindictae genus mitiori nomine excommunicationen
nomnulli appellarunt: siquidem denunciantur homines propter peccata a communiont
ac societate credentium tantisper exelusi ac separati, dum resipiscant. In quam sententiam
Christus Matth. 18.ait, eum, qui non audierit ecclesiam, habendum pro ethnico et pu-
blicano. Et Paulus 1ad Corinth. 5. prohibet piis, ne cum flagitiosis commiscean-
tur: ac ne cibum quidem cum illis capiant. 1.ad Corinth.16. et ad Galat.1.fiunt anathe
mata. Itaque nolle commiscêri cum aliquo, siue excommunicare, habere aliquem pro
ethnico et publicano, tradere aliquem Satanae, pronunciare esse anathema, fere pro
eodem accipiuntur, et simpliciter significant grauissimum vindictae seu poenae genus,
quod ecclefia postomnia tentata ad emendandos et redigendos in ordinem homines
infligere potest.

Nunc dicamus, quas ob causas tradi aliquem Satanae iuxta verbum contingat. Cum Ape
stolus 1.ad Timoth.. Satanae tradat Alexandrum et Hymenaeum, propter corruptam ab i
psis doctrinam: Rursus 1.ad Corinth.5. Satanae eum tradat, qui rem habuerat cum nouerca: mi
nifestum hinc fit, duo recte distingui hominum genera, in qs ecclesia suo illo iure vtetur,
Alterum eorum est, qui peruertunt doctrinam. Alterum eorum, qui manifestis obnoxii sunt fla
gitiis Ac de corrumpentibus doctrinam plures scripturae loci aperte agunt. Ad Romae
ꝗ dissidia et offendicula contra doctrina semel recte traditam gignunt. Ad Galat. 1.si quis
praedicauerit Euangelium preter id, quod Apostolus praedicauerat. 1.ad Timoth.4. spiritus
impostores tradentes doctrinas daemonsorum. Act.2o. lupi falsa loquentes. Ad Tit.3. secta-
rum autores: L.loan.4. et2. Epist. loan. qui doctrinam de Christo non adferunt. Hi, inquam
omnes illis locis iubentur vitariab omnibus, vt nec Aue illis dicatur, et habeantur a-

64IN I. EPIST. D. PAVLI.
EPIST: D. PAVLI

res in scripturis recensentur. 1.ad Corinth.5. Qui cum vxore patris, hoc est, cum nouer-
nathemata. Caeterùm manifesta flagitia latius patent, et qui ob ea traduntur Satanae plu
ca consueuerat. Vbi mox adiiciuntur, scortatores, auari, simulachrorum cultores, con-
uiciatores, ebriosi, rapaces. Repetuntur eadem.1.ad Corinth.6.ad Galat.5. vbi de o-
peribus carnis agitur. Ad Ephes.5. Item 2. ad Thessalon.3. nominantur qui no-
lunt operari et inordinate ambulant. De his omnibus diserte dicitur, quod pii non de-
beant ipsis commisceri, imô ne cibum quidem cum illis capere, quin potius eosdem ex
suo grege profligabunt. Porro generaliter dictum est a Christo Matth.18. Quod si ec-
clesiam non audierit sit ille velut ethnicus et publicanus. Similiter generale est illud Pau
li.1.ad Corinth.16. Si quis non diligit Dominum lesum Christum, sit anathema, marana
tha. ltem 2.ad Thessal.3. particula illa, inordinate ambulantes, generaliter accipi potest Li
buit horum locorum separatim meminisse, vt animaduertat vnusquisque , sub his plura con
prehendi peccata, quam in locis antecedentibus exprimebantur. Ac fieri potest, vt
quis initio ob peccatum non adeo grande moneat ab ecclesia: si tamen contingit eum admo
nitionem aliquoties factam contemnere aut etiam ludibrio habere, satis significat is, se eccle-
siam audire nolle, et Christum ecclesiae caput non diligere: quamobrem meriton seue-
riore disciplina, hoc est, excommunicatione coërcebitur. Hucusq ex scripturis de cau
sis, ob quas tradere aliquos Satanae ecclesia iure potest.

Nunc videamus, qua via ad tradendum aliquem Satanae siue ad excommunicandum
progressus fiat. Duo sunt in scripturis loci, qui prae caeteris de hacre clarius loquuntur:
Alter est ipsius Christi Matth.18. vbi, postquam verba fecit de remouendis offendiculis,
et reducendis ad ouile perditis ouibus, ita ad Petrum ait: Si peccauerit in te frater tu-
us, vade et argue ipsum inter te et ipsum solum: Si te audierit, lucratus es fratrem tuum: sin
vero te non audierit, adhibe tecum adhuc vnum aut duos, vt in ore duorum aut trium testium con
sistat omne verbum: quod si non audierst eos, dic ecclesiae: quod si ecclesiam non
audierst, sit tibi velut ethnicus et publicanus. Amen dico vobis quaecunque alligaue
* ritis super terram, erunt ligata in coelo: et quaecunque solueritis super terram erunt
soluta in coelo. Alter locus est Apostoli 1. ad Corinth.5. lam decreui tanquam
praesens, vt is qui hoc sic patrauit, in nomine Domini nostii lesu Christi congregatis
vobis et meo spiritu, vnam cum potestate Domini nosti lesu Christi, tradatur Satanae,
. ad interitum carnis, quo Spiritus saluus sit in die Domini lesu. Expendamus quaenam
ordine hic dicantur: siquidem Christus gradus quosdam, qui ad exercendum grauissi-
mum hoc iudicium pertinent, constituit. Primo gradu loquitur de peccato, quod, qui fra
ter appellatur, in fratrem committit, dequeeiusdem priuata correptione. Sunt vero haec
obseruanda. Primo distinguunt peccata vt alla sint occulta alia manifesta: vtrique generi
quomodo remedium adhiberi debeat, Christus praescribit. Ac de occultis primo loco
agif. Occulta vero appellant, quae vni tantùm vel duobus sunt cognita, vel etiam aliquot
alujs, nondum tamen publicata et quam plurimis siue omnibus manifestata. Secundon: quod
si proinde frater ita peccauit, vt tu solus sis conscius: satis erit, si solus et priuatim eum
commonefacias, vt resipiscere uelit. Tertio: cum Christus dicat de hoc officio, te debere
fratrem lucrari, ita nimirum, ut perficias, quo peccatum suum agnoscat, desistat ab eo-
dem, ac uitam libenter emendae: perspicuum hinc fit, summam charitatem, fidelem ex uer-
bo Dei institutionem, modestiam, oportunitatem, prudentiam, in toto hoc negocio
requiri. Quarto: Necesse est, peccatum tibi soli notum diligenter celes. Nam, si euul-
gaueris, primo charitatem, modestiam, prudentiam, caeteraque ́, de quibus dictum est,
exuis, ac testaris te potius esse inimicum proditorem, quam amicum monitorem. Se-
cundo, laedis, perturbas, et exacerbas eum, qui lapsus est, sentitque pro remedio sibi
infligi uulnus. Tertio: aliis fratribus infirmis et ignorantibus praebes offendiculi
materiam et occasionem. Quarto: futurum est, ut temporis progressu peccatum
alterius etiam sine teinnotescat: Deus non patitur crimina manêre occulta: Dies os
mnia reuelat. Quinto quod de unoquoque homine priuato hic dicimus, accipietur
etiam de ministro ecclesiae, qui criminis occulti, ab aliquo perpetrati, siue quia ipse ui-
dit, siue quia unus alterue patefecit, siue ipse reus uluo est fassus, conscius suerite

65AD TIMOTHEVM CAP. I.

Hiccerte neque aperiet aliis, neque quasi ad ecclesiam res esset delata, excommunicare la
psum attentabit, sed tantùm vt priuatus priuatum corripiat. Rationes sunt hae. Primo ..
cauere debet, ne detegendo alterius occultum crimen, ipse iis modis, quos iam enu-2-
merauimus, peccet grauius Secundo, interest ministrorum ecclesiae, non tantùm pu-
blice vniuersos, verùm etiam priuatim singulos, et per singulas domos docere, arguere,
hortari, solari, etc. quemadmodum se facere solitum refert Apostolus Actor.2o. I'ertion
in conspectu est exemplum Christi qui cum sciret ludam esse auarum et proditorem,
nequaquam tamen eum a caena exclusit: Quamuis et hoc verum est quod eum aliquo-
ties non obscure monuit, vt ludas se pungi a Christo satis intelligeret: non tamen eum
Christus caeteris Apostolis nominatim designauit. Quamobrem minister quoque eum,
quem occulte nouit peccasse, admonebit sane diligenter, ac consulet, a sacra caena vt
abstineat: Si tamen adire ausus ille fuerit, nequaquam eum publice arcebit vel pu-
defaciet.

lam de secundo gradu correptionis ecclesiasticae: Si te non audierit, inquit Chri-
stus, adhibe tecum adhuc vnum aut duos, etc. Haec porro conuenit in praesenti obser-
uare. Primo: adhuc de peccatis occultis sermo est, nempe his, quae aliquot tantùm ho-
minibus, non autem omnibus innotuêre, vt publica dici nondum possint. Secundon: qui,
adhibebuntur, ex iis erunt, qui iam ante sunt conscii. Nam ignaris non temere peccatum,
alterius detegetur. Tertio decer et hic cuncta fieri, vt fratrem lucremur, hoc est, eo mo 4.
do, quem proxime exposuimus. Quarto: Sed neque statim, si non audiat qui monetur,
deferenda causa est ad ecclesiam: quandoquidem peccatum eius nondum pro publi-
co habetur. Fieri autem non potest, quin illius crimen, si, quemadmodum coepit, perre
xerit, tandem manifestetur omnibus. Tum verô Ecclesia proculdubio cognoscet.
Quinto: quod si inter conscios perpetrati criminis aliquis fuerit minister Ecclesiae ad*
priuatam istam admonitionem adhibitus, ne is quidem ad ecclesiam rem deferet, multo
minus ius ecclesiae in excommunicando a se exercendum putabit. Vnus minister, vel
etiam duo: tresue ecclesiam non constituunt, nec ecclesiae ius habent: Recte tamen ma-
iori, quam antea, seueritate lapsum corripiet, atque ne sacris participet cum caeteris, stu
debit persuadere. Sexto: quicumque autem ad hanc admonitionem adiunguntur, ii non tantùm
vt otiosi testes, verùm etiam vt amici consultores aderunt, et pari simul diligentia hor-
tabuntur, obsecrabunt, vrgebunt, atque omnem mouebunt lapidem: quo peccatorem
reducant in viam: Id subindicant haec Christi verba, Si eos non audierit.

Tertius gradus, quo fratres peccantes ad salutem addueuntur, is est: Quod si eos
non audierit, dic ecclesiae. Vbihaec notantur. Primo, si praecedentibus duobus gra-
dibus quicquam profectum est, atque lapsus peccatum suum agnoscens vitam emendal-
rit, nequaquam opus est, ad hunc tertium gradum conscendamus. Secundo:agitur hoc lo-2.
co proprie de peccatis publicis, et a quibus offendiculum longe latequead omnium ordi
num homines serpit. Tertio: vbi quis pertinax est in malo, atque impietas eius paulatim?
innotescit omnibus, fieri non potest, quin ecclesia aliq modo resciscat. Nec multum refert
quomodo primùm reseiscat ecclesia, dum tamen certo et legitima ratione cognoscat. Si-
ue autem id renunciet ecclesiae per eos, qui primi sunt alterius crimine offensi, vel qui iam
ante aliquoties ipsum monuerunt, sed frustra se laborasse aduertunt: vel per propinquos
siue amicos: vel per aliquos e ministris ecclesiae satis apte id factum iudicabimus, si mo-
do constet, eosdem id facere ex charitate atque salutis illius desiderio. Non magis impro-
bari debet istorum fides ac diligentia, quam medici vel chirurgi, qui cùm videt, se aegrum
non posse curare, aliorum opematque consilium implorat, quos nouit esse peritiores. Quarto:
ecclesia, vbi renunciat fratris constans malitia, Chrysost. interprete, homil.61.in Matth.
sunt presules et presidentes ecclesiae. Certem Apostolus 1.ad Timoth.4. congregationem siue
consessum eorum, qui manus imponebant designatis ad ministerium, reliquasqueecclesiae pu
blicas actiones exequebant, vocat πρεσθυτεριοy. Et Ambros.ca.. eiusde Epist ad Ti-
moth. testat̃, in vnaquaque ecclesia olim fuisse aliquot seniores sine quorum consilso nihil
in ecclesia agebat. Et capa.in ecclesia. inqt, septem diaconos esse oporret et aliquot pres,
byteros, vt digni sint per ecclestas, et vnus in ciuitate Episcopus Sed et ipse Aposto.

67IN I. EPIST. D. PAVLI.

lus non obscure dutinguit duo presbyterorum genera in ecclesia: alios, qui docent
et Sacramenta dispensant: de quibus sunt illa verba ad Tit.I.Presbyterum, siue vt mox
loquitur, Episcopum oportet esse tenacem eius, qui secundum doctrinam est, fidelis
" Sermonis, vt potens sit exhortari per doctrinam sanam, et contradicentes conuincere:
» alios, qui adiuuant Episcopum et hosce presbyteros in ecclesiae gubernatione: quibus
Lad Corinth.12. dicitur dininitus collatum donum gubernationis, quod profecto de
magistratibus politicis, qui nulli tunc erant inter Christianos, accipi non poterat. De
vtroq autem genere 1.ad Timoth.5. Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore di-
gni habeantur, maxime ii, qui laborant in Sermone et doctrina. Nimirum et Episcopi
et presbyteri omnes simul administrant Ecclesiam. Ex presbyteris autem cum aliisg-
lùm in gubernatione versentur atque praesint, alii pariter in gubernatione et doctisna
ecclesiae praesunt, atque eo nomine duplici honore digni sunt. lraque ; ad hos omnes simul
quae deferuntur, ea non male dixerimus ad ecclesiam deferri, siquidem hi communi o-
mnium ordinum nomine, quae ecclesiae sunt curant. Per hos quoque fit, vt postea plebs
sessum ecclesiasticum caussa producta est, illius interest diligenter de omnibus inqui-
rere, quo rem totam certo cognoscat:nec licet ad cuiusquam condemnationem festi-
nare, nisi diligenti inquisitione et maturo consilio praeeunte. Huc pertinent illa 1.ad
Timoth.5. Aduersus presbyterum accusationem ne admiseris, nisi sub duobus aut tri-
* bus testibus. Et paulo post: obtestor, vt haec serues sine praecipitatione iudicii, nihil fa-
ciens iuxta propensionem animi. Sexto: Quia vero ad consessum ecclesiasticum con-
tingit varia de peccatis publicis deferri, operae pretium est, vt Seniores omnibns benem
exploratis genera criminum diligenter distinguant. Quaedam sunt leuiora possuntque ́
nuncupari delicta:quaedam sunt grauiora et plane scelera. Adhaec, quidam labuntur
qui antea modeste et inculpatem vitam semper transegerunt: quidam vero nunquam
anea visi sunt frugi esse. Cum illis igitur, et qui ob prius illud genus peccatorum moni-
tione acreprehensione egent, merito agetur mitius, iuxta ulud ad Galat.6. Fratres eti-
,amsi occupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instaurate hu-
iusmodi Spiritu mansuetudinis. Cum posteriori hominum genere, et qui flagitiorum
sunt rel, seuerius licebit agere, sic tamen, vt peccatores semper intelligant, ex charita-
cunque autem fuerint et cuiuscunque criminis rei, qui a consessu ecclesiastico reprehen-
duntur, si obiurgationibus, exhortationibus, et authoritate Seniorum permouentur,
excommunicationis medicinam procedatur: Sed illis praescribetur publica poeniten-
tia, qua videlicet stato tempore coram tota ecclesia confitebuntur peccatum, humili-
ter postulabunt sibi condonari, vitae promittent emendationem in omne tempus po-
sterum. Atque hoc pacto ecclesia fratrem lucratur, ouem perditam reducit in ouile. De
modo vel tempore poenitentiae non est quod in praesenti agamus. Octauo: Quod si,
qui reprehenduntur, nihili faciunt salubria et mitia Ecclesiae remedia, sed contemnunt
quicquid ad reducendos ipsos in viam tentatur, tùm solum restat extremum remedium
Excommunicationis, ad quod inuita ac gemens Ecclesia progreditur: sicut medicus
postquam omnia frustra conatus est, cum dolore parat sese, vt membrum de corpore
abscindat. Hic iam constituamus quartum et vltimum gradum disciplinae ecclesiasti-
cae, qui in ipsa actione Excommunicationis consistit. in qua verba Apostoli inprimis
expendere et sequi nos oportet. Primo: Quando igitur admonitiones priuatae, ad-
monitio in consessu ecclesiastico nihil profuerunt: sed frater peccatis tanquam Sus lu-
to adhuc inuoluitur: ante omniarecte fiet, si, quibus inlocis vel Episcopus ipse non est
praesens, vel ꝗ sedent ad ecclesiae gubernacula presbyteri, arbitrantur aliquas ob caussas
expedire, ad Episcopum, superiores, aut doctiores homines alibi agentes scribat, atque vel
mandatum ab Episcopo, vel certe consilium a praestantioribus petatur. Hacratione
declarabunt, se nihil ex vitioso affectu, vel parum considerate agere, pariterque maiore
fiducia in publico ecclesiae negocio deinceps procedent. Hucpertinet, quodexrad
te non ex odio cuncta fieri, et salutem suam quaeri, non perniciem. Septimo: Quales-
agnoscunt peccata, petunt veniam, submittunt se ecclesiae Dei, tùm non est, quod ad
si quando ad Excommunicationem proceditur, resciscat. Quinto: Vbi porro ad con-

71AD TIMOTHEVM CAP. I.

Corinth.s, colligitur, Paulo Apostolo a nonnullis Corinthiis fuisse significatum, quou
apud ipsos aliquis patris sui haberet vxorem, Et 2.ad Thessal.3. quod si quis non obe-
dit sermoni nostro, per Epistolam hune indicate, et ne commercium habeatis cum il-
lo, vt pudore suffundatur. Sin vero caussae subsunt, ob quas non est necessarium ad
illum aliosqueperscribi, ecclesia facere istud omittat suoque vtatur iure. Secundo
Expediet porro, vt, quoniam peccatum iam est manisestum, is qui peccauit argu
atur etiam publice, atque ad resipiscentiam omni studio inuitetur. Sic enim A
postolus praecepit 1. ad Timoth. 5. Eos qui peccant coram omnibus argue, vt
et caeteri timorem habeant. Hacratione plebi innotescit actio ecclesiae, atque ad
plebem defertur, vt testimonio atque consensu suo approbet. Nec enim esse conscia
et adfliberi debet, vt actionem moderetur: verùm vt obseruet, testis sit, et significa-
tionem det, sibi iudicium ecclesiae placere. Ac fieripotest, vt qui intelligit, se pu-
blice perstringi ob suum peccatum, incipiat moueri ad remittendum sceleratae vitae
nuncium. Quod si vel hoc tempore fiat, bene erit, atque lapsus dum se eccle-
siae subiiciens iudicio publice peragat poenitentiam, ac vitae promittat emendatio
nen, abioipetente.

Tertio, Fratre lapso nullam adhuc prae se ferente resipiscentiam iudicat ecclelia ex-
tremum restare remedium, nempe, vt membrum putridum a reliquo corpore resecetur:
Itaque presbyteri siue seniores conuenientes decernant, ecclesiae publicum esse indi-
cendum luctum et moerorem. Esse enim fratrem, qui in peccatis pertinax manc
at, qui nolit audire ecclesiam, quem necesse erit, quando aliter saluti ipsius con
suli haud potest, a communione excludere fidelium: lstud ex verbis Apostoli di-
scimus I. ad Corinth.5. Et vos inflati estis, ac non potius luxistis, vt tolleretur de me,
dio vestrum, qui facinus hocperpetrasset. Et 2. ad Corinth.12. Metuo ne iterum, v
bivenero, humilem faciat me Deus meus apud vos, et lugeam multos eorum, qui
ante peccauerunt, nec eos poenituit immundiciae, libidinisque , et impudicitiae quam
patrarunt. Decet autem hic publicus luctus totam ecclesiam diuersas ob cam
sas. Primo, ostendere vult, se dolere vicem fratris, qui adeo est excaecatus
et induratus, vt monitiones adeoque vniuersam ecclesiam aspernetur ac propte
rea sit abscindendus a corpore ecclesiae: omnia membra corporis dolent, quando v
num abscindi debet. Secundo, ecclesia declarat studium suum pro asserenda Del
gloria, et vindicando nominis diuini contemptu. Tertio, vt agnoscatur peccati ma-
gnitudo. Significat autem ecelesia eiusmodi esse, propter quod Deus vniuersam mul-
titudinem puniret, nisi in illud animaduertatur, simulqueorat ecclesia, vt Deus parcat, et
mala impendentia auertat. Quarto, commendatur hac ratione ecclesiastici iudici
seueritas. Oportet iustis et grauibus causis submittatur iudicium, propter quod toti ec-
clesiae luctus indicitur. Et ecelesia dum paret, testatur se approbare. Quinto, qui lugen
peccata aliena, eadem opera deflent sua: suam ipsi consitentur indignitatem ac deplo.
rant, petunt veniam criminum ante patratorum, petunt seruari ne in posterum ruant
in peccata similia. Possunt et aliae commoditates ex hac totius ecclesiae humiliatio.
ne sequi.

Quarto, publico luctu frustra consumpto indicitur publice, vt stato die omnes ii
nomine Domini conueniant, sicut Paulus loquitur, ad perficiendam formidabilis ex
communicationis actionem. Atque his tot modis, nempe publica redargutione fact,
indicto omnibus luctu, nouo isto mandato de conuentu agendo in ecclesia, denun
ciatur multitudini, quid agere consessus ecclesiastieus siue ecclesia velit. Ex pio
rum autem omnium prompta obedientia intelligitur eorundem consensus et appre
batio. Interea fratri lapso omnibus hisce diebus interpositis conceditur spacium de
liberandi, vtrum velit resipiscere. Nec omittunt pii fratres, siue ex senioribus, siue
ex grege aliorum, illum exhortari, ad cogitandum de sua salute. Ad eam usque horam,
qua excommunicationis sententia coram tota ecclesia fertur, resipiscenti patere aditus
debet, ut libere se ecclesiae sistat, atque agens poenitentiam reconcilietur. Quinto,
ubi tandem dies ille constitutus illuxit, conuenit statim in loco tota ecclesia ad excon

72IN I. EPIST. D. PAVLI.

municationis (nili statim resipiscentiae dederit significationem frater lapsus) iudicium
peragendum. Itaque absolutis omnibus, quae alias fieri in sacro coetu solent, tria ordine
perfieiuntur. Primon causas actionis institutae aliquis e ministris coram multitudine bre
uiter exponit, mox autem precatio ad Deum fit, qua Deiopem atque praesidium po-
stulant, vt ipso totam actionem gubernante, quod iustum est exequantur, et quod sta
tuent, ratum habere ipse velit. Hoc pacto declarant, se ex praescripto Apostoli esse in
nomine Domini nostri lesu Christi congregatos, et velle in causa instituta cum eiusdem
potestare progredi. Secundo, commemorat aliquis e ministris peccatum hominis lapsi,
diligentiam ab Ecelesia adhibitam pro illius emendatione, pertinaciam illius in malo,
demonstrat omnia, quae scripttira de his rebus praecepit, esse tentata, ideoque mandato
et authoritate ipsius Dei tradi peccatorem satanae, atque a coetu fidelium separari publi
ce denunciat. Hoc nimirum est cum potestate Domini nostri lesu Christi hominem sa
tanae tradere. Tertio, monet atque obtestatur omnes, vt fratrem illum vitent, quo pudefa
ctus occasionem habeat ce gitandi de poenitentia. Atque his demum partibus viuer-
sum excommunicationis negocium absoluitur. Vitare autem vnulquisque pius excom
municatum debet hoc nimirum modo atque fine. Primum, ne illum in malo audacio-
rem reddat confirmetque ́: dehinc, ne consentire eius pertinaciae vlla ratione videatur,
atque ita alieni criminis particeps fieri: tum, ne quis talis hominis consuetudine vitium
contrahat. Denique ne illum a moeroris atque tristitiae proposito, in quo persistere ipsum
oportet, donec emendetur, abducat. Sed neque permittitur excommunicato, commu
nibus interesse precationibus, aut Dominicam adire mensam, ne videlicet ecclesia
existimetur cum illo sentire, aut flagitium eius probare:ne item sacri coetus vilescat au
toritas. Huc pertinent illa praecepta Math. 18. Sit tibi velut ethnicus et publicanus.
I.ad corinth.5. Ne commisceamini cum illts, acne cibum quidem cum eiusmodi capia
tis. Ad Ephess. Ne sitis consortes, συμμέτογοι, illorum. Ad Tit.3. Sectarum autorem
hominem fuge. ln secunda Epistola Ioannis: ne recipiatis eum in domum:nec Aue ei
dixeritis. Qui enim dicit illi Aue, communicat operibus eius malis. Attamen adire, sa-
lutare, alloqui eum, vt admoneas, doceas, corrigas, inducas ad poenitentiam, cuiuis pio
integrum est. Quinetiam excommunicato licebit, vt emat et quaerat sibi necessaria, at-
que id genus ciuilia negocia priuata exequatur. Adire insuper sacrum coetum, vbi
verbi Dei audiat enarrationem, illi permittitur: sicut etiam Ethnicis et publicanis: quam
doquidem spes est, posse ea ibi percipi, per quae flectantur et emendentur.2. ad Thes.
3. Ne commercium habeatis cum illo, vt pudore suffundatur: neque velut inimicum
habeatis, sed admonete vt fratrem. Sed haec ipsa, si excommunicationis considerentur
fines, intelligi clarius possunt.

Agamus igitur nunc de finsbus, ob quos aliquis satanae traditur siue excommunica
tur. Primus sinis est, vt remoueatur ab ecclesia publicum offendiculum, ne videlicet ma-
le audiat flagitiosos impunes ferendo, ac iudicent aduersarii, omnes qui in ea congres
gatione sunt, flagitiosis illis nihilo esse meliores. Ad Ephes.5. Ne commercium habue-
ritis cum operibus infrugiferis tenebrarum: quin ea potius arguite.1.ad Corinth.5. Etiam
profligate istum qui malus est, ex vobis ipsis. Secundus finis. Ne caeteri eius commer-
cio reddantur deteriores. 1.ad Corinth.5. An nescitis, quod paululum fermenti totam
conspersionem fermentat? Expurgate itaque vetus fermentum. Tertius finis, poeniten-
tia, emendatio, atque salus spiritus eius qui peccarat.1.ad Corinth.5.Tradatur satanae ad
interitum carnis, quo spiritus saluus sitin die Domini lesu2 ad Thessal.3. Admoncte il
illum vt fratrem. Ergo excommunicatio ad vtilitatem, cum totius ecclesiae, tum corum
qui lapsi sunt: denique ad remouenda offendicula, item ad auertendas calumnias hosti-
um ecclesiae, diuinstus instituta est. Cumque tales sint eius fines, fieri non potest
quin vbi illa recte exercetur, frugifera sequantur effecta finibus respondentia. Quod
ad effecta attinet in ipso peccatore, sciendum quod uerba illa Apostoli, quibus ait, tra
di hominem satanae, ad interitum carnis: Chrysostomus quidem homil.15.in 1. Epist.
ad Corinth. et qui ipsum sequuntur, interpretatur, quasi olim ecclesia cum potestate
Christi concesserit satanae, et quasi paedagogo castigatori iniunxerit, ut eum, qui audi-

63AD TIMOTHEVM CAP. I.

re ecclesiam recusarat, diuexaret in corpore, morbum videlicet, vel aliud malum (exe
plo Hiob, quem Deus voluit eo pacto probars) quo caro, quae petulantior fuerat, do-
maretur, immittendo. Alii vero per traditionem satanae intelligunt simpliciter declara-
tionem separationis a Christo et a coetu fidelium, ad tempus, ob quam peccator vsque
adeo angeretur vt videns se contemni et vitari ab omnibus, absorberetur propemo-
dum prae moerore: quo pacto caro illius humillata afflictaquequodammodo interiret.
Vtraque autem interpretatio, si primae ecclesiae statum consideremus, locum merito ha-
bebit. Etenim consentaneum vero est, quod quo tempore expediebat veritatem doctrinae
Euangelicae et ministerii ecclesiastici dignitatem comprobari miraculis, nomnunquam
corpore visibiliter sint diuexati, quos ecclesia Dei propter peccata satanae tradidit.
Haec conueniebat sane tunc multas ob caussas ita fieri, Caeterùm ex quo tempore tam do-
ctrina, quam ministerlum ecclesiae satis est confirmatum, nequaquam pereque vt ante,
necessarium est, eos qui excommunicantur, in corpore a satana cruciari. Magnum
est, si pudore, vt ad Thessalonicenses dicitur, suffundantur, atque ita emendentur:ideo-
que erit excommunicatio legitime facta, iuxta metuenda et efficax, atque si externa
afflictio in corpore accideret. Rata vsque manet Christi sententia et promissio dicta ad
ecelesiam, sontes iustis de caussis et seruato ordine excommunicantem, Matt.18. Amen
dico vobis, quaecunque alligaueritis super terram, erunt ligata in coelo: et quaecunque sol-
ueritis super terram, erunt soluta in coelo. Neque vero eos, qui excommunicati ac tradi-
ti satanae sunt, existimabimus sic penitus exclusos a regno Christi, quasi iam simplici-
ter damnati, nulla spe salutis relicta, essent: sed statuemus esse admodum aegrotos, qui-
bus tamen medicamem adhuc porriga, et quos seruari posse in vita confidamus. Ne habe-
atis, inquit Apostolus, velut inimicum, sed admonete vt fratrem: 2. Thessal. Quapro-
pter his, qui aliquamdiu excommunieati fuerunt, si modo egerunt poenitentiam, redi-
tus patet ad ecclesiam: atque sano corpori membra sanata rursus copulantur.ltaqueApo-
stolus 2. ad Corinth.2. Scripsi vobis, inquit, non vt moerore afficeremini, mox addit :
Sufficit istiusmodi homini increpatio haec, quae facta est a pluribus adeo, vt e diuerso ma-
gis condonare debeatis, et consolars, ne quomodo fiat, vt immodico dolore absorbea
tur huiusmodi. Quapropter obsecro vos efficite, vt valeat in illum charitas. Quando i-
gitur in homine lapso dolor, seria poenitentia, vitae emendatio, apparent, suadet chari-
tas noxam ei condonari, atque ecclessaeiterum adiungi. Porro apud diuersas ecclesias di-
uerlum fuilse olim morem lapsos et poenitentes in gratiam recipiendi, ex patrum scri-
ptis licet cognoscere. Vide Tertullian. in liber de poenitentia, Cyprianum liber 3. Epistol.
Epistola 14. et 16. Augustinum in Enchiridio ad Laurentium capite 65. Chrysostomum
homil. 4. in 2. Epist. ad Corinthios. Et haec de altera parte doctrinae episcoporum quae
est defide.

Sequitur de doctrina εὐταξίας, seu quarundim rerum pertinentium ad bonum ordinem
in ecclesia.

CAPVT II

ADhortor igitur, vt ante omnia fant deprecationes, obsecrationes, interpella-
tiones, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus, et omnibus in
eminentia constitutis, etc vsque ad cap.3.

SEquitur de doctrina εὐταξίας, seu quarundam rerum pertinentium ad bo-
num ordinem in ecclesia: quae doctrina semper necessaria est post do-
ctrinam fidei. Etsi enim non sit ad salutem necessaria, quippe apud perfe-
ctos ea nequaquam opus est, vtpote qui omnia huiusmodi agunt sponte,
neque oportet eos vllis ceremoniis regi aut gubemnari: tamen quia hinc accedit non-

64IN I. EPIST. D. PAVLI

nihil adiumenti rudibus, et per hanc doctrinam opera quaedam Charitatis promo-
uentur, et seruatur in conuentibus publicis bonus ordo, ideo non est temere conten-
nenda. Ceremoniae et huiusmodi ordinationes habendae sunt in vita, sicut fabro ha-
bentur praeparamenta ad aedificandum, quae non in hoc parantur, vt aliquid sint, aut ali-
quid maneant, sed quod sine iis aedificari non possit. Nam perfecto aedificio tolluntur,
et stultus esset, qui semper illa magnifaceret et ampliaret, neglecto interim principali
aedificio, id est, omissa doctrina fidei. Vnde eatenus adhibendae sunt ceremoniae, qua-
tenus sunt vtiles, id est, quatenus significant aliquid et figurant, et quatenus sunt neces-
sariae, id est, non possunt commode negligi. Alias enim periculum foret, ne doctri-
na fidei per doctrinam vrαξιας obscuraretur et laederetur: Sicut pueris opus est et vti-
le, vt foueantur mulierum et puellarum gremiis. quod tamen periculosum foret pau-
lon prouectioribus: Ita iudicandum de ceremoniis. Et sicut paupertas spiritualis pericli-
tatur in diuitiis, fidelitas in negociis, humilitas in honoribus, abstinentia in conuiuiis,
castitas in delitiis: lta doctrina fidei periclitatur interdum in doctrina εὐταξίας. Haec
de doctrina εὐταξίας in genere.

Caeterùm non hic praescribit Apostolus omnia, quae ad bonam ordinationem per-
tinent, quae in coetu ecclesiastico agi conueniat: sed vnam tantumodo rem vr-
get, vel ante non satis commendatam, vel parum diligenter obseruatam. Ea
est de orando pro omnibus hominibus, potissimumque pro magistratibus.
Quae quidem ἐυταξία siue bona constitutio adeo est necessaria in ecclesia, vt nul-
la magis: Et doctrinae fidei sic adiuncta, vt diuelli aegre queat: et ad charitatem de-
clarandam nulla magis idonea, sic itaque ait Apostolus: Adhortor, vt ante omnia fiant
deprecationes:) Adhortor, inquit, Dignissima res de qua inprimis episcopi admone
antur, et cuius prima cura omnibus Christianis esse debet, nimirsi vt oretur. In genere
autem oratio dicitur constans et ex intimo affectu alicuius rei necessariae a Deo peti-
tio: Etiamsi alsj malunt, esse mentis ad Deum eleuationem. Dico petitionem, quia o-
portet in ea agnoscamus aliquid nobis deesse, quod cupimus a Deo impetrare: vt vi-
delicet nostram fragilitatem vel miseriam intelligentes humiliemur contra Pharisaeorum
superbiam, et cum semper egeamus, semper ad orandum excitemur. A Deo autem,
quia ab illo solo omne bonum descendit, et a nullo alio debemus petere vel expecta-
re. Necessaria res petenda est, quia stulta vota vel inutilia Deus non audit, et petita
iuste negat. Constans praeterea esse debet oratio: quia Deus vult saepe rogari, et fi-
dem probare, et saepe rogatus tandem concedit, oportet semper orare et nunquam
defatigari. Ex intimo affectu: quia exanimo, non fucate, et ardenti affectu praecipuem
fide, loann.4. Veri adoratores in spiritu et veritate orant. Iacobus sine haesitatione
et cum fide vult nos orare. Haec vero requiruntur in oratione, quam vnusquisque pri
uatim facit quotidie et vbiubisit locorum. Sed multo magis requiruntur in oratio-
ne publica, quae fit ab omnibus in publico coetu et congregatione: quam credi par est
semper etiam efficaciorem fore, quando a quamplurimis et concordibus animis fit,
Vult autem fieri orationes ante omnia. Id dupliciter accipi potest: vel vt significet, ni-
hil sic necessarium, atque est oratio: ac propterea eam prae quibuscunque alujs charita-
tis officiis exercendam: vel vt significet circumstantiam temporis, id est, prima statim
diei parte conueniendum ad orationem, priusquam aliquid operis faciamus. Id quod
etiam conuenientissimum est, vt primum opus et prima diei portio rebus diuinis dice-
tur: et quia nihil prius Deo habere debemus, non est quod putemus bene successu-
rum in relsquis rebus, nisi Deum prius orauerimus: quam opinionem commodissimum
est teneris et rudibus animis inculcare. Atque hunc morem olim seruatum scriptores
testantur: inprimis Tertullianus, apud quem saepe antelucanorum coetuum mentio
est. Et Plinius ipse Epistol. libro decimo, ad Traianum Imperatorem idem refert. Te-
stantur eundem morem certi hymni, vt ille Prudentii, Alius diei nuncius et alter, iam
lucis orto sydere, etc. Atque ita faciendo nihil detrahebantur diurnis operis. Eta-
nimus sobrius, ieiunus, a quiete corporis mane maxime compositus est ad res diui-
nas peragendas, magis quam alia diei parte. Tametsi vtnec eleemosyna, nec ieiu-

55AD TIMOTHEVM CA P. II.

nium: ita nec oratio temporibus aut diebus est alliganda: sicut nec tunc tantum modo,
sed praeterea quacunque alia hora orare, oportunum est. Porro, quo magis excitet
omnes ad orandum, vtitur congerie, plures orationum species coaceruans: quo nimi-
rum declaretrem esse maxime necessariam et plurimi faciendam, vt pro eadem signif-
catione liceat omnia illa accipere, et saepe contunduntur, sicut in exordio Philippen-
sium et alibi Apostolus precationibus includit gratiarum actionem. Nonnullis ta-
mem magis placet distinguere, vt Charitatis officia in orando plenius intelligantur, sic
autem legimus: Fiant deprecationes, obsecrationes interpellationes, gratiarum actiones
Deprecatio quae Graece δὲησις, significat orationem, qua petimus liberari a malis
vrgentibus vel imminentibus: vnde dicimus quotidie, libera nos a malo. Obsecratio,
Graece προσευχή, est qua precamur nobis dari bona: quo pertinet illud, Panem no-
strum quotidianum da nobis. Interpellatio, ἔντευξις, qua querimur de iniuria nobis
illata: quo in genere sunt multi Plalmi, quibus petimus tales in viam redire et resipis-
scere: quo videtur pertinere nllud. Sanctificetur nomen tuum. Gratiarum actio ευχα-
ριστία, cum pro bonis accepris, imo et pro malis bona voluntate Det nobis inflictis,
Deo agimus gratias: quo illud, Fiat voluntas tua. Et haec omnia non solum nostra
causa facienda sunt, verum etiam propter alios. Deprecandum enim, vt alii quoque
a malis liberentur:obsecrandum vt aliis quoque bona contingant:interpellandum pro
aliorum quoque aduersariis, vt Deus eos emolliat: gratiae agendae, tùm etiam, cum a-
liis bene fuerit. Ideo additur, pro omnibus hominibus: Charitas siquidem Christiana
nullam personam debet ex cludere. Nec solum pro nobis orare debemus, verùm pro
aliis quoque. Nec pro illis tantûm, qui amici sunt, qui bene volunt, quiqueconiuncti
sunt religione: verum etiam pro inimicis et pro aduersariis nostrae fidei. Pro omni-
bus, inquit, ἐμφατικῶς. Deus facit solem suum oriri super malos perinde ac bonos.
Et si non nisi amicos diligimus, nihilo meliores sumus gentibus incredulis. Christus
orauit pro erucifigentibus, et Stephanus pro lapidantibus: et quondie oramus, Re-
mitte nobis debita sicut nos remittimus debitoribus, et iis qui nos offendunt. Et pro
bonis ac coniunctis nobis in fide orandum est, vt tales perseuerent, et quantum fieri
potest, in melius proficiant: pro malis orandum, vt conuertantur, resipiscant. et tan-
dem Deus per eos et in eis glorificetur. Pro regibus et omnibus in eminentia constitutis,
Cum pro omnibus orandum esset constet, at multo iustiisime orandum pro magistra
tibus. Atque id eo tempore voluit Apostolus fieri quam dillgentilsime in ecclesia
cûm magistratus passim erant ethnici, religionis Christianae hostes: sed ideo multon ma-
xime erat pro omnibus orandum, quia illorum nutu atque arbitrio multa fieri poterant
per quae Euangelii propagatio velimpediretur, vel propagaretur. Vt autem animi
eorum immutarentur ad fauendum potius Euangelio, quam ad persequendum indura-
rentur, aequum erat orationibus id a Deo flagitare. Quae doctrina etiam a Sanctis-
simis viris olim diligenter fuit tradita. Sic enim Hieremias capite 29. iubet orari
pro salute regis et regni Babylonis, vnde apparet Pauli verba quaedam huc translata.
Quaerite, ait ille, pacem ciuitatis, in quam migrare vos feci, et orate pro ea Dominum,
quia in pace eius erit pax vestra. Similiter Esdras pro Cyro rege Persarum, Ba-
ruch. cap.1. pro salute Nabuchodonosor orari voluit. Tertullianus Apologetici
sus capite 30. hanc Christianorum pietatem celebrat. Nos oramus, inquit, pro om-
nibus Imperatoribus, vitam illis prolixam, imperium securum, domum tutam, exer-
citus fortes, senatum fidelem, populum probum, orbem quietum, et quaecunque
hominis et Caesaris vota sunt. Sunt autem multae caussae, quae nos moue-
ant ad orandum pro magistratibus, quas exposuimus in libello nostro de ho-
norandis magistratibus. Apostolus etiam hic argumenta quaedam suasoria attexuit.
Et placidam ac quietam vitam agamus cum omnt pietate et honestate.) A caussa fi-
nali siue ab vtili. Ideo orandum est pro magistratibus, quia per eos potest nobis con-
tingere,ut placide ac quiete agamus, aclibere Deum laudemus sine ullis molestiis.
Certe si nunquam datur piis quiete agere, necessario omittunt multa bona opera:imo

66IN I. EPIST. D. PAVLI

quidam etiam malorum magnitudine perculsi, Euangelio malunt renunciare, quam
diutius propter veritatem affllgi. Qua ex re cùm obscuratur gloria Dei, merito est
orandum pro magistratibus. Et credibile est etiam ethnicorum principum iras remis-
sas, imminuisseque nonnihil suam truculentiam, vbi resciscerent Christianos pro ipso-
rum salute orasse.lta nimirum tum oraruat Christiani pro impüs principibus, et quie-
tem sibi a Deo impetrarunt, et beneuolentiam saltem principum conciliarunt ali-
quam. Proinde non eo line optanda est placida et quieta vita, vt luxu et licentia
perdamur, et quasi eiecto freno excurramus in quaeuis vitia, sed vt agamus cum
omni pietate et honestate, id est, ex nostra libertate incrementum accipiat vera pietas
et promoueatur itidem uitae honestas. Emphasis in nota uniuersali. Nomine pieta-
tis intellige quicquid ad cultum Dei, ad ueram religionem pertinet, siue per dogma-
ta, siue per externa opera:ut liberi conuentus ad orandum, libera praedicatio uerbi, libera
exercitatio operum Charitatis, quae proprie pertinent ad propagationem E-
uangelii et ad incrementum gloriae Dei. Nomine honestatis comprehenduntur
quae commeudant nos etiam ciuiliter apud homines, et per quae homines ae-
dificantur, instruunturquein bonis exemplis, et occasionem habent bene et sentiendi
et loquendi de nobis. Ad hunc ergo finem, ut uidelicet liberem perficiamus ea, quae per-
tinent ad gloriam Dei et aedificationem proximorum, optanda est placida ac quieta
uita. Quod si hic finis desit, certe metuendum, ne quies et orium potius caussa sint
malorum, quam bonorum. Certe uix unquam ecclesia fuit in meliori statu, nun-
quam credentes fuerunt tam puri, simplices, integri, incorrupti, quam tùm, atque cum
ryranni saeuirent. Contra ubi ecclesiae coeperunt otiari, quiescere, ditari, dominari: di-
uitiae et quies extinxerunt penitus fidem et charitatem:filia deuorauit matrem, inquit
Bernardus.

Nam hoc bonum est et acceptum coram seruatore nostro Deo, qui cunctos ho-
mines vult saluos fieri et ad agnitionem veritatis venire.

Aliud argumentum a Pio. Ait orare pro omnibus, inprimisque ́, pro magistratibus,
bonum esse et acceptum coram Deo. Ac videtur subesse occupatio. Nam vbi fortassia
quorundam sragilitas aut coecitas iudicasset absurdum orare pro iis, qui persequun-
tur pios, et impediunt gloriam Dei promoueri : respondet, imo id pium esse et Deo in
primis gratum. Quando igitur audimus id per se esse bonum, et acceptum Deo, nequa-
quam debemus hic esse cessatores. Et vere id bonum ac pium dici potest, quia inde se-
quuntur plerunque multa bona, et ea inprimis per quae syncera pietas promouetur. Cum
addit, Qui cunctos homines vult saluos sieri, et ad cognitionem veritatis venire, La-
tet argumentum ab exemplo: quasi dicat: Deus vult omnes homines saluos fieri,
quicunque illi sint: igitur et tu debes idem velle:ac proinde pro omnibus, etiam im-
piis, orare. Est ergo hic exemplum insignis bonitatis diuinae, quam conuenit et nos
tùm affectu tum etiam diligentia omni imitari. Possumus etiam hic discere, quid ma-
xime debeamus impiis magistratibus comprecari, videlicet vt ad cognitionem verita-
tis perueniant. Veritas autem hic significat Christum, qui est via, vita, veritas.
Sed hic quaestio oritur. Si Deus velit omnes homines saluos fieri, qui fit,
quod non omnes saluantur ? Respondet paucis verbis Ambrosius. In omni
locutione sensus est, conditio latet: Vnde secundae Petri primo dicitur, omnis
scriptura indiget interpretatione. Vult Deus omnes saluos fieri, sed si acce-
dant ad eum. Non enim sic vult, vt nolentes saluentur, sed vult illos saluari,
si et ipsi velint. Nam vtique qui legem omnibus dedit, nullum excipit a sa-
lute. Numquid item medicus idcirco proponit in pubhco, vt omnes ostendat
se velle seruare: si tamen ab aegris requiratur ? Non est enim vera salus,
si nolenti tribuatur, nec gaudere potest in percepta salute, qui inuitus, si

67AD TIMOTHEVM CAP. II.

E tamen fieri potest, accepit medicinam, ut non dicam, quod medicinae effectum ha-
bere non potest, nisi ad illam aeger animum accommodauerit, quia haec medicina non
est corporalis sed spiritualis, quae neque dubiis proficit, neque inuidis. Fides est enim
quae dat salutem, quam nisi mens tora susceperit uoluntate, non solum nihil proderit,
sed et oberit. Fidei etenim gratia hanc habet potestatem, ut deuotis sibi diuinam in-
fundat medelam, indeuotis uero conferat morbum, per quem totus homo intaereat. lta
Ambrosius. Nec obest, quod Roman.9. dicitur: Deus cuius uult miseretur, et quem
uult indurat. Sicut saluatio hominis non est humani meriti. Ita perditio siue induratio
non est simpliciter diuinae uoluntatis. Deus peccatorum non est autor. Sed indurare
sic quodammodo dicitur: quia eos ea facta perpetraturos praeuidit, per quae et ob
quae merito indurari eos permittit. Quare sic statuendum est in tota hac causa de hoc
loco et similibus: quod, ut nostris uiribus nequaquam tribuendum est, quod debetur
soli gratiae et potentiae ipsius Dei: lra e diuerso diuinae bonitati nequaquam est impu-
tandum, quod nostra contingit propria malitia. A nobis igitur excaecatio est et indus-
ratio, a Deo gratia et salus. Excaecatio contingit nobis per Dei iustitiam, quae merito
et iure punit nostra peccata: saluatio contingit per Dei bonitatem et misericordiam,
quam nullis nostris meritis promeremur: Sicque Deus excaecare et illuminare, misereri
et indurare, sed respectu diuerso dicitur. Nonnulli clarius uolentes explicare et simpli-
cius, dicunt, in hac propositione, Deus uult cunctos homines saluos fieri, in nota illa
uniuersali esse Hebraismum, quo, Omnes, accipitur, pro Omnis generis:ut sit sensus, Deum
uelle omnis generis homines saluos fieri, siue gentiles, fiue ludaeos, siue magistratus,
siue subditos. Sic quoque accipiendum, ubi mox dicitur, quod Christus dedit semet-
ipsum redemptionem pro omnibus. Et facit haec ratio non parum ad commendatio-
nem diuinae bonitatis, utpote cùm ostenditur, Deum non esle acceptorem persona-
rum, neque agnoser uelle tantummodo a ludaeis, aut in sola ludaea, uerùm ab omnibus
et ubique terrarum.

Vnus enim Deus, unus etiam reconciliator Dei et hominum, homo Chri-
stus lesus, qui dedit semetipsum pretium redemptionis pro omnibus, vt esset testi-
monium temporibus suis.

Plenior probatio adiecta, quod Deus uelit omnes homines saluos sieri : et ad-
huc persequitur argumentum ab Exemplo, Vnus est, inquit, Deus omnium,
qui non respicit personam. Ergo uos quoque respicere personam non de-
betis, sed pro omnibns, etiam aduersariis orabitis. Praeterea unus est reconciliator
Dei et hominum, uidelicet Christus, qui dignatus est semetipsum dare in prerium re-
demptionis pro omnis generis hominibus. Ergo uos quoque saltem orando interce-
dere pro quibuscunque aequum est. Proinde dicit, Vnus Deus ommum, etiamsi ab omni-
bus nequaquam agnosceretur. Verùm cum unus Deus omnes condiderit, idemque o-
mnes uoluerit in gratiam recipere, et ad agnitionem sui nominis uenire, nullos sper-
netis uel abiicietis: merito omnium et unus Deus dicitur. Vnde Roman.3.An ludaeo-
rum Deus tantùm? Annón et gentium? Certe et gentium. Quandoquidem unus Deus,
qui iustificabst circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. Ergo quando unus
Deus omnium praedicatur, mirifice hic nobis commendatur charitas: ac iubemur in-
uicem, imo et inimicos et tyrannos diligere, ac pro eorum salute orare, utpote quo-
rum idem est nobiscum Deus, idem conditor et communis quasi pater, adeoque ipsi
quasi communes sunt nostri fratres. Quos Deus ipse non despicit, iniquum est a te
contemni.

Vnus etiam reconciliator Dei et hominum, homo Christus Iesus.) Cum diceret, unum esse
Deum, non exclusit spiritum sanctum uel filium: quippe substantia unum sunt,
qui personis distinguntur. Sicut itaque unus est Deus atque omnium, eo mouert
debemus, ut neminem aspernemur. lta unus quoque est omnium reconcliator, unus

68IN I. EPIST. D. PAVLI

est qui omnes cum Deo patre reducit in gratiam, acpropterea non est quod quilquam
caeteros vilipendat, quasi non habeant eundem reconciliatorem omni tempore ad subue
niendum ipsis paratum. Proprie autem reconciliator iste seu mediator (ita enim graece
μεσίτης) Christus est, qui solus ad munus hoc fuit idoneus, et se paratum obtulit. Dissi-
dium erat inter duas partes, videlicet inter Deum patrem, et homines, qui patrem pec-
cando legesqueeius transgrediendo offenderant: ita ut iam Deus pater per suam iusti-
tiam merieo vniuersum genus humanum erat perditurus. Nec interim homines vlla
ratione iratum patrem potuissent placare. Christus itaque solus reconciliandae multitu-
dinis patrocinium ad se recepit, solus uoluit et potuit. Proinde ut commodius id face-
ret, sicut diuersa erat partium conditio: ita placuit ei, ut se vtrique parti accommodaret,
vtriusque partis personam induere: sicque mediator inter Deum et hominem dum vult
fieri, sicut ipse semper fuit Deus, ita homo quoq in tempore factus est, aptissimeque
hominem cum Deo reconciliauit, quando ipse ut Deus erat, apud Deum patrem quid-
uris potuit efficere, et ut homo potuit hominum necessitatem et miseriam agnoscere:
et sic utrique parti visus est aequus arbiter, quando vtriusque partis naturam in se habuit.
Ille ergo homo Christus lesus, idemqueDeus dependit patri Deo quicquid pro homi-
num salute erat dependendum. Vnde sequitur,

Dedit semetipsum pretium remdemptionis pro omnibus.) Caussa dissidii erat peceatum.
Peccatum autem quoniam non nsi sanguine potest expiari, et quidem non nisi pre-
riosissimo sanguine, non taurorum aut hircorum, dignatus est Christus suum ipsius
sanguinem fundere, imo totum sese dare in pretium redemptionis, et quidem pro
omnibus, ita ut id pretium esset sufficiens ad satisfaciendum irato patri, pro pecca-
tis non nostris tantum, vt dicitur 1. Iohan.2. verum etiam totius mundi, et nullum uo-
luerit a satisfactionis illius participatione excludi: nisi qui semetipsum suis peccatis
et perfidia excludit. Singula autem uerba habent suam Emphasin, illa praesertim
semetipsum et pro omnibus. EstqueMetaphora in uoce, pretium redemptionis. Solent
enim captiui redimi: nam et graece legitur ἀντιλυτρον, ubi nos legimus pretium re-
demptionis. Significat proprie id uocabulum pretium, quo redimuntur captiui ab ho-
stibus, eamque commutationem, qua capite caput, et uita redimitur uita. Proinde est
egregia laus Christi, quaque insignis illius charitas erga humanum genus quod perierat,
celebratur, cum ipse uoluerit agere reconciliatorem, et quidem impendendo semet-
ipsum pretium redemptionis, et pro cuiuscunque conditionis hominibus. lohan.1o.
Maiorem charitatem nemo potest exhibere, quam ut animam suam ponat quis pro
amicis suis. Roman.5. Commendat suam charitatem erga nos Deus, quod cum adhuc
essemus peccatores, Christus pro nobis mortuus est. Ac proinde nos hoc exemplo
Christi ad charitatem moueri debemus. Praeterea ingens consolatio conscientiis nostris
esse debet, quando nobis sic in scripturis proponitur Christus homo aut reconciliator:
ut nunquam profecto sit desperandum, cum hominem habeamus Christum, qui uelit
intelligere nostras miserias, et quem audeas compellare: (nam propterea Aposto-
lus eum hic hominem diserte appellat:) et eundem Deum, qui possit peccata nostra
tollere. Huc pertinent illa Roman.5. Iustificati perfidem pacem habemus ad Deum,
per Dominum nostrum lesum Christum. Roman. 8. Christus est qui mortuus est, et
suscitatus est, et sedet ad dexteram Dei, et intercedit pro nobis. 1.Iohan.2. Filioli mei
haec scribo uobis ne peccetis: et si quis peccauerit, aduocatum habemus apud pa-
trem, lesum Christum. Et ipse est propitiatio pro peccatis nostris. Hebr.9. Ob id
noui testamenti conciliator est, ut morte intercedente ad redemptionem earum prae-
uaricationum, quae fuerant sub priori testamento, si qui uocati sunt, promissionem
accipiant aeternae haereditatis. Hebr.4. Christus dicitur thronus gratiae. Romanor.3.
Hunc proposuit Deus reconciliatorem per fidem, interueniente ipsius sanguine. In
hos ergo locos et similes passim obuios decet perturbatas conscientias intueri. Po-
stremo discimus unum duntaxat reconciliatorem agnoscere Christum, ne plures nobis
reconeiliatores statuamus. Verum quidem est, orant sancti in terris positi pro se
mutuo et exaudiuntur, sed propter illum vnum reconcillatorem Christum, qui

69AD TIMOTHEVM CAP. II.

ipssemet intercedit pro nobis, exaudiuntur. Iniuriam facit Christo, qui alium sibi me-
diatorem fingit. Sequitur:

Vt esset testimonium temporibus suis.) q' d. Quod Christus dederit se in pretium re-
demptionis pro omnibus, non pro ludaeis tantùm, sed pro cuiuscunque conditionis ho-
minibus: id Deus testatum fieri uoluit toti mundo, omnibusqueretro temporibus, vt
homines intuentes in tantam charitatem Dei, similiter ad Charitatis officia inter sese
praestanda excitarentur. Addit, sibi iniunctum id munus, testandi uidelicet mundo,
quod ita esset.

In quo positus sum ego praeco et Apostolus, veritatem dico in Christo, non mem-
tior, doctor gentium cum fide et veritate.

Confirmatio praecedentis assertionis de vno reconciliatore Christo, a ratione of-
ficii sui, et sura ipsius fide integritateque quam iuramento probat. Ostendit propri-
um suum officium esse testari et palam facere eximiam Dei erga nos charitatem, prae-
cipueque quod Christus sit vnus reconciliator Dei et hominum, qui semetipsum obtu-
lerit in pretium redemptionis pro omnibus. Pronide hic notatur, hanc propriam
esse doctrinam Apostolicam de uno reconciliatore Christo. Quare grauiseime pec-
cant, et a doctrina apostolica longissime discedunt, qui alios reconciliatores, uel a-
lias reconciliandi formas meditantur.

Veritatem dico in Christo, non mentior.) Confirmatio est ueluti iuramento adhibito
et interpretatio per contrarium. Doctorem gentium se uocat, simulut hanc doctrinam
de reconciliatore Christo gentibus magis commendet, simul ut insinuet plenius Chri-
stum pro omnibus satisfecisse, non tantùm pro ludaeis, sed etiam pro gentibus: neque
fastu ullo uel arrogantia, sed ministerium suum significat.

Cum siue et vertate ) A sua side et integritate. Cum fide, inquit, non cum Syllogismis
aut uana eloquentia, non ut fallam aut decipiam. Discant proinde hinc ministri uerbi,
quibus rationibus doctrinam suam confirmare debeant, dentqueoperam, ut uere his
uerbis uti queant, uidelicet, se ueritatem dicere in Christo, se docere in fide et ueritate.
Hactenus, quod sit orandum pro omnibus.

Volo igitur orare viros, in omni loco, sustollentes puras manus absq ira et di-
sceptatione.

Addit nonnulla de orandi modo. Orare autem uult uiros omni loco. Nam orandum
quidem tunc maxime, cum in coetum conueniunt, ubi orari, docert uerbum solet: sed
non ibi tantùm, uerumetiam ubique et quocunque tempore. Itaque excitat uiros ad oran-
di diligentiam et frequentiam: et praeterea superstitiones omnes de loco aut tempo-
re orandi resecat. Orandum est omni loco, non solùm ubi omnes conueniunt publi-
ce, sed etiam domi. Est domus Dei domus orationis: sed nihilominus bene etiam erat,
qui, ut habetur Matth.6. Petit secretum cubiculi sui, et ibi orat, humanam deuitans glo-
riam. Est etiam orandum foris, quia, ut Matth. 5. lucere debet lux nostra coram homi-
nibus, ut uideant opera nostra bona, et glorificent patrem qui est in coelis: Sed sic o-
randum in propatulo, ut absit Pharisaica ostentatio: sie in cubieulo, ut animus foris non
uagetur, sed ad solum Deum feratur. Superstitiosum autem erat, quod ut habet loan,
4. ludaei dicebant, orandum praecipue in Templo Hierosolymitano, Samaritani uero
in montibus. Christus ubique uult orari, modo in spiritu et ueritate oretur. Adsit spiri-
tus et ueritas, nec multum refert, quo sis loco. Non locus orationem commendat, sed
affectus fidei, id quod etiam uerba sequentia declarant.

Sustollentes puras manus, abque ira et disceptatione.) Metaphoris sumptis et a sacris
deorum, in quibus omnia exterius munda esse debebant, et ab habitu corporis ueteri-
bus inter orandum usitato, ostendit quomodo animos nostros ad orandum componi de-
ceat. Vult sustolli manus: sic enim ueteres manibus eleuatis in altum orabant, id quod et
picturae quaedam testantur. Et Exod.17. manus leuante et orante Mose uincit lsrael Ama-
lechitas. Significatur ergo per manuum eleuationem eleuatio mentis: sicut et manibus

70IN I. EPIS T. D. PAVLI

sursum sublatis coelum demonstramus, Deum significamus. ltaqueut totus in Deum
feratur animus per fidem, est necessarium, si exaudiri volumus. Sic Thren3. Leuemus
corda nostra cum manibus in coelum. Debent praeterea manus esse purae, id est, nullis
sordibus vitiorum inquinatae. Nam cum manibus multa peccata perpetrantur, vt fur-
tum, caedes, rapina, vis illata, pugnae, et c. Cum exiguntur manus purae, exigitur ab om-
nibus sceleribus immunitas, ita vt Synecdochice per manuum puritatem intelligatur
puritas totius hominis, praesertim animi siue cordis. Fide purificantur corda. Sic vero
et impuritas manuum damnatur Esa.1.Cum extenderitis manus vestras, auertam ocu-
los meos a vobis, et cum multiplicaueritis orationem, non exaudiam. Manus enim
vestrae sanguine plenae sunt. Sed vt plenius exprimat Apostolus, quid per manuum
impuritatem intelligi queat, quasi per interpretationem adiicit, Absque ira et discgta-
tione. Ira praecipue manus polluit, et per eam omnes affectus vitiantur. Qui irato est
animo, plerunque erumpit ad perpetranda scelera. Sed et ideo ira abesse debetab o-
raturo, quia oratio debet fieri tranquilla et quieta mente. Quies autem non contin-
git, vbi ira vel odium, vel appetitus vindictae habet locum. Huc pertinet illud Ec-
cles.28. Homo homini seruat iram et a Deo quaerit medelam? Matth. 6. Si non remi-
seritis errata sua, nec pater vester remittet errata vestra. Item quod quotidie oramus,
Remitte nobis debita nostra, sicut et nos remittimus debitoribus nostris. Discepta-
tionem autem interpretantur nonnulli haesitantiam, qua videlicet quis secum disce-
ptat, dubitans, num sit exaudiendus. Oportet ergo hominem oraturum non disce-
ptare secum, non fluctuare: sicut lacobus docuit. Nam qui haesitat, is similis est flu-
ctui maris, qui ventis agitur, et impetu rapitur. Neque existimet homo ille se quic-
quam accepturum a Domino. Habemus ergo hic non obscura documenta, quomo-
do nos ad orandum componere debeamus.

Consimiliter et mulieres in amictu modesto cum verecundia et castitate
ornare semetipsas, non tortis crinibus, aut auro, aut margaritis, aut vestitu sum-
ptuoso, sed quod decet mulieres profitentes pietatem per bona opera.

Eadem sine dubio puritas affectuum requiritur a mulieribus quae a viris: sed est
praeterea, cuius mulieres sunt admonendae: quomodo videlicet etiam in vestitu sese
gerent, vbi ad ecclesiasticum coetum conuenerint. Consimiliter et mulieres, id est,
orent, sustollentes puras manus, absque ira et disceptatione.

Sed praeterea volo mulieres ornare semetipsas in amictu modesto, cum verecundia et casti-
tate.) Solent mulieres huic vitio esse obnoxiae, quod magnificentius comptae ambi-
unt prodire in publicum: qua ex re dum arroganter captant gloriam, et quemadmo-
dum ille ait, videre cupiunt ac videri: sine dubio verecundiam deponunt, quae prae-
cipuum est mulierum castarum ornamentum, et periclitatur earundem castitas. Quae
enim uerecundiam exuerit, quaeque uidere et uideri ambit, certe seipsam quodan-
modo exponit aliis concupiscentibus expetendam. Vnde Ecclesiastici26. Fornicatio
mulieris excellentia oculorum, et in palpebris illius agnoscetur. Et prouerbus 6. mu-
lier ornatu meretricio describitur, garrula, uaga, quietis impatiens, quae apprehen-
dens iuuenem deosculatur, ac procaci uultu blanditur, decipiens animam illius. Ec-
clesiastici 19. de uestitu. Amictus corporis et risus dentium, et ingressus hominis an-
nunciant de illo. Itaque non indecorum modo, sed saepem periculosum est, quod mu-
lieres se uel supra morem patriae, uel supra facultates suas, uel secus omnino, quam
decet matronas, praesertim profitentes pietatem, comunt exornantue. Debent orna-
tae esse amictu modesto, qui satis est, ut placeant suis uiris. Graece est, ἐν καταστολῇ κο-
σμίῳ. Significat autem καταστολὴ stolam quandam et amictum simplicem, qui undi-
quaque tegit ac uelat, ne quid sit conspicuum ceu fallax, ut Theophylactus
annotauit. Cum humili animo sit orandum, nequaquam decet ueste ea uti, quae
excitet fastum et superbiam. Et quae uenit in coetum, ut agat cum solo Deo,
nequaquam debet in ueste prae se ferre, quo uidetur uelle agere cum quibusuis

71AD TIMOTHEVM CAP. II.

Hiris. Certem quae ueste operosa excedit reliquas, et suam ipsius conscientiam grauat su-
perbia, et aliorum animos irritat ad ministerium libidinis. In summa, deformat matronam
quicquid laedit verecundiam aut suspectam reddit castitatem. Nam etiam suspicionem
omnem euitare consultum est. Sed quid sit amictus modestus, Apostolus per contra-
rium voluit explicare, dicens:

Non tortis crinibus, aut auro, aut margaritis, aut vestitu sumptuoso.) Cum orandi gra-
tia adeatur locus orationis, nequaquam se sic component, quasi adirent nuptias aur thea-
trum, aut lupanar, caussa saltandi aut libidinandi. Vestitum magno sumptu paratum me-
rito damnat Apostolus, quem etiam damnarunt leges Vestiariae quorundam ethnicorum
principum. Nam et Suetonius in Caesare scribit, qu conchiliatam vestem et margaritas, nisi
certis personis et aetatibus, perquecertos dies, permisit. Sed multo iustissime damnan-
tur etiam illa superuacanea et operosa, cuiusmodi est torquere crines, et id genus quae
non nisi ad lasciuiam sunt excogitata. ldeoque Petrus i. cap.3. Vxorum ornatus sit non
externus, qui situs est in plicatura capillorum et additione auri, aut in palliorum ami-
ctu, verum oecultus, qui est in corde homo, si is caret omni corruptela, ita vt spiritus pla
cidus sit ac quietus, qui spiritus in oculis Dei magnifica et sumptuosa res est. Nam ad
eum modum olim et sanctae illae mulieres sperantes in Deo, comebant sese et subditae e-
rant suis uiris. Sed de omni hac re copiosissime Tertullianus, qui unum librum conseripsit
de habitu mulierum, in quo potissimum ornamentorum et monilium usum reprehendit:
alterum, de cultu foeminarum in quo fucum, lenocinium et nitorem operosum repro-
bat: EundemqueCyprianus imiratus est libro de habitu uirginum.

Sequuntur ouo racita argumenta, quibus ad modestiam uestitus hortatur. Sed quod
decet mulieres: Argumentum a Decoro. Ideo contentas esse decet uestitu simpliciore,
quia id decer, maxime eas quae conueniunt ad orandum. Non conuenit matronis eun-
tibus ad locum orationis idem habitus, qui uix conueniat adeuntibus nuptias aut thea-
trum: sed omnium minime decebit Profitentes pietatem per bona opera: Argumentum ex
circumstantia a conditione religionis. Vt talis sumptuosus habitus alias mulieres for-
tasse deceat, at nequaquam decet eas, quae profitentur religionem Christianam, quae
pietatem suam testari debent per bona opera, id est, in omnibus moribus externis, non.
solum dictis et factis, sed etiam ipso uestitus genere: Ita namque religionem suam atque
innocentiam testari debent Christiani, in omni uita, in dictis, factis, uestitu, incessu, de-
nique in omnibus rebus, quae ad aedificationem seu bonum exemplum aliorum queant fieri.

Mulier in silentio discat cum omni subiectione. Ceterùm mulieri docere non
permitto, neq autoritatem vsurpare in viros, sed esse in silentio.

Quoniam hic praescripsit, quomodo in coetu ecclessastico mulier sese geret in uestitu,
inter orandum, adiicit per occasionem quomodo se habebunt in coetu ecclesiastico in
discendo:atque haec ordinatio ualde quoque necessaria est et utilis. Proinde uult mu-
lieres in coetu ecclesiastico, cum docctur, nihil aliud quam humiliter silere et benignis
auribus amplecti quod proponitur: non aliqua a doctoribus inquirere, etiam si for-
tassis sit de quo dubitent, multo minus ferendum ut ipsae doceant. Clarius explicat̃
haec ordinatio siuae εὐταξία 1. ad Cor.14. ubi uiris quidem permittit singulatim omnibus
prophetare, ut omnes discant, et omnes consolationem accipiant: Sed seruato interim ordi-
ne, et ne plures simul loquantur: At mulieres uult prorsus silere: Mulieres vestrae in ec-
clesits sileant: inquit: nec enim permissum est illis ut loquantur, sed ut subditae sint
quemadmodum et lex dicit. Quond si quid discere uolunt, domi suos uiros interro-
gent. Nam turpe est mulieribus in coetu loqui. En quod, etiam si quid discere uellent,
ipsarum tamen non est in ecclesia interrogare doctores. Caussam addit, indecorum esse
mulierem quoquo pacto loqui in coetu, Est enim superbum animal mulier, et sicut ex
uestitu gloriam inanem captat, ita multo magis captaret gloriam ex quaestionibus. Et
praeterquam quod fortassis parum conuenientia interdum proponerent, tum doctorum
contemptus inde nasceretur, praesertim si absurdis quaestionibus muliercularum pro pala-
to omniu non satisfaceret. Sed potuisset eadem res ridicula uideri ethnicis, si permissum

72IN I. EPIST. D. PAVLI

fuisset mulieribus Christianorum in coetu loqui aut disputare. Minimem itaque decet mu-
lierem aliquid curiose aut fastuose inquirere, cum deceat ipsam in omnibus humilita-
tem prae se ferre. Ideo addidit Apostolus, discat, cum omni subiectione: Nequaquam se
geret vt subiectam, quae in publico conuentu cupit videri vel audiri loquens vel dispu-
tans. lam si ne interrogare quidem licet mulieri aliquid in coetu, iuxta Apostoli praescri-
ptum, sed potius domi debet discere ex marito:at multo minus permittendum est, vt
in ecclesia doceat: Vnde sequitur,

Caeterùm mulieri docere non permitto, neg autoritatem vsurpare in viros, sed esse in silentio.)
Vnum inconueniens ex altero sequeretur. Si mulier permittatur docere. et praescribe-
re etiam viris credendi et viuendi normam: lam plane sequitur, quod mulier arrogan-
ter vsurpabit autoritatem in viros: quod valde est absurdum et prorsus contra nasturae
ordinem. Nam mulieri dictum est a Deo Genes.3. Sub viri porestate eris, et ipse domi-
nabitur tibi. Quod praeceptum cùm de obedientia mulieris etiam in priuatis rebus sit
intelligendum: nequaquam ferendum erit, vt illa aliquid pro suo arbitrio constituat in
rebus publicis siue in coetu ecclesiastico. Si non potest suo nutu aliquid agere domi in
causis priuatis, multon minus id licebit ei in ecclesia in negociis religionis. Est aunt tur-
pissimum si qui viri tam degenerant, qui sibi permittant vxores licenter imperare, et
videntur in naturam ac Dei ordinationem peccare. Eccles.25. Mulier si primatum ha-
beat, contrario est viro suo. Tametsi non abutentur viri sua hac potestate sibi diuini-
tus concessa. Aliquid etiam concedent mulieri intra parietes. Nam et docere domi,
mulieri non est negatum, siquidem Priscilla Actor.18. vna cum marito Aquila, docuit
quaedam Apollon Alexandrinum. Et alibi fidelis mulier iubetur virum infidelem com-
monefacere, et si possit, Christo lucrifacere. Et exigitur ab omnibus matribus familias,
vt prima elementa seu Catechismum doceant suos liberos. Imo aliquando permittit̃
in aliqua causa mulieri etiam publicem adferre sanum, si quod habeat, consilium, tametsi
non temere. ludic.5. Debora erudiuit populum lsrael. Non autem quond publice doce-
ret, sed dedit quibusdam in rebus consilium, quoniam afflata erat Spiritu sancto, qui
interdum et per sexum fragilem dignatur res magnas efficere, et occulta vel admiran-
da indicare. Vnde et Ioel.2. legitur: Et prophetabunt filii vestri et siliae vestrae. Et Maria
virgo cecinit spiritu Sancto afflata canticum, Magnificat:Item Actor.21. Philippi qua-
tuor filiae uirgines prophetabant: Rursus 1.Corinth.11. Mulier orans aut prophetans iu-
beturvelare caput. Sed tamen ex his non sequitur, quod publice docere permittentur,
cur autem non sit istud ferendum, sequitur:

Adam enim prior formatus est, deinde Eua: et Adam non fuit deceptus sed
mulier seducta fuit per praeuaricationem,

Duo argumenta, cur mulieri non sit permittendum, vt doceat uel usurpet autoritatem
in uirum. Prius est ex ratione creationis. Aequum est, ei praeeminentiam concedere in
docendo et imperando, qui primùm est a Deo conditus. Sed Adam formatus est prior
Eua. lgitur debetur ei praeeminentia et imperium. Intelligendum autem est, idem obser-
uari debere ius dignitatis in posteris, quod contigit primis parentibus. Et per Adamum
conuenienter intelliguntur omnes uiri, per Euam omnes mulieres. Quod autem prior
conditus fuerit Adam, Geneseos liber clare docet. Alterum argumentum est a ratione
lapsus, negatiue. Illi non est permittendum munus docendi, qui ruinae caussa extiterit.
Sed mulier extitit caussa ruinae. Igitur ei non est permittendum docendi munus. Signi-
ficanter dicit mulserem seductam, non Euam, quia id malum in uniuersum genus mu-
lierum debet redundare. Nequaquam autem tutum, ei credere, quae semel in praeeun-
do sic decepit. Nec est, quod ambiat docendi aut imperandi munus, quae in ipso exor-
dio, ad leuissimam persuasionem impegit et in errorem induxit. Quomodo autem mu-
lier prius assenserit fallaci serpenti, et prius fuerit praeuaricata gustando fructum ueti-
» tum, uide Genes.3. Sic ibi legitur: Vidit mulier, quod bonum esset lignum ad uescen-
» dum et pulchrum oculis aspectuquedelectabile, et tulit de fructu illius et comedit: de-
„ ditqueuiro suo, qui comedit. Et post pauca, Adam dicit, Mulier qua dedisti mihi sociam.

73AD TIMOTHEVM CAP. II.

dedit mihi de ligno, et comedi. Et mulier. Serpens decepit me, et comedi. En ibi se prio-
rem et seductam mulier confitetur. Ratio ergo est euidens, cur mulieri non sit permit
tenda facultas docendi. Nunc viderint qui committunt mulieribus gubernandas res-
publicas et amplas ditiones: Sine dubio ira Dei est manifesta, cum mulieres alicubi ad-
mitrant. Amazones quidem maudito exeipio tenuerut regnu, ieu tantum inter mulie-
res, in regno viris vacuo. Neque exemplum id est probatum, neque diuturnum fuit earum regnum.

Salua tamen fiet per generationem liberorum, si manserint in fide ac dilectione,
et sanctificatione, cum castitate.

Emollit, si quid fortasse durius dixisse uideatur: et ostendit aliud mulierum esse of-
ficium, nempe quod educare et docere debeant suos liberos et sic si dicantur caussa
ruinae extitisse, saluae esse queant etiam: quasi dicat: Non sit vobis molestum, ô mulieres,
si vobis cum sitis fortassis ingenio pollentes, negatur tamen munus docendi. Potestis
alia ratione vos exercere in pietatis operibus ad salutem vestram, et si ita vultis, etiam
docere. Etucate et docete diligenter, tum rudimenta religionis, tum caetera quae per-
tinent ad morum honestatem, vestros liberos, in his docendis operam impendite, et
haec opera erit vobis salutaris, maxime sivos ipsae semper in fide et charitate perstantes
sancte et caste vitam transigatis. Haec conditio vere honorifica est, et satis habens in
se dignitatis, etiamsi publice docendi in ecclesia ius vobis adimatur. Et recte adiecit
ista Apostolus, post inustam muliebri sexui notam, de caussa ruinae humani genenis.
Quamuis mulier fuerit occasio damnationis, tamen potest illa quoque esse occasio con-
seruationis. Ipsa inprimis potest salua fieri, si manserit in fide et dilectione, et aliquo
modo dici caussa salutis filiorum, quos ipsa bene instruxerit, et instrus ad gloriam Dei
rite curauerit. Sicut sine dubio multum iuuit Timotheum, quod recte ab infantia, pro-
curante matre, in sacris literis fuerat institutus. Itaque hic cum ait, per generationem li-
berorum, intelligi conuenit, quicquid ad puerorum generationem et educationem
pertinet, nempe partus dolores, labores in educando, diligentiam et curam in for-
manda infantia et pueritia, quae sine dubio laboriosa sunt, et Deo inprimis grata offi-
cia, maxime si ex animo et longanimiter a matribus perficiantur. Hinc discimus, non
satis esse, si parentes curent, vrliberi viuant, sed oportet eos curare, vt bene viuant,
vt in fide et timore Domini etiam a teneris vnguiculis instituantur. Eccles.7. filii tibi
sunt, erudi illos, et incurua illos a pueritia illorum.

St manserint in fide ac dilectione et sanctificatione cum castitate.) Graece legitur, ἔαν
μένωσιν, plurali numero, si manserint. ἑτέρωσις numeri per hebraismum, qui est Paulo
frequens, vt hic numerus respiciat ad id, quod principio habebatur. Consimiliter et
mulieres. Quidam vitantes hebraismum malunt legere in singulari numero. Perspi-
cuum autem est, verbum istud referendum ad mulieres, non ad liberos. Quis enim
sensus fuerit: Mulieres saluas fore, si liben manserint in fide et dilectione: quasi vero
in potestate mulieris esset, efficere, vt tales maneant, aut ipsa alioquin seruari non pos-
sit, nisi illi integri in fide perstent? Significatur itaque mulieres ipsas saluas fore, non
quidem ratione educationis prolium, quasi ea re salutem promererentur, sed (quod per
Correctionem uidetur addi) si quoque diligentiam omnem expenderint in educandis
prolibus, manserint in fide et dilectione, id est, si a fide et Charitate non excidant
Et si manserint in sanctificatione, id est, ea praestent, per quae eas sanctas esse agnosci
queat: denique cum castitate, id est, si uerbis, factis, denique uniuersa uita sobrietatem
et castitatem, et modestiam prae se ferant. Proinde hic locus est admodum consola-
torius, praesertim iis mulieribus, quae arbitrantur, se prolium turba grauari. Scire de-
bent, suam conditionem Deo probari, maxime si diligentes sint in liberorum suorum
honesta educatione. Et matronarum singulare decus esse liberos, constat ex Cor-
neliae Gracchorum iudicio. Apud hanc enim cum Campana quedam matrona diuer-
tisset, quae ostendit ei monilia sua, qualia illo seculo maximi fiebant, illa remorata est
Campanam sermone, donec liberi e schola redirent. Tum, haec, inquit, ornamenta mea
sunt: sentiens matronae nihil esse pretiosius, quam liberos recte educatos. Item com

74IN I. EPIST. D. PAVLI

mendantur hic praecipua ornamenta matronarum, per quae salutem queant consequi.
fides, inquam, et charitas, quae in omnibus requiruntur: Deinde sanctificatio et casti-
tas, quae tanquam monilia sunt et decus praecipuum omnium matronarum.
Ethaec quidem de doctrina τῆς εὐταξιας breuiter delibata.

Posterior pars Epistolae, in qua ostendit qualis episcoporum vita esse debeat, ac primo quo-
modo se gerent priuatim in domo sua et erga familiares.

CAPVT III

INDVBITATVS sermo. Si quis episcopi munus appetit, honestum
opus desiderat. Oportet igitur episcopum irreprehensibilem esse, vnius vxoris
maritum, vigilantem, sobrium, etc. usque ad cap.4.

QVemadmodum in argumento diximus, distribuitur haec epistola in duas
partes principales: quarum prior de doctrina episcoporum agit, poste-
rior de vita. De hac incipit apostolus in praesenti disserere. Cum autem
in vita episcopi spectandum sit, primo quomodo se gerat priuatim in do-
mo sua et erga familiares: Deinde vero quomodo publice et in ecclesia
erga cuiuscunque ordinis homines: hoc loco depingit, qualem episcopum domi suae
esse deceat, et quibus virtutibus ornatus conspiei debeat.

Indubitatus sermo.) Statim autem, et velut lege Attica ἄνευ προοιμίου καὶ πάθος rem ag-
greditur, vti saepe alias. Indubitatus sermo: quasi dicat: Quae nunc dicam, certa acra-
ta habeantur, fide digna sunt. Sic enim graece πιστός ὅ λόγος. Vno itaque uerbo praefa-
tur et attentos reddit. Nonnulli existimant ueluti per occupationem praefixum esse.
Nam cum diuersi munus episcopi appeterent, atque alii quidem spe quaestus aut gloriae,
alii sine dubio synceriter, et ad promouendam pietatem, atque illi nihilominus praetexe-
rent honestatem perinde atque isti : videtur Apostolus se velut arbitrum voluisse huic
quaestioni interponere, dicens: Indubitatus sermo: quasi diceret: Dicam quodres est:
Si quis episcopi munus appetit, honestum opus desiderat: Si tamen is talis esse velit,
qualem in ea functione esse oportet. Theophylactus autem secutus suum Chrysosto-
mum, haec verba, epilogi vice adiungit praecedentibus quae dicta sunt de officio mu-
lieris, vt sit sensus: Ea quae dicta sunt de mulieribus per generationem et educationem
liberorum saluandis, uera esse, indubitata, fide digna, ac minime de illis dubitandum.
Magis consentaneum videtur, connectenda iis, quae sequuntur de vita et moribus e-
piscoporum, et ad renouandam attentionem exordii loco praefixa. Proinde sic defi-
nit Apostolus.

Si quis episcopi munus appetit, honeslum opus desiderat.) Quoniam episcopi munus recte
administratum, per se bonum est et gratum Deo, definit Apostolus eum bene agere,
qui id munus appetit, ea videlicet intentione vt recte administret. Obseruanda autem
vocis proprietas ἐπισκοπὴ, ita enim graecem vna vox est, vbi nos habemus, episcopi mu-
nus. Significat igitur ἐπισκοπὰ diligentem inspectionem, speculationem, obseruatio-
nem, visitationem: a verbo ἐπισκοπὲω, quod est considero, superintendo, recenseo, re-
cognosco, etiam uiso aegrotum, uel, ut uulgo dicunt, uisito. Vnde ἐπίσκοπος obserua-
tor, speculator, explorator, custos, uisitator. Et erant episcopi dicti quidam magistra-
tus apud Athenienses et Lacedaemonios, quos et αομοςάς uocabant. Praeerant ii refi-
ciendis seruandisquearcibus et publicis aedificiis. Etiam iudices in publicis certamini-
bus dicti sunt episcopi. Hinc nomen episcoporum accommodatum est iis, qui praesunt
ecelesiis, quorum interest iuxra nominis significationem, considerare, superintende-
re, uigilare, uisitare, denique omnibus modis prospicere et cauere, ne quid gregi creden-
tium incommodi in doctrina fidei uel morum accidat. Est episcopus magis officii.

75.AD TIMOTHEVM CAP. III.

diligentiae, et laboris nomen, quam dignitatis. Multa cura; multi labores, muntum
taedum ei erit deuorandum, qui hoc munus recte obibit. Quod cu isa fit, recre ait pauius,
Si quis episcopi munus appetit, bonenstum opus desiderat.) Episcopi munus opus vocat

Nam reuera non est quod in otio et per lusum poisit obiri: sed valde operosa res et ple
na molestiarum functio, quam nemo ambire debeti nisi qui prius metitur, quid hume
ri eius possint, quid ferre recusent. Qui sua metitur pondera serre potest. Recte qui
dam interpretantur opus Hebraico more accipi pro labore: Sic enim opus manuari-
um et laborem manuarium pro eodem dicimus. Et honestum opus vocat episcop
munus, quia si in virtute honestas sita est, merito ea functio honesta appellabitur, in
qua oportet quamplurimas virtutes relucere. Neque vlla plus honoris meretur, quam
quae tota ad Dei honorem augendum expenditur. Hoc igitur pacto definit Aposto-
lus omnes in genere quicunque sint, qui episcopi munus appetunt, honestum opus de-
siderare. Si quis, inquit. Neque enim ita ad Timotheum ista scribit, vt non velit eadem
cognosci ab omnibus, et vsui esse omnibus piis, et omnibus temporibus. Ista itaque de-
bemus ad nostra tempora, sicut et quamcunque doctrinam Apostolicam accommoda-
re. Videre quidem est interdum multos, qui episcopi munus appetunt, sicut Aposto-
lus appetendum intelligit. Nam appetere, uti Apostolus hicsignificat, nihil aliud erat,
quam vitam suam et doctrinam per omnia ita instituere et cognoscendam omnibus
piis proponere, vt decernere omnes possent, eu qui sic viuebat et docere poterat, ido-
neum esse, cul tantum munus committeretur. Haec erat appetendi tantum munus ra-
tio, hic erat ambitus, et desiderium honesti operis. Nam tunc quidem eligebantur in
vnaquaque ciuitate ab vniuersa credentium multitudine, vel saltem ab episcopo, seu A-
postolo aliquo, qui illic docuerat et alio proficisci debebat, populo interim consenti-
ente et approbante. Hoc vero pacto non erat eligendus nisi qui prorsus talis erat do-
ctrina et vita, qualis hic ab Apostolo describitur. Itaque eniti quemquam, vt talis fieret,
et idoneus ad tantum munus iudicaretur id orat episcopi munus appetere At nunc, ꝗđ
dolendum, longe alia ratio est. Nulli magis appetunt, et nulli eriam citius obtinent, quam
qui omnium minime sunt idonei:cum tamen nihil sic optandum foret nihilque conducibilius
reformandis ecclesiis, quae passim iam sunt corruptae et desolatae, et doctrina sana orba-
tae, quam vt ad veterem illam eligendi episcopos formulam rediretur. Certum est, si vel husus
rei haberetur ratio, id est, si illi duntaxat praeficerentur ecelesiis, qui vere sunt idonei, qui
doctrina et vita sua se commendant, qui non dignstatis sed officii, non quaestus sed labo
ris, non arrogantiae aut propriae gloriae, sed vtilitatis publicae et gloriae Dei desiderio ap-
petunt: sperari posset sanam docttinam ecclesiae restituendam, et abusus omnes et sectas prope;
dic̃ cuertendas. Non est itaque temere et a quibusuis id munus ambiendum, ne que quibusuis
ambientibus deferendum. Hebus 5. Nemo sibi vsurpet honorem, nisi a Deo uocetur, quem
admodum et Aaron. Percussus est lepra Ozias rex luda de quo 2. Paralip..6. et e do-
mo Domini eiectus, quod officium sacerdotum sibi arripere uoluit, et thus superalta-
re thimiamatis adoleust, quod tamen factum per se non uidetur malum. Sic Nadab et
Abihu filiiAaron, quod alienum ignem intulissent in Templum Domini, ut habetur
Leuit. 1o. ab igne deuorati sunt.Item Numer. 16. Chore, Dathan et Abiron, quia impu
denter aspirarunt ad dignitatem, quae ipsis non debebatur, sed Most et Aaroni, a tetra
dehiscente absumpti sunt, et descenderunt in infernum uiuentes. Sicut autem pericu
losum est appetere munus episcopi, cum a Deo non uocaris, ita rursus periculosum est,
si uocatus id recuses, uel negligas. Vnde Exod.3.4. Dominus iratus est Mosi, qui recu-
sabat, caussans suam balbutiem. et Hierem. 1. Hieremias reprehenditur a Deo dicen-
te, Noli dicere, quia puer ego sum, quoniam ad omnia, quo mittam te, ibis, et uni.
uersa quaecunque mandauero tibi, loqueris. Ideo laudatus Esaias, qui, ut habetur Esaiae
8. intelligens se uocari, lubenter se obtulit, dicens. Ecce ego, mitteme. Et Paulus Act.
9. promptum sese exhibuit, quando ait: Domine, quid me uis facere. Foelix ergo ille,
qui cum sit idoneus, se etiam idoneum ostendit, et sic modeste taciteque episcopi mu-
nus ambit. Foelix item ille, qui ad munus id a Deo per muleitudinem eligentem uo-
tatur, et dum uocatus est, non negligit, sed strenue et cum laude sludobit.

76IN I. EPIST. D. PAVLI.

Oportet igitur episcopum irreprehensibilem esse, et vnius vxoris maritum, vigi-
lantem, sobrium, modestum, hospitalem, aptum ad docendum, non vinolen-
tum, etc.

lam qualem eum esse deceat, qui episcopi munus ambiet, quique ad id omnium suffra-
giis admittetur, describit, requirens non solùm in eius persona uirtutes plurimas, ue-
tumetiam a crimine immunes vult vxorem, liberos, ministros. Ac primùm quidem de
episcopo in genere ait,

Oportet episcopum irreprehensibilem esse:) id est, inculpatae vitae, tamque ; immunem ah
omni vitio, vt ne Momus quidem, si fieri possit, aliquid in eo reprehendat, saltem iuste.
Nam a malis iniuste uituperari, id etiam in laude ponendum est: sicut ab illaudato vi-
ro laudari illaudabile est. Quis enim omnibus placeat ? aut quis malis placere gaude-
at? Et quomodo refrenentur linguae malorum hominum, qui in quemuis vel integer-
rimum linguae suae spicula venenata iaciunt? Christus ipse, Apostoli, caeterique sancti
non potuerunt peruersorum obloquia et detractiones effugere. Tunc autem erit apud
bonos irreprehensibilis, ubi uita ipsius doctrinae responderit. Alias enim si innocen-
tiam multum commendare velit, qui ipse nocens reperitur, si de puritate multum disi
serit ipse impurus, si vitia in aliis damnat, quibus ipse est obnoxius: hunc ne boni qui-
dem satis ferant. Quantum enim is docendo aedificat pridie, tantum non recte agen-
do destruit postridie. Istud quidem in genere, quond irreprehensibilis esse debeat, et
vacare omni crimine episcopus, abunde satis dictum videbatur: sed placuit Aposto-
lo etiam diuersas virturum species, quibus ornari uult episcopum, necnon per contra-
rium uitiorum species, a quibus episcopus abesse debet, subiicere.

Vnius vxoris maritum.) Quoniam, si episcopus scortatione vel adulterio sese pollu-
at (quod peniculum fere semper iis imminet, qui propriae fragilitatis immemores se ob-
stringere volunt coelibatui:) non potest in aliis eadem vitia reprehendere: imo et ma-
lo suo exemplo fenestram aperit et aliis ad omnia impudicitiae genera: ideo episcopus,
vt etiam suspicionem illorum vitiorum effugiat, vnius vxoris maritus esse debet. Sane
si cui donatum est a Deo, vt possit vxore carere et pudice viuere, non est coniugii vin-
culis irretiendus. Bonum est enim mulierem non tangere, ob incommoda quae solent
coniugatos ministros verbi, maxime vbi perturbantur imminente persecutione, vel ad
fugam compelluntur, consequi: Verùm qui non potest ita se continere, satius est, eum
vxorem ducere quam vri. Honorabile enim connubium apud omnes, et cubile impol
» lutum: Hebr.13. Caeterùm vnius vxoris erit maritus. Nam plures simul uxores habere
aut gregem concubinarum, licet ludaeis sub lege erat permissum, tamen incontinentiae
notam incurreret apud Christianos, qui idem uellet, maxime autem si id atrentaret e-
piscopus, qui coniugalis pudicitiae exemplum omnibus esse debet. Neq hinc sequi-
tur, episcopum mortua priore uxore alteram haud posse ducere. Haud enim dicendus
est plures habere uxores, qui defuncta priore ducit alteram. Vnde 1.Corinth. 7 de uidu-
is et inconiugatis loquens Apostolus, Quod si se non continent, inquit, contrahant ma
trimonium. Nam satius est matrimonium contrahere, quam uri. Et rursus. Solutus es
ab uxore? ne quaeras uxorem: quod si duxeris uxorem, non peccasti. Dixerat enim pri
,us. Propter stupra uitanda, suam quisque uxorem habeat, et suum quaeque uirum habeat.
A qua lege uiduus episcopus non est excludendus, non magis quam natura liberat eum
ab illicitis affectibus. Sed neque conueniens esset, eum, florenti adhuc aetate, liberos, fa-
miliam, domum deserere, sine ulla domestica oeconomia, quae per mulierem optimem
solet administrari. Certe nisi episcopus ducta iam altera uxore uideatur uel a charitate
abduci, uel segnior reddi in suo officio, non uidetur reprehendendus, multo minus re-
iiciendus. Vnius itaque uxoris maritum esse uult episcopum, id est, excludi uxorum seu concu-
binarum turbam, sanctum uero et iustum matrimonium inter duos (iuxta praescriptum
Christi Matth.19.) stabiliri, et pudice coli non prohibet.

Vigilantem, νuφαλιου.) Videtur alludere ad etymologiam nominis episcopi: nam et iπl-
mor o lgnsieatuig le custodem. Ary oporiet epscopu quoue qrgs uic lantere.

77AD TIMOTHEVM CAP, III.

esse, dareque operam, ne ipso dormiente et negligente, inimicus hominis in agro Do-
mini Zizania serat, ut est in parabola Matth. 13. Eam ob causam dicti quoque sunt
episcopi speculatores, quoniam pro grege excubias agere debent: vndique circum-
spicere ( more eorum qui excubias agunt in aeditis speculis ciuitatum vel arcium) ne
alicunde irrumpant aduersarii! quos si vel procul prouideat, annunciabit statim infla-
1o cornu uerbi Des, ut omnes ad depellendum hostem sint parati. Sic Dominus E-
zechiel. capite tertio aiebat: Fili hominis speculatorem dedi te domui lsracl. Eódem
pertinent quaedam Ezechiel.33 et Actor.2o. Attendite uobis et cuncto gregi, in quo,
uos spiritus Sanctus posuit episcopos ad regendam ecclesiam Dei. Ego enim nout hoc,,
quos ingressuri sint post discessum meum lupi graues in uos, non parcentes gregi.Se
quitur. Propter quod Vigilate, etc.

Sobrium: σώφρονα.) id est, temperatum, quique nullo calore animi accensus res
Ieni affectu transigit, et valde composite se gerit. Actor.26. Non insanio optime Feste,
sed ueritatis et sobrietatis uerba eloquor, id est, composite, mature, et delibe-
rato animo loquor. Qui nulla in re excedit modum, sed temperate et modeste agit
omnia, talis sobrie agere dicitur. Accepta significatio ab his, qui parce cibum et po
tum sumunt. Hi enim non facile excedunt in dicendo uel agendo, sed modeste, quie-
te, leni animo agunt omnia:sicut contra qui ingenium, mentem obtundunt sese ingur
gitando immodico cibo aut potu, plerunque uel prorsus stupidi sunt, uel quid quomo-
doue agant, non sat uident, ubique modum excedentes.

Atodestum, κόσμιον,) id est, facientem ea, quae ipsum ornant ac decent, non de-
formant, non dehonestant: qui nihil facit praeter decorum. Resertur ad habitum:
cultumque corporis, etiam ad gestuum rationem. Multum moments habet, qua dex.
teritate gestuum quis quid faciat. Et in uestitu pariter sordes, pariter immoderatus
sumptus et cultus dedecent. Mundicies honesta et mediocritas uestitus, neque adhy-
pocrisin neque ad fastum, neque ad lasciuiam sit compositus. Denique in omnibus actioni-
bus candorem, puritatem, frugalitatem, simplicitatem suam testatam faciat. Absit
ab eo et nimia seueritas et nimia leuitas. Neque quosuis Timonico misanthropo su-
percilio auersetur:neque quibusuis histrionica leuitate sese accommodet. Medium u-
bique tenendum, ut constet modestia.

Hospitalem quλesyou) Est insigne officium Charitatis, bene mereri de egenti.
bus, praesertim iis qui uel propter iustitiam, uel alia de caussa fortunis suis spoliati co-
guntur peregre agere, Exigitur autem eximia haec charitas ab omnibus Christianis.
Nam 1. Petri 4. Hospitales estote erga uos inuicem, sine murmuratione. Et
Hebr. 13. Hospitalitatis ne sitis immemores: per hanc enim quidam inscientes ex-
ceperunt Angelos hospitio. Sed inprimis exigitur ab episcopis. Atque hanc
praecipue ob caussam amplae facultates ecclesiis sunt superioribus seculis donatae, ut
uidelicet hospitalitatem episcopi exercerent itemut inde alerentur pauperes uiduae,
curarentur aegroti, instituerentur puen, alerentur sacrarum literarum studiosi:ob ean-
dem hospitalitatem erecta multis in locis Xenedochia. Sed quem in usum nunc
conuertunt episcopi eas facultates? Extant autem praeclara hospitalitatis exercendae
exempla in scripturis. Notae sunt historie Abrahae, Loth, mulieris Sunamitidis, Mar-
thae, Coriarii, apud quem Petrus Act. 1o, diuersatus fuit: Publii, Actor.28. lasonis.
Gentiles quoque hospitalitatem Gilliae Tarentini aliorumque celebrarunt. Vide et Ci-
ceronem in officiis.

Aptum addocendum duf'axlixop:) Inuenias, qui uita sint laudata et probis mori-
bus praediti: inuenias etiam qui recondita quadam doctrina sint condecorati: sed
raro iidem sunt apti ad docendum. Qualis doctrina esse debeat episcoporum, priori-
bus capitibus et in aliis Epistolis diligenter est ab Apostolo traditum. Sed alia quae-
dam facultas requiritur, ut quis aptus sit ad docendum. Etiam doctissimos uiros com
pertum est aliquando infoeliciter attentasse docere populum. Nonnulli foeliciores
sunt in exercendo stylo, alii rectius docent in Schola:pauci id dextre agunt in templo
apud imperitam multitudinem, in qua quot capita, tot sententiae. Ad Tit. 1. Vult

78IN I. EPIST. D. PAVLI.

Apostolus episcopum, qui potens sit exhortari per doctrinam sanam, et contradicen-
tes conuincere. In hoc genere excelluit apud veteres scriptores Chrysostomus, id quod
Homiliae eius testantur: ab hac facultate videtur traxisse id nominis. Eam ob caussam
Valerius Hipponensis episcopus, homo Graecus et haud dubie doctus, asciuit nouo
exemplo tum Augustinum, qui magis aptus erat ad docendum, egitque ille Deo ob ta-
lem virum diuinitus sibi concessum gratias, eundemque se viuo episcopum ordinari cu
rauit. lraque qui formantur vt praesint ecclesiis, diligenter exercendi sunt in artibus di-
cendi, dandaque opera, vt ad oratoriam etiam dignitatem, quantum ministro verbi con
uenit, assurgant.

Non vinolentum μὴ πέροινοg.) Nox et amor vinumque nihil moderabile suadent, in-
quit poeta, proinde ebrietas cum omnem aetatem et sexum dedeceat, et aliena esse de-
beat ab omnibus, qui in aliqua publica functione versantur, maxime tamen defugien-
da est episcopis. Non modo minus ideonei redduntur ad docendum, qui uino sunt de-
diti et obnoxii, verum multis aliis malis sunt expositi, vt taceam foedissimum inde ex-
emplum ebrietatis ad alios deriuari.ldeo lex Mosaica interdicebat Leuitis, imo et
summo pontifici, cùm ad altare essent accessuri, omnem vini vsum et cuiuscumque potus
qui inebriare posset. Recte dicitur prouerba3. Ne intuearis uinum quando flauescit,
cum pellucet in uitro color eius. Ingreditur blande, et in nouissimo mordebit vt colu-
ber, et sicut regulus venena diffundet. Moderatus vini vsus laudatur, et Paulus eum Ti-
motheo praescribit: Et Augustinus vino semper usus legitur, quod acueret ingenium.

Non percussorem.un πλήκτιο.) Manibus pulsare quempiam aut uim inferre, in nullo
vel plebeio tolerabile est. Quare ab episcopo requiritur, ut non solùm manibus tem-
peret, uerùm ne uel lingua quenquam procacius impetat. Atque ita hic accipiendam
percussionem de ea quae per linquam fit, satis euidens est ex eo, quod postea iterum
subditur, alienum esse debere a pugnis. Ergo ne lingua quidem aliquem laedet, etiam
in legitima obiurgatione peccatorum, eam seruans modestiam, ut paternum ubique af-
fectum ostendat, et hortari aut condolere potius uideatur, quam obiurgare, et mende-
riuelle, non exacerbare. Et quemadmodum dedecet, antequam eligatur ad tam splendi-
dum munus, percussorem esse:ita ne in domum quidem propriam saeuire aut grassari
iniquius conuenit. Cum ratione domus est gubernanda et mulieri uasi infirmiori sapi
enter cohabitandum.

Non turpiter lucri cupidum, uη αἀσχοκερδῆ.) Stipendio suo contentum esse decet:stipen-
dium autem tale esse conuenit, unde et familiae suae honeste prospicere, et hospitalita-
tem, eleemosynas, similiaque praestare queat. Caeterum ab omni auaritia debet se osten-
dere alienum, ne existimet turpiter inhiare lucro Lucrum autem est, ubi plus accipit quam dat.
Ab hocaffectuoportet episcopum esse alienum, dareque per operam, ne lucrum uel sperare ui-
deatur ex aliquare, multo minus ne ex lucro pendêre eius fortunae putentur. ldeoque
mercatus, opisicium, similiaque ex quibus lucrum speratur, iudicantur episcopo nequaquam
conuenire, ne uidelicet ulla lucri cupiditate ardere uideatur. Nec munera etiam accipiet,
id quod et in iudicibus grauiter reprehenditur. Ezech.34. contra lucri cupidos: Vae pa-
storibus Israel, qui pascebant semetipsos, etc.1. Petris. Pascite quantum in uobis est, gre-
gem Christi, curam illius agentes non coacte, sed uolentes: non turpiter affectantes lu
crum, sed propenso animo, neq ceu dominium exercentes aduersus cleros, sed sic, ut
*sitis exemplaria gregis. En quomodo ne affectare quidem lucrum decet.

Sed aquum:) qui in omnibus aequabilitatem iusta trutina seruet, personas non respi-
ciat, nusquam fouens partes, aut uni magis addictus, quam alteri: in puniendis pecca-
tis iustitiae adiungens misericordiam, et misericordiae iustitiam. Nam haec duo semper in
aequabilitate comiungi debent. De hac aequabilitate uidetur illud intelligendum Deut.

79AD TIMOTHEVM CAP. III.

nihil per iram aut praecipitantiam designet. Ac verum quidem elt ab his quoque alienil-
simum esse debere episcopum Altercari, rixari, nulli probo conuenit: et nimium alter-
cando veritas amittitur.

Hρλασνο-
LAlienum ab auaritia ἀφιλάργυρον,) nequaquam pecuniae studiolum: Vix vnquan
possunt rebus diuinis vacare, quorum animus rerum terrenarum cupidate impedi-
tur. Nemo potest seruire Deo et Mammonae. Sed neque illis committenda pe
Luc.6.
cuniarum ecclesiasticarum, e quibus pauperes alendi sunt, cura, qui vitio φιλαργυριας
sunt notati. Dum autem alienum vult ab auaritia, eadem ratione alienum vult ab o-
mnibus, quae auaritiae et turpis lucri caussa committuntur, cuiusmodi sunt mendacium
pergrium, dolus, etc.

Qui suae domui bene presit.) Sicut auaritia detestanda est: ita et prodigalitas seu rei fa
Prudentuain
Edministran
miliacis profusio. Dilapidator seu decoctor, aut alioqui incurius rerum domesticard̃
la oecono-
parum idoneus iudicatur qui administrare possit ecclesiam. Fere enim solent illam in
nia.
scitiam aut ignauiam alia vicia comitari. Proinde ex administratione rei priuatae disce,
Sane qui domi suae negligens fuerit, non est quod expectetur ab eo magna diligentia
in rebus ecclesiae: et qui domi suae iracundus, litigiosus, immodestus, auarus, talis quoque
erit in ecclesia. Circumfert inter Chilonis apophthegmata, quod admonuerit vaum-
quemque bene praeesse suae domui. Alias enim nunquam vtilem fore reipublicae, qui pri
uatam recte non gubernarit. Cùm domus quandam speciem paruae reipublicae praese ferat.
pophibe-
Chilonis a-

Qui liberos habeat in subiectione cum omni reuerentia.) Ex liberorum educatione lolet
de parentum prudentia et probitate iudicari: id quod Plato quoque in Lachete siue de
fortiudine admonuit. Nec verosimile est, eum effecturum in ecclesia vt tum ob doctrinam,
tum ob mores ab omnibus honoret, qui domi suae non tantum effecerit prius, ve, pprii filii i-
psum audiant et reuereant. Pueris seu filiis quidem incumbit sedulo iuxta praeceptum Dei,
honorare patrem et matrem, ut sint longaeui super terram: Atqui a parentibus etiam exigit Deus
vt sic se gerant apud liberos, eosque sic forment, vt sciant quomodo praeceptum illud sit im-
plendum. Pariter autem vitio vertitur parentibus et nimia austeritas, et nimia indulgentia.
Tametsi hac sicut plures perdunt̃ liberi, ita grauius a Deo punit, vtpote quae fenestram
aperiat ad scelera. Nota est historia Heli summi sacerdotis, a quo exemplum sumere de-
bent Episcopi 1.Sam.3.4. Contra austeritatem parentum est illud Colos.3. Patres ne pro-
uocetis vel irritetis liberos vestros, ne despondeant animum. Tobias recte instituebat fi
lium, dicens: fili omnibus diebus vitae tuae in mente habero Deum, et caue ne aliquando pec
cato consentias, et pretermittas praecepta dei nostri. Ethnicos in hac parte diligentes fuil
se testant libelli diuersi, continentes precepta moralia iuuenturi pponi solita:vt est lsocratis
paraenesis ad Demonicum:item Epicteti stoici libelle, Xisti philosophi, Catonis disticha.
dare famili-
ri.
gma de curam
uferitag
indulgentia
nimia perin-
de in uitio
est.

Quod si quis propriae domui praeesse non nouit, quomodo ecclesiam Dei curabit?
Argumentum a minori. Non tam parua res est bene prçesse domui atque vulgon existimat.
Prospicere omnia ad victum necessaria vxori ac liberis, alere ancillas aut ministros, pe-
cuniam honestis parare artibus commutare, locare, conducere, emere, vendere, denique qua-
cunque alia ratione contrahere, haec saepe magnam molestiam habent adiunctam, neque sine cu-
ra et prudentia recte peragunt. Res ipsa docet, quam paucis bene cadat haec alea. Vnde
non abs re eruditi homines putarunt sibi quoque libros de oeconomia pscribendos, qualis
extat Xenophontis. Sed multo alia res, multis interuallis superior, praeesse ecclesiae...
Sicut se habet flumen ad mare, et exiguum munus in republica ad totam magistras
tuum collectionem et summum principem: sic se habet priuata domus ad ecclesi-
am. Vt ergo qui flumen nauigare non audet, ei non est sulcandum mare: et qui in 2.
minutioribus offieiis in ciuitate administrandis deprehensus fuerit minus satisfecisse,
non promouebitur sapientum iudicio ad gubernacula totius reipublicae, siue ad
supremum magistratum: Ira qui paruae familiae suae non sufficit, quomodo par e-
rit gubernandae toti simul congregationi ? In qua cum administratio praecipua sit
rerum spiritualium, sanem in iis errare vel negligentem esse, non vacat periculo. Illi ergo
duntaxat qui domum suam bene administrandon specimen ediderit suae prudentiae, cura
Ammonia
baus.
Simuua-
les.

80IN I. EPIST. D. PAVLI.
IN I. EPIST. D. PAVLI.

eccleliae committenda est. Huc pertinet illud Matth.25. Euge serue bone et fidelis, su
per pauca fuisti fidelis, super multa te constituam intra in gaudium Domini tui. loseph
prius probatus fuit in administratione domus Potipharis summi sacerdotis, quam el
committeretur administratio regni Aegyptii: Genes. 4i.

Nouitium reddidit interpres, vbi Graecis est κεόφυτα, quod, si etymon inspicimus,
si gnificat nuper natum siue nuper insitum. Non ergo de eo qui iunior est annis, sermo
est, quandoquidem interdum iuueniles anni habent adiunctam senilem prudenttam.
et Timotheus adhuc iuuenis aetate fuit, vnde postea dicit:luuentutem tuam nemo de-
spiciat: sed de iis id accipiendum est, qui nuper ex gentibus vel ludaeis per baptismum
ecclesiae Dei insiti sunt, ac nondum in doctrina religionis satis sunt confirmati. Ta-
lem itaque nondum satis expertum, vel vt doctus sit, at non satis solide doctum Aposto
lus in episcopum non vult eligi. Oportet prius essebonum et exercitatum discipulum
quùm siat bonus praeceptor. Quidam Gregorius presbyter scripsit vitam Nazanze-
ni, ac narrat Cynicum philosophum Maximum nomine, qui curauit se eligi in epi-
AreNene
scopum Constantinopolitanum. Sequitur ἀτιολογια: ne inflatus in condemna-
tionem incidat calumniatoris. Solent tales subito ad dignitatem euecti inflari, et
confidentes esse, sibi plus iusto tribuere, ad res nouas inducendas propensi: quasi ipsi
soli in tanta multitudine idonei inuenirentur, et ipsi prae caeteris longo tempore exer-
citatis omnia forent mysteria consecuti: Vnde alios incipiunt contemnere, suo arbitrio
omnia velle statuere, de quibusuis rebus statim definire: quo fit, vt in errorem subinde
incidant. Qui se putat esse aliquid, seipsum seducit. Hinc verô, dum tales sunt, facile in-
cidunt in condemnationem calumniatoris, id est, facile maleuoli sinistre de iis iudicant,
imo et increduli habent quod rideant totam congregationem, vtpote in qua non sit
alius idoneus ad tale munus nisi qui nuper primùm in societatem receptus e st. Et Sy-
necdochice calumniator em dicit pro multis calumniatoribus. Velut alii, Theohyla-
lactus, et Ambrosius, per calumniatorem intelligitur diabolus, qui vt est astutus ar-
tifex, facile potest neophytum irretire et adducere in errores. Dicitur diabolus αυτονο-
uxsuös Calumniator, et proprium estetymon.

Non nouitium, ne inflatus incidat in comdemnationem calum-
niatoris.

Oportet autem illum et bonum habere testimonium ab extraneis, ne
in probrum incidat et laqueum calumniatoris.

Vult prorsus inculpatum cuique de anteacta vita nihil probrosi possit obiici:ne ex-
tranei, id est, increduli, qui nondum Christo dederunt nomen, habeant quod in dede-
cus religionis exprobrent. Esset autem totius religionis ingens dedecus, si talis cerne-
retur ecclesiae praefectus, qui antea vel lenonem egerit, vel lapidator fuerit, aut aliud
quiddam commiserit, ob quod ignominia foret notandus. Eam ob caussam Chri-
stiani olim, teste Aelio Lampridio in vita Alexandri Seueri, cum sacerdotes ordina
re vellent, prius ipsorum nomina palam proponebant, hortantes et petentes, vt si
quis haberet, quod posset illis publici criminis exprobare, in medium proferret
et probaret. Vtinam hic mos laudabilis in hunc voes diem perdurasset: et haud du-
bie magna et multa scandala ab ecclesiis suissent depulsa. Oportet legitimum epi-
scopum aeque apud hostes atque amicos bene audire. Vnde nunquam legimus Apo-
stolos alicubi accusatos, tanquam fornicatores, adulteros, fures, vel homicidas, sed tan
tùm seductores, quia videlicet docebant, quae hominibus, praesertim malis, parum
placebant, abolentes omnem superstitionem ludaicam, et Ethnicam idololatri-
am. Caeterùm si danda opera, vt etiam ab exteris et aduersariis bonum habeatur
testimonium: quanto magis aduigilandum vt bonum testimonium habeamus a do-
mesticis et ipsis fidelbus? Profecto autem res magnas Apostolus ab episcopo ecigt

81AD TIMOTHEVM CAP. (III.

sed si bene introspicimus, veras virtutes et vera ornamenta, quae sola magnum faciunt.
Parum est alicubi episcopos quosdam ornari gemmatis mitris, auratis pedis, purpu-
reis palliis, si haec omnameta eis desunt.

Ministros itidem compositos, non bilingues, non multo vino deditos,
non turpiter lucri auidos, tenentes mysterium fidei, cum pura consci-
entia. Atque hi probentur prius, deinde ministrent, sic vt nemo pos-
sit illos criminari.

Hactenus formauit episcopum: Nunc çadem opera praescribit, quales esse debeant
qui ab episcopo ad ministrandum publice in ecclesia constituuntur. Rectissime au
tem vbi de episcopo egisset, haec de ministris adiecit: tùm quia mnistrorum officia as
finia sunt officio episcopi: tum quia a ministrorum conditione simul admonetur epi
scopus, qualiter se gerere debeat. Si enim huiusmodi virtutibus praeditos esse decet
ministros, at multo iustius est talibus ornatum conspici virturibus episcopum: qua-
si tacitum hic subesset argumentum a minori. Ac reuera sicut episcopis incumbit di-
ligenter videre, quales ministros ecclesiis praeficiunt: ita prodest nonnunquam cos
intueri in probam et sanctam vitam bonorum ministrorum, vt horum exemplo ad-
moniti suam quoque vitam ipsi componanr. Caeterùm hoc loco animaduertendum,
qualis in primitiua ecclesia, quae erat integerrima, fuerit eorum, qui praeerant eccles
siis, ordinatio. Erantitaque episcopi, et erant eorum ministri, qui Graecis vocantur
διάκονοι a verbo διακονίω, quod significat inseruio, ministro, obsequor, operam ali-
cui nauo. Et Mercurius vocatus est διιακονα, quia minister Deorum est. Presby
terorum nomen, vt Ambrosius ait, tam episcopis quam diaconis commune erat. O-
mnis episcopus, inquit, presbyter est, non tamen omnis presbyter episcopus est.
Hic enim opiscopus est, qui inter presbyteros primus est. Apparet autem eos, qui
ecclesiis praeerant, ab aetate dictos presbyteros, propterea quod olim non tere alii
creabantur ab episcopis eccclessarum ministri, quam, qui sieut doctuina et mori-
bus, ita aetate quoque erant venerandi, et ab omni suspicione mali immunes. Sic
namque Graecis ωρευθήτης significat senem, vnde πρδνθυτσet senior, et propter ae-
tatem honoratior. Porro quoniam Apostolus hic bis loquitur de diaconis siue
ministris, colligere licet, quod ministri, slue διάκονοι, siue presbyteri, ab coisco-
pis instituti, in duos ordines distinguebantur. Atque id etiam ex aliis locis de-
prehendi potest. Primo enim, vt legitur Actor. 6. constituti sunt diaconi spe-
ctatae probitatis viri, et pleni spiritu Sancto ac sapientia, qui minsstrarent mensis,
siue qui facultates ecclesiae distribuerent. Huiusmodi septem nominantur, qui et
per impositionem manuum spiritum Sanctum accipiebant: inter quos celeberri-
mus Stephanus: tametsi hic quoque et disputasse et praedicasse Euangelium, per oc
casionem et oportunitatem legitur. Atque hos quidem Apostoli ordinarunt, vt
ministrarent mensis, ipsi vero minus impediti deprecationi et ministerio verbi libe-
rius vacarent. Sed quia praeterea Apostoli non sufficiebant, vt omnibus locis semper
concionarentur, vt baptizarent, et coenam dominicam peragerent: ideo opus erat ali-
os quoque substituere, partim episcopos, partim δδακουςς qui ministerio verbi et sacra-
mentorim quoque dispensationi intenderent, et hos quidem episcopis pares, ni-
si quôd ordinandi alios potestatem non habebant, vt Theophylactus att. Hi au-
tem διιάκονοι, priusquam ad munus illud admitterentur, debebant in facris literis
probe esse eruditi et exercitati, ut paulatim idonei fierent ad tantum docendi et
sacramenta administrandi munus obeundum. Erudiebantur autem et exercita-
bantur et praeparabantur etiam a iuuentute in veteri testamento apud summos
sacerdotes, vt indicat historia Samuelis, item apud Prophetas, sieut Heliseus
in lericho suae fidei concreditos habebat, qui tùm vocabantur Nazaraei et fi-
lii prophetarum, item in Scholis, quales illae synagogae erant, de quibus Actor.
sexto Libertinorum, Cyrenensium, Alexandrinorum, etc. In nouo autem Te-
stamento exercitati sunt tales ab ipsis Apostolis, quod postea obseruatum est et ab

82IN I. EPIST. D. PAVLI.

episcopis. Vnde Tychicus Coloss.4 πιςος δάκονσκὰ σμύδιολω in domino ab Apofte
lo nominatur: eundem ait se mississe Ephesum, 2. Timoth.4. Sic alii quoque quorum
opera ipse subinde vtebatur, quique labores eius subleuabant alii describentes Episto-
las, alii perferentes casdem, et consolantes ac confirmantes eos qui crediderant, si-
cut hic Timotheus saepe hac de caussa ab Apostolo emissus fuerat: et ipse alios com-
memorat tales discipulos suos Titum, etc. qui ministrabant ei incarcerato, qui indi;
uulsse ei adhaerebant. In Bpistolis quae Ignatio ascribuntur dicitur, Stephanum fuis
se diaconum lacobi, Timotheum et Linum Pauli, Anacletum et Clementem Petri. Ac
praeclarum exemplum illud est, vt nunc quoque talis ratio in ecclesiam reuocetur, iu-
uenes idoneos in sacris literis instituendi, qui ecclesnjs postea praeficiantur. Ac pri-
mum de his, qui informant ad gubernandas ecclesias, qui sacris literis instituuntus vt
verbi et sacramentorum dedantur ministerio, Oportet, inquit, esse ministros itidem
compositos. σεμνος Graece legitur. Multa autem hoc nomine complectitur. σεμνος
enim significat castum, venustum, seuerum, venerandum, pudicum, grauem, et apud
Lucianum, religiosum, unde et σεμνα loca sacrata et ob religionem inaccessa. ltaque
uult Apostolus, eos qui ita instituuntur et ordinantur in presbyteros διιακόνος, ut pon
pulum doceant in ecelesia, et sacra illa munia obeant, esse optimis integerrimisque mo-
ribus praeditos, uerecundos, pudicos, instar probarum uirginum, graues, candidos, ue
nustos ore, uultu, oculis, denique in omnibus gestibus et actionibus decorum ingenuë
obseruantes: vt quiuis permoueantur ad honeste de ipsis sentiendum et loquendum.
Concluduntur breuiter hoc uerbo omnes uirtutes externae seu foris prominentes,
quae in eo qui iam praeficiendus est ecclesiae requiruntur.

Huiusmodi olim in ecclesia erat ordinatio. Primo loco constituebantur episcopi,
summam autoritatem obtinentes. Proximi erant eorum ministri, qui Graecis uocan-
tur διάκουοι. Presbyterorum nomen, vt Ambrosius ait, tam episcopis quam diaco-
nis commune erat. Porro quoniam Apostolus hic bis loquitur de diaconis siue mi-
Duplexordo nistris, colligere licet, ministros siue diaconos seu presbyteros ab episcopis institu-
diaconorum si tos, in duos ordines distingui solitos. Alter autem erat, de quo Actor. sexto legitur,
ue presbyte quod creati sunt septem diaconi spectatae probitatis viri, et pleni spiritu Sancto ac sa-
rorum. pientia, qui ministrarent mensis, siue qui facultates ecclesiae distribuerent. Atque
hos creari voluerunt Apostoli, ne ipsi hoc ministerio impedirentur, sed possent de-
precationi et ministerio verbi liberius vacare. De his ergo duobus gencribus diaco-
norum Apostolus sermonem instituit ac primùm de illis qui ecclesias debebant gu-
bernare, qui uerbi et sacramentorum minsterio forent dediti. Huc pertinent et ver
ba Ambrosii dicentis, quod in qualibet ciuitate sic ista omnia quae de diaconis hic di
cuntur, accipienda sunt vobis, tanquam si ad vos proprie pertinerent, quippe
qui in hoc datis operam sacris, vt consecuti doctrinam seu donum prophetiae, postea
Αλόνος α a Deo et ab hominibus vocemini ad hoc di aconorum amplissimum munus.

Non bilingues, uu διmλοyος.) Certe ethnici hos supra modum detestati sunt.
Argumentum enim est leuis animi, facileque mouetur suspicio doli aut fraudis,
aut mentis male sibi consciae, etiam perfidiae, vbi quis modo ait, modo negat, aliud
hodie, aliud dicit cras. Sic Ciceronem perstringit Laberius, dicens, eum, duabus se-
dere sellis solitum. Et Satyrus vt est in Apologis, hominem contempsit et fugit,
quem vidit ex eodem ore calidum spirare et frigidum. Ac dicti sunt duplices
maplicesui? viri vulgo et in scripturis, qui lubrica et insyncera fide, verbis suis contraria dicunt
et faciunt. Multa ad hanc rem in Adagiis referuntur. Omnium vero minime
conueniet, eos promoueri in ministros verbi Dei, qui bilingues, id est, inconstantes,
leues, varii, dictis non stantes inuenti fuerint. Quis enim talium doctorum o-
rationi fidem est habiturus, quos nouit Autolici more candida in nigrum vertere,
vel, ut Esaias cap.quinto, ait, bonum dicunt malum, et malum bonum, ponentes te-
nebras lucem, et lucem tenebras. Instar arundinis vento agitatae quidam vel quae stus
vel gloriae caussa mutant sententiam, modo Christum et Euang. praedicantes, modon Mosen
etlegem. Hodie quoque multi δiuoyes passim ecclessiam labefactant, ad recantandum

83AD TIMOTHEVM CAP. III.

Pa quae recte docuerunt, quauis de causa parati. Sed tales hic damnant̃ ab Apostolo, et
tota scriptura in eos inuehitur. Nam et Esaias dicit, Vae qui dicunt bonum malum,
etc. Prouerbus octauo, dicit sapientia, Arrogantiam et superbiam, et viam prauam, et
os bilingue detestor. lbidem capite 12. in tales multa.Et Eccl.6.item lacobus 3. grauiter
detestatur eos, qui per linguam benedicunt Deo et patri, et per eandem maledicunt.
liomini, qui ad similitudinem Dei est conditus. Exeodem ore procedit maledi,
ctio et benedictio. Non oportet fratres mei haec ita fieri. Nunquid fons ex eodem fo-
ramine emtttit dulcem et amaram aquam? Nunquid potest ficus oleas gignere aut vi se
tis ficus? Sic nullus fons salsam ac dulcem potest edere aquam. Tales proinde bilingues
et in verbis vani et instabiles, non sunt idonei ad constanter docendam ueritatem, quae
sempaer eadem est, et eodem modo tractari pure debet.

Non multo vino deditos.) Vini quidem moderatus usus non damnatur, sed uino esse
deditum et addictum. Certe qui frequenter et multum bibunt, etiam si non inebrien-
tur (quae tamen fere semper solet vini ingurgitationem comitari) tamen minus idonei
fiuntrebus gerendis, maximeque obtundunt ingenii sui aciem, quam oportet illae-
sam seruart iis quibus docendi munus incumbit. Prouerbus 31. prohibentur re-
ges bibere intemperantius, ne forte inebrientur, inquit, et obliuiscantur iudiciorum,
et mutent causam filiorum pauperis. En vinum inducit obliuionem recti iudicii
sic etiam in ministris ecclesiarum euertit intellectum verbi Dei. Vnde et pro-
phetae saepe contra ebrietatem et crapulam sacerdotum concionantur. Sed Amos
2.Dominus grauissime increpat eos, qui Nazaraeos delectos ad munus propheticum
ad vinum bibendum prouocassent. Suscitaui, ait, de filiis vestris prophetas et de,
iuuenibus vestris Nazaraeos. An non ita se habet res ? Vos autem fecistis Na-,
zaraeos bibere vinum. Recte dixerunt quidam, ebrietatem esse voluntariam insa-
niam, eamque tandem si frequentior sis, abire in manifestum furorem. Alia multa quoti-
die sequuntur ebrietatem incommoda. Nam prouerbus 22. Cui vae? Cuius patri Vaec
Cui rixae? Cui foueae? Cui sine caussa vulnera? Cui suffossio oculorum * Nônne
his, qui commorantur in vino et student calicibus epotandis? Sed nunquam satis
multa contra ebrietatem dici possent: maxime vero apud eos, qui uel iam educant in-
stituunturque vt ecclesiis gubernandis reddantur idonei, vel qui iam amodo ad id
munus sunt euecti. Verendum autem ne ex his nimium multi passim vitio hoc
laborent.

Non turpiter lucri auidos.) Qui tale de se praebet specimen, vt vel auidus lucri videat
tali profecto non erit ecclesiae cura committenda. Est quidem permissa honesta ratic
prospiciendi rei familiari, quae sine emptione, vendirione, commutatione, et similibus
vlx bene procuratur: Verùm in his actionibus cauendum, ne turpiter lucro inhiare videa
tur. Grit autem luerum multo turpissimum, si quid praetextu pletatis a subditis exigaem
vel impetrerur. Sane non decet vllo sanctimoniae titulo aliquid praeter stipendium, qu
modo sufficit familiae frugaliter et honeste alendae, accipere. Hinc 1. Thess.2.auaritiae
etiam suspicionem omnem a se reiicit Apostolus, et maluit laborare, quam exigere ab
illis, quod iure poterat. Non abs re2.reg.5. Gechazi puer siue discipulus Helisaes percus
sus est lepra, quod a Naaman Syro argentum et vestes mutatorias iniussus accepisset.
Ac reuera nostro hoc seculo compertum est, nulla resic irritatos omnium animos ad
nocendum sacerdotibus, ad diripiendas templorum et Coenobiorum opes regias, ata
que sacerdotum manifesta auaritia.

Tenentes mysterium fidei cum pura conscientia.) Ab aliis quoque vitiis alienos esse decet
hos diaconos, non minus quam episcopos. Sed satis est illa tanque principalia enumeras-
se, quae etiam a quibusdam vix pro peccatis habebantur. Nunc requirit, quod praecipuum
est, et per quod doctrinae puritas conseruatur. Nam vt fortassis naeuus aliquis conspi-
ciatur in diaconi cuiuspiam moribus, est tamen danda opera, vt doctrina semper inco
lumis conseruetur. Vult itaque diaconos tenentes mysterium fidei esse cum pura conscientia,
id est, qui ipsi in fide sint confirmati, et omnem doctrinam fidei probe teneant ac constant
tueant? deinde qui omnia syncera, recta, coram Deo et hominib, agant conscientia. Idem sibs

84IN I. EPIST. D. PAVLI.

volunt haec verba, quod illa in primo capite: Milites bonam militiam, habens fidem
et bonam conscientiam, qua repulsa nonnulli circa fidem naufragium fecerunt. In ean
dem fere sententiam dictum erat Actor.6.eligendos viros spectatae pietatis, plenos spi
ritu Sancto et sapientia. Igitur mysterium fidei, id est, intima religionis nostrae arca-
na, praecipueque doctrinam illam de iustificatione perfidem, quae vere mysterium dici-
tur, quippe humani ingenii captum excedens, ii plene et plene cognoscere, tanquam di
gitos suos debent quibus ecclesiae cura committetur. Non satis est vulgariter eos
t in religione esse doctos, sed oportet excellere omnes, et omnia mysteria eos tenere,
vt iuxta illud i. Petri3. semper parati sint ad respondendum cuilibet petenti: vt loquan-
tur de ea, quae in ipsis est, spe, cum mansuetudine et reuerentia conscientiam haben-
tes bonam. Sed iidem habere debent puram conscientiam, id est, vere pie omnoi a-
gere, non fucate, non hypocriticem, non inuite, aut spe tantum lucri: sed serio, ex animo,
propter Christum, cum fide et timore, solum Deum remuneratorem ac iudicem ob
oculos sibi ponentes. Sic autem dictum est et in primo capite huius Epistolae: Finis
praecepti est charitas, ex puro corde, et conscientia bona, et fide non simulata. Porro quoniam
non statim admittendi sunt ad munus docendi, qui satis docti apparent, quique purita
tem conscientiae ad tempus prae se ferunt:nam et astute quidam norunt pietatem o-
mnem simulare:ldeo addit conditionem summopere necessariam, dicens:

Atque hi probentur prius, deinde ministrent, sic vt nemo possit il-
los criminari.

Si huius praecepti habita fuisset diligens ratio, non tot lupi passim sub pelle ouina la
tentes in ouile Domini irrupissent, a quibus Christus Matth.7. et Apostolus Act. 20.
cauendum monuerunt. Sane si nemo pater familias seruo aliquid serii commitet in
familia, nisi prius fidem eius satis explorarit: at multo magis necessarium est, eos pro-
bari et variis modis tentari, quibus committenda est cura totius sanctae congregatio-
nis. Atque hac caussa noluit Apostolus admitti ad Episcopi functionem hominem
vεόφυιον seu nouitium: quia talis nondum satis est probatus. Oportet autem et lon-
go tempore probari, et nonnunquam caussis grauibus et periculosis, ( de quo 2. ad
Timoth.4.) et quidam alii diu fuerunt fideles discipuli Apostoli Pauli, et haud du-
bse multum in mysterio fidei sunt consecuti: sed tamen non fuisset vtile tales praeficere
ecclesiis, quia nimirum nondum satis fuerant probati, cito enim in aduersis defecerunt,
Eam ob caussam in hac Epistola cap.5. Paulus monet Timotheum, ne cui manus cito
imponat, neque communicet peccatis alienis. Qui enim eum praeficit ecclesiae, quem
non satis probauit et explorauit, videtur, dum talis postea palam delinquit, peccatis
huius fauere. Vbi ergo probati et explorati qui fuerint, tum ministrent, inquit, atque
ita ministrent, vt nemo possit illos iure criminari. Quin mali eos criminentur vspiam,
fieri non potest: at potest fieri, vt nequaquam iure criminentur. Neque vero vlli tam
pii, tam sancti, qui nusquam sint culpabiles: possunt tamen ita viuere, vt a manifestis
criminibus, et illis omnibus non crassis tantùm, sed quae aliquo modo deformant epi
scopi functionem, sibi temperent: ne vllo pacto offendiculum praebeant infirmis,
vel etiam malignis ansam obloquendi.

Uxores similiter modestas, non calumniosas, sobrias, fidas in o-
mnibus.

Non paruam esse rem, episcopum agere, hic satis patet. Non satis est ipsum episco-
pum probum esse et spectare fidei: sed oportet insuper pari probitate, vxorem, libe-
ros, denique omnes familiares esse praeditos. Quam ob caussam Apostolus non obiter
quidem aut παρόργικῶς, sed vt rem valde necessariam adiicit, quales esse deceat tùm
episcoporum tùm diaconorum vxores. Fit plerunque , praesertim hoc tempore, cùm vul-
gus etiam minutissima queque rapit ad calumniam, vt etiam si doctor Euangelicus syna

85AD TIMOTHEVM CAP. III.

cere doceat, et synceriter iuxta viuat, nihilominus statim omnes obloquantur et sini-
stre iudicent, si ei domi sit vxor parum bene morata. Et totam familiam ipsius a
vitiis immunem esse decet, qui volet a vitiis purgare ecclesiam. ( Ne quis putet
secundum Theophylactum et Primasium, Apostolum hicloqui de dlaconissis, qua-
les creari Cataphrygae haeretici volebant, contra quos Ambrosius.) Qui ne vxorem
quidem suam potest ad temperantiam et modestiam adducere, quomodo suadebit am
plectendas virtutes infreni multitudini? Sed periculum insuper est, ne vir pius, cui v-
xor sit immodesta, calumniosa, perfida, ipse quoque ad vitia quaedam per eam alliciatur.
Certe subinde viri existimatio nonnihil imminuitur, ob improbitatem mulleris: sicut
e confrario probitas viri commendatur, cui et vxor proba contigerit. Socrati vitio
versum fuit, quod domi morosam Xantippen aleret. Eccles.25. Beatus vir, qui habitat
cum muliere sensata. Et cap.26. Mulieris bonae beatus vir. lbidem, pars bona mulier bo
na, in parte bona timentium Deum dabitur viro pro factis bonis. His itaque de caussis
merito praescribit Apostolus, quales episcoporum ac diaconorum vxores esse deceat.

Vxores, inquit, similiter modeslas, σεμνας.) Paulo ante de miniitris loquens, vertit
compositos. Oportet igitur castas, pudicas, graues, compositas, bene moratas esse: nam
haec omnia ea voce significantur. Vnde Eceles.26.Gratia super gratiam mulier sancta
et pudorata.lbidem: Sicut Sol oriens in mundo in altissimis Dei, slc et mulieris bonae
species in ornamentum domus eius. Extatnon contemnenda descriptio mulieris
probae apud Plautum in Amphitrione. Sic ibi quaedam cum aceibius obiurgaretur, lo
quitur: Non ego illam mihi dotem duco esse, quae dos dicitur: sed pudicitiam et pu-
dorem, et sedatam cupidinem, Deum metum, parentum amorem, et cognatum con-
cordiam: atque vt munifica sim bonis, prosim probis. En talem eam volebant ethnici,
quae modestae et probae matronae nomen ambiret. Multo igitur magis talem eam esse
decet, quae vxor erit episcopi seu diaconi.

Non calumniosas:) λυδιαθολος: Quae calumniosae sunt, lites, rixas, odia serunt: qua-
re necessum est talis mulieris improbirate, per quam multi alii commoueri queant, per-
turbari etiam maritum episco pum. Familiare quidem vid etur vitium mulierculis ca-
lumniari et cauillari:at nullo pacto ferendum in vxore eius, qui palam omnes docere
debet, quae beneuolentiae sunt et Charitatis. Et verendum, ne vxor calumniatrix mari
tum quoqu calumniatorem efficiat. Eecles.25. Sicut ascensus arenosus in pedibus veteras
ni: sic mulier linguata homini quieto.

Sobrias, νηφαλιος :) Id prius vertit interpres vigilantes, cùm episcopis loqueretur
Sobrietatis igitur nomine non tam cibi potusque temperantia venit intelligenda, quam
vigilantia cireumspectioque in omnibus actionibus. Quae et dicit et facit omnia attente,
circumspecte, moderate, ea sobria esse dicitur. Antea de episcopo loquens, sobrium
uertit, ubi Graece habebatur σώφρινα.

Fidas inomnibus ) 4. Verbis et factis. Fidas esse decet et in causa Coniugii, ne uidelicet
adulterii uel suspicione notentur: et in rerum domesticarum tractatione, ne uidelices
dilapident uel prodigant inutiliter rem famillarem. Vel in altero peccare ingens uiti-
um est, acnotae etiam inde nascuntur in marito: qui sentit se mulieris perfidia, et no-
mine siue existimatione sua, et re etiam tandem spoliari. In summa, omnis probitas,
pudicitia, sobrietas, modestia, tam in uxoribus ministrorum uerbi, quam in ipsis mi-
nistris requiritur: Vt, sicut hi uiris, ita illae mulieribus sint probitatis norma et exem-
plum. lmô uero et in omnibus omnium uirorum uxoribus eadem uitae puritas merito re
quiritur. Mirum est, quod Theophylactus et Primasius hoc loco adnotarunt, ista de
mulieribus dicta, accipienda esse de iis, quae ministrandi officio in ecclesia fungeren-
tur, quales in ecclesia orientali, et in iure pontificio dictae sunt diaconissae: quasi
uero, ut Cataphrygae senserunt, ( quod Ambrosius refert et refutat) mulieres
ad talia munera in ecclesia sint admittendae: cum tamen Paulus huius Epistolae ca-
pite 2. et 1. Corinth. 14. mulieribus docere non permittat, neque autoritatem
ullam in ecclesia usurpare. Prior itaque interpretatio nostra simplicior est, et Ambro-
sio probata.

86IN I. EPIST. D. PAVLI.

Diaconi sint vnius vxorus mariti, qui liberis recte praesint et propriis
familiis. Nam qui bene ministrauerint, grandum sibi bonum acquirunt et
multam libertatem in fide, quae est in Christo lesu.

Nunc de eo genere diaconorum agit, qui ministrabant mensis, seu distribuebant
ecclesiae facultates. Ambrosius obster hoc loco notat, in unaquaque ciuitate debere
septem esse huiusmodi diaconos, presbyteros siue alterius speciei diaconos, duos: e-
piscopum uero unum. In his autem requiri omnes propemodum ulrtutes, quae in epi-
scopis requiruntur, certum est:sed tamen, ut sint episcopis inferiores uita, sicut sunt in-
feriores functione, conuenit nihilominus eos esse unius uxoris maritos, et, ut uno uer
bo dicam, bonos probosque patres familias.

Sint vnius vxoris mariti. )lgitur non scortatores, non adulteri, non item ludaica intens
perantia plures uxores habentes, sed una honesta et pudica contenti.

Qui liberis recte praesint, et propriis familiis.) Neque enim uerosimile est, eos recte ad-
minutraturos in distributione facultatum ecclesiae, qui proprias facultates non recte
dispensarint in sua famslia. Neque multitudinem redigent in ordinem, qui domi
non sciunt imperare paucis liberis. Doctrinam in his non admodum requirit, sed
praecipue prudentiam oeconomiae usu comparatam: ut colligi hinc possit, tales diaco
nos fuisse uiros graues, quique iam diu egerant patres familias. Eccles.4. Noli esse sicut leo
in domo tua, euertens domesticos tuos, et opprimens subsectos tibi. Disciplina sen-
per colenda inter liberos est. Prouerbus 13. Qui parcit uirgae, odit filium suum. Et capag.
Virga atque correctio tribuit sapientiam, puer autem, qui dimittitur uoluntati suae, con
, fundit matrem suam. Deut.21.filius contumax et inobediens iubetur lapidari. Additue-
luti per occupationem argumentum hortatorium, ut diligentes sint. Nam ubi forte di
xissent quidam, munus istud satis abiectum esse, ut nemo id appetere debeat, aut ma-
gnopere curare, respondet nequaquam ita esse.

Nam qui bene minissrauerint, gradum sibi bonum acquirunt.) Quasi diceret: Non
est tam leue, tam humile istud munus, quin qui ex animo et diligenter istud subibunt,
* magnum pietatis profectum possint facere. Habet enim suos gradus et incrementa
pietas in quocunque officii genere, et spiritus vnicuique dona sua ad mensuram fidei
largitur, vt dicitur 1.Corinth.12. Qui diuidit peculiariter unicuique sicut vult: et Matth.
25.Omni habenti dabitur et abundabit: qui vero non habet, etiam id quod habet, au-
feretur abeo. Illud de auctione donorum intelligitur. Vel bonum gradum sibi ac-
quirunt: quia dum probe et strenue gerunt se in hoc munere, specimen tale de se prae-
bent, vt, si contingat eos illustrari dono prophetiae et δηιδιακτικος fieri, ad sublimio-
rem gradum, nempe alterius diaconatus siue tandem episcopatus possint promoue-
ri, et sic ecclesiae semper magis ac magis prodesse. Vnde in parabola Matth. 25.
Euge serue bone et fidelis, super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam,
intra in gaudium Domini tui. Quemadmodum in ciuili republica qui aedilem
bene egerit, tandem eligitur in praetorem, ex praetore tandem fit tribunus aut
consul: lta fieri potest, vt qui diaconum bene egerit in ministerio mensae, tandem
vocetur ad ministerium verbi et sacramentorum, denique et ad episcopatum. Nam
hi tres ordines duntaxat olim erant in ecclesia, quantum ex scripturis et etiam ex Am
brosio colligitur.

Et multam libertatemin fide, quae est in Christo Iesu.) Graece est πολιιύ παρ́ρησίαυ: in-
terpres reddidit, multam libertatem, vt quodammodo sit grata Antithesis in vocibus, mi-
nistrauerit, et libertatem:imon subesse videtur occupatlo: quasi significaretur munus il-
lud, quia ministerium vocatur, nequaquam seruile esse, licet etiam graue sit distribuere
pauperibus, inter quos semper sunt querull et morosi, quibus difficillime fatisfacias:
sed potius liberale esse, et solis liberis hominibus dignum, ac per id libertatem mul-
tam, spiritualem videlicet, comparari. Ambrosius vertit, multam fiduciam in fide, vt
sit sensus: certam et indubitatam mercedem iis esse apud Deum repositam, ac propte
rea nequaquam ceslandum in eo munere, autid ceu humile contemnendum. Disci-

87AD TIMOTHEVM CAP. III.

mus ergo hic, munera illa ecclesiastica summo in honore habenda, non solùm ratioa
ne ministerii, quod tamen praecipue debet nos mouere, sed etiam ratione personarum
illa subeuntium, et ad praescriptum Apostoli omnem vitam suam instituentium. Atque
admonentur interea omnes Illi, vt ad haec verba Pauli ceu speculum respicientes, vitam
moresque componant, vt homines videntes opera eorum bona, glorificent coelestem
Patrem, nec non imitari eandem vitae innocentiam conentur.

Hec tibi scribo, sperans fare, vt veniam ad te cito: quod si tardius venero, vt
noris quomodo oportet in domo Dei versari, quae est ecclesia Dei viuentis, co-
lumna et slabilimentum veritatis.

Conclusionis loco ista in hacparte de vita episcoporum domestica seu priuata esse pos-
sunt, quasi diceret: Haec volui in praesentiarum de vita priuata episeopt, ac de tota oidi
natione ecclessastica ad te scribere. Non quidem quod non sim te posthac inuisurus:
nam spero per gratiam Dei breui istic adesse: sed si fortasse praeter spem differatur me?
aduentus, habeas interim certam hanc formam de ordinatione ecclesiastica quam tu-
to sequaris. ltaque ne Timotheus discipulus nimis angeretur desiderio videndi magistri,
commode haec verba subiecit Apostolus. Etre uera omnia perstrinxit Apostolus a-
bum dem satis his paucis, quaeae ad ecclesiae ordinationem rectam requiruntur: vt his instructus
Timotheus ecclesiam rite administrare potuerit. Vnde discimus, parum recte eos fa-
cere, qui vel plures, vel, quod deterius est, prorsus alias ordinationes in ecclesias volunt
introducere. Vtinam his paucis contenti, saltem paucula haec plene obseruaremus. Si
quibus parua res videtur, habere in ciuitate vna unum episcopum, ministros duos, qui
verbum et Sacramenta distribuunt: deinde ad summum septem alios ministros, qui mi-
nistrant mensis: At certe non est parua res, hos habere tales, quales hic ab Apostolo
describuntur. Hic vero omnis fastus et pompa tot inutilium ministrorum et graduum,
quos superbi quidam homines excogitarunt prorsus concidit. Rectem autem dicit Aposto-
lus se sperare adire Timotheum, quasi dubitans. Nam semper voluntate Dei agebatur
nec also ibat, quam quo spiritus ipsum ducebat seu mittebat. Alias impediuit eum Sa-
tanas, ne inuiseret Thessalonicenses: et saepem habuerat in animo inuisere Romanos,
sed saepe fuit impeditus. lraque tanquam ambigens, et ex voluntate Dei totus pendens,
de aduentu suo nil certi statuit lnsigni tamen charitate permotus et solicitudine eccle
siarum, voluit Timotheum de omnibus, quae ad munus episcopi attinent, per literas cer
tiorem facere. lacobus 4. Si Dominus voluerit, et si vixerimus, faciamus hoc aut illud.
Neque venit Paulus Ephesum, sed Romae captiuus postea secundam scripsit ad Timo-
theum ex vinculis.

In domo Dei, quae est ecclesia Dei viuentis.) Per μἐιωνυμίαν domum Dei vocat ecclesiam
quemadmodum ipse interpretatione exponit: Tota congregatio credentium quas-
domum vnam efficit, dum videlicet singuli credentes sunt velut singuli lapides, e quib
parieres ac tectum, sicque tota domus spiritualis, quam Deus dignatur inhabitare, effici
tur. Ac Christus huius aedificii lapis est angularis parietes connectens in vnum: fun-
damentum quoque et apostoli similiter et prophetae fundamenti lapides sunt I.Petri.2.
Gustastis quod benignus sit Dominus, ad quem accedentes, qui lapis est viuus, ab ho
minibus quidem reprobatus, apud Deum vero electus ac pretiosus: ipsi quoque veluti
viui lapides aedificemini, domus spiritualis, sacerdotium sanctum, ad offerendum spi-
rituales hostias, etc. Ephes.2. Vos estis conciues sanctorum ac domestici Dei, superstru-
cti super fundamentum Apostolorum ac Prophetatum, summo angulari lapide ipso lesu
Christo, in quo quaecunque structura coagmentatur, ea crescit in templum sanctum in
Domino, in quos et vos coaedificamini in habitaculum Dei per spiritum. Etin Psalmo.
de hac domo dicitur: domum tuam domine decet sanctitas inlongitudinem dierum. Vo-
cat vero ecclesiam Dei viuentis, simul quia ex viuis lapidibus çonstat:nam et Christus
et credentes a Petro dicuntur viui lapides: simul, quia proprie est domus Dei, qui est
Deus viuorum, et autor vitae. Deinde per amplificationem eam exornat aptis Meta?
phoris, quasi epithetis: cùm dicitiecclesia esse columnam et stabilimentum veritaig Re-

88N I. EPIS T. D. PAVLI

cte autem Columna et stabilimentum ueritatis congregatio fidelium appellatur, quia in
hac ueritas pure docetur et colitur, et ipsa uicissim per ueritatem confirmatur. Ve-
ritas enim Christus est cui ecclesia innititur, et qui ecclesiam semper praedicat fun-
datam supra firmam petram, quam nullus descendens imber, non venientia flu-
mina, non flantes venti deiicere possunt, sicuts ostenditur in parabola Matth.7. Cre-
dentes siquidem nullis errorum turbis, nullis procellis persecutionum, nullis diaboli in-
sultibus commouentur: imon ne pertae inferorum quidem aduersus congregationem
credentium praeualebunt. Itaque congregatio illa quamdiu in fide persistit, quamdiu
pro veritate inconcussa et infracta stat contra omnem falsitatem, columna et stabilimentum
veritatis dicitur. Porro cum in ecclesia primum locum obtinent episcopi, admonent̃ hisce
verbis, vt se strenue gerant in hoc spirituali aedificio, et se quoq meminerint quasdam
columnas esse et fulcra infirmarum conscientiarum, se quoque pro veritate stabilienda tuen
daque in omnibus periculis debere persistere. Sic autem et alibi dixit Apostolus permetapho
ram, Petrum et loan. columnas ecclesiae: Galat.2. Cephas et loannes qui videbant colum
nae, dexteras dederunt mihi ac Barnabae societatis. Nonnulli hic putant tacitam allusio-
nem subesse ad templum Hierosolymitanum siue ad synagogam, in qua figurae atque vm-
brae suum habebant locum:verùm in domo Domini, quae est ecclesia, locum habent res atque i-
psa veritas: Ac proinde, quanto res praestant vmbris, tanto ecclesia eminentior et praestan-
tior censeri debet ipsa Synagoga. In domo enim Dei non vmbrae bonorum ostendunt,
sed ipsemet Christus, qui est veritas, praedicatur: et extra eam domum sunt merae tene
brae et errores.

Et citra controuersiam magnum est pietatis mysterium. Deus manifestatus est
in carne, iustificatus est in Spiritu, visus est Angelis, praedicatus est gentibus fides il-
li habita est in mundo, receptus est in gloria.

Quoniam dixit ecclesiam esse columnam et fulcimentum veritatis, ideo per affectum
suo more adiicit argumenta sex, ad comprobandum Euangelicam veritatem, quae est in ec-
clesia, haber̃ et colitur, certam esse et indubitatam (sic enim solet aliquando vbi res excel-
lentes occurrunt, pluribus verbis, et quasi digressione, eas vtcunque illustrare:) addit, in-
quam, ista, ad significandum, quaenam sit illa veritas, quae in ecclesia manifestatur, reti-
netur et colitur. Vtitur autem verbis ad asseuerandum valde idoneis. Citra controuersiam,
inquit, magnum est pietatis seu Veritatis mysterium, et tam euidens, vt quilibet confiteri
debeat, ita rem se habere. Pietatem autem hic pro veritate decet accipi autore Ambrosio. Pro-
inde haec est illa veritas, quam nemo potest negare, et cui tuto innitit ecclesia, eam sen-
periactans et praedicans: hoc est illud amplum et augustum veritatis mysterium et sum-
marium totius religionis nostrae, quod antea semper occultum fuit, nunc autem nemo cre-
dentium non clare intelligit, nempe, quod Deus manifestatus estin carne. Sane his verbis o-
rium vocat, quia antea semper latuit, saltem nunquam sic plene innotuit, vti nunc per
Euangelium reuelata est. Sex autem rationibus veritatem hanc confirmat approbat́
vt merito certissimum esse debeat, veritatem de salute nostra in ecclesia retineri et prae-
dicari. Primo,

Deus, inquit, manifestatus estin carne.) ld quidem verissimum est. Nam, ut dicitur Phi
lipa. Qui in forma Dei erat, formam serui accepit, et habitu inuentus ut homo. Ioan.1.
Verbum caro factum est. 1. Ioann. 1. Quod erat ab initio, quod audiuimus, quod
uidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectauerunt de ser-
mone uitae, et uita manifestata est, et uidimus, etiam testamur et annunciamus uobis
uitam aeternam, quae erat apud patrem, et manifestata est nobis. Itaque palam manffe-
stata estueritas de Christo in ecclesia, cùm uidelicet Christus natus est, et diuinitatis es
ius gloria multifarie multisque modis palam est declarata uniuerso mundo, ut per eum
lalutem consequeremur.

Secunda ratio manifestatae ueritatis, quae docetur in ecclesia,
Iustificatus estin spiritx.) Id est, per Spiritum sanct. declaratus est uerus Deus, qui sie

89AD TIMOTHEVM CAP. III.

lustus, imon ipsa iustitia et iustificatio nostra, per quem vnum ex peccatoribus iusti red
duntur, quotquot in eum vere credunt. Sic alibi quoque iustitia et innocentia Christi
nec non potestas eius iustificandi alios per spiritum Sanctum tum scripturis, tum aper-
tis signis comprobata est. Huc pertinent illa Rom.3.Proposuit Deus Christum reconci-
liatorem per fidem, interueniente ipsius sanguine, ad ostenslonem iustitiae suae propterre,
missionem praeteritorum peccatorum quae Deus tolerauit, ad ostendendum iustitiam, suam ..
in praesenti tempore, in hoc vt ipse sit iustus, et iustificans eum, qui est ex fide lesu.ltem
Spiritus sanctus idem de Christo testatus est apertis signis. Vnde Io.1.Vidi spiritum, in-
quit Baptista, descendentem specie columbae de coelo, et mansit super eum, et ego non
noueiom eum: Sed qui misit me, vt baptizarem aqua, is dixit mihi: super quem vide-
ris spiritum descendentem ac manentem super eum, hic est, qui baptizat S.S. Et ego vidi,
et testatus sum, hunc esse filium Dei.ltem Rom.1.qui declaratus fuit filius Dei per poten-
tiam et spiritum sanctificationis. Atque haec simplieissima videt interpretatio, maxime-
que accommoda ad explicandum myiterium veritatis, de quo verba Apostoli decet acci-
pi. Nam verem amplissimum est hoc mysterium, et haec est indubitata veritas, seu pietas to-
tius nostrae religionis: quod videlicet Deus manifestatus est in carne, quando Christus
nostra caussa dignatus est homo fieri: et quod idem iustificatus est in spiritu, quando
iustitiam suam nostram fieri voluit, ac nos ipse qui sua natura iustissimus erat, iustos red
didit, id quod Spiritus sancti testimonio abunde est comprobatum, vt nullus non possit
clare intelligere. Multi durius hunclocum interpretantur. Nonnulli de assumpta huma-
nitate intelligi illa volunt: ita, vt, quia Deus et homo vnus est Christus Deus, etiam iu-
stificatus esse dicatur, non quidem in abstracto siue in substantia, (alioqui Deitas ipsa iu
stificata diceref, quod absurdum est) sed in natura assumpta, videlicet humana: cui na-
turae Deus pater addidit omnem perfectionem, ita vt in Christo inhabitet, vt dicitur
Coloss.2.omnis plenitudo Deitatis corporaliter, et esset etiam in quantum homo, ple
nus gratia et veritate.

Tertia ratio veritatis, quae in ecclesia retinet et praedicatur, haec est: Visus est Ang
lis, quasi dicat: Vera esse quae docentur in ecclesia, de Christo et salute per eum parta
id etiam Angelorum testimonio est comprobatum. Nam Angeli quoque illum vt Do-
minum et salutis autorem sunt venerati, et mysterium salutis nostrae in eo agnouerum
Huc pertinet quod Christi natiuitas per Angelum, Gabrielem videlicet, est praenuncit
ta. Luc. 1.Christo nato Angelorum multitudo cecinit in coelo gloriam Deo, ad pastores
nuncium tulit. Luc. 2. Christo post tentationem diaboli victori Angeli ministrarunt:
Matth. 4. oranti in horto antequam caperetur, apparuit Angelus de coelo, corrobo-
rans eum: Luc. 22. Postquam resurrexit, Angeli de eo testrmonium ferebant mulie-
ribus ad sepulchrum: Luc.24. Denique ascendente eo in coelum angeli Apostolos al
locuti sunt Actor.1.

Quartum argumentum veritatis, Praedicatus est gentibus: a testimonio Apostolorum
Nam et Prophetae antea multa de hac veritate vaticinati fuerunt, quodque ea gentibus,
id est, omnibus populis et nationibus foret manifestanda: et nunc demum Apostoli
toti mundo eam annunciarunt: ldeo Simeon Luc.2.Christum vocauit Lumem ad reue-
lationem gentium. Luc24. Christus iubet praedicars in nomine suo poenitentiam acre
missionem peccatorum in omnes gentes.

Tiaes Ini habita estin mundo: Quintum argumentum a fide eorum, qui audierunt;
quasi dicat: si non esset veritas quae traditur ab ecclesia, quifieri posset, vt tam multi es
assentirent ? Homines enim feruntur ad consentiendum iis, quae sunt vera.lgitur quod
uera fuerint, quae praedicatores illi docuerunt, hoc indicio est, quod statim quam pluri
mi fidem ei doctrinae adhibuerint. Mirum est quôd homines illa credere potuerint de
Christo, ad quae alioquin nullis armis, nullis rationibus humani ingenii induci potuis-
sent: sed Deus fuit efficax in pectoribus eorum, ut sic ueritati assentirent, Marci 16.prae
dicaueruntubique Domino cooperante, et sermonem confirmante per sequentia signa;
Receptus est in gloria. Sextum argumentum a glorioso exitu: quasi dicat: Hoc quoque ces
tum est indiciu, quod Christus sst ueritas et certa salus quia ipse et in coelo et in terr.

90IN I. EPIST. D. PAVLI.

obtinet summam gloriam. lu coelis quidem, nam eo gloriosus ascendit, vbi sedet ad dex
» teram Dei patris, patri per omnia par et aequalis. Philip. 2. Deus in summam extulit
» illum sublimitatem, ac donauit illi nomen, quod est supra omne nomen, vt in nomine
» Iesu omne genu se flectat, coelestium ac terrestium et infernorum, omnisque lingua con-
fiteatur, quod Dominus sit lesus Christus ad gloriam Dei patris. Act.4. Nec aliud no-
men est sub coelo datum inter homines, in quo oporteat nos saluos fieri. Hae igitur ra-
tiones huc tendunt, vt probetur, veritatem et mysterium pietatis siue salutis in ecclesia
contineri, extra eam vero non nisi falsitatem esse et perditionem: Ac proinde ad-
monentur episcopi omni ope in id eniti, vt veritatem hanc tot euidentiss imis rationi-
bus comprobatam in ecclesia retineant ac tueantur. Admonentur quoque omnesesub-
diti, vt huic veritati sic in ecclesiis traditae indiuulsem adhaereant. Quô autem clarius in-
telligantur verba Pauli, in arctum syllogismum licet omnia constringere, Summa itaque
argumentorum haec esse videtur. Id pro veritate haberi debet, quod sensu deprehendi-
tur, quod a Spiriru sancto comprobatur, de quo Angeli ferunt testimonium, quod A-
postoli vbique terrarum pro certo annunciarunt, cui et fidem plurimi in toto mundo
adhibent, denique quod tam in coelo, quam in terris suam habet gloriam. Sed haecom-
nia ei competunt, de quo agitur in ecclesia. Igitur in ecclesia veritas retinetur ac prae-
dicatur, eique est adhaerendum. Et per consequens recte dicitur ecclesia columna et sta
bilimentum veritatis. Agitur autem in ecclesia de Christo, qui est salus nostra, et ueri-
tas ipsa, cui omnia illa Pauli uerba conueniunt.

Sequitur quomodo episcopi se gerent in ecclesia erga cuiuscunque ordinis homines.

CAPVT IIII

SPiritus autem certo loquitur, quod in posterioribus temporibus desciscent
quidam a fide, attendentes spiritibus impostoribus ac doctrinis daemoniorum
per simulationem falsiloquorum cauterio notatam habentium conscientiam, prohiben-
tium contrahere matrimonium, etc. vsque ad eum locum cap.6.o Timothee.
Actenus de vita episcoporum et diaconorum domestica seu priuata: sequi
tur iam, quomodon episcopi se gerent publice in ecclesia erga cuiuscunque
ordinis homines. Ac primùm quidem hoc 4. cap.docet Apostolus, quomo
do se habebunt in genere erga omnes: capitibus deinde 5. et 6. quomodo
erga diuersae conditionis homines, ualde quidem ordinate omnia. Porro
cum prima cura episcoporum esse debeat, cauere uidelicet, ne in ouile Christi irrumpant
falsi doctores, qui gregem decipiant et seducant: et non satis est episcopum docere quae
recta sunt, nisi possit etiam refutare et euertere quae falsa sunt: ldeo statim hic praecipit
Apostolus, quomodo episcopus suos praemonebit de uitandis falsis doctoribus.

Spiritus autem cerio loquitur.) Exorditur ab autoritate, more Prophetarum, spiritus
S.Sic autem solent prophetae praefari. Haec dicit Dñs, etc. Fidem itaque suis uerbis conciliat
ab autoritate spiritus, ne quis ea quae dicturus est, tanquam leuia et incerta uilipendat.
Eandem ob causamtρφατικο͂ς addit uocem, certon: quia nimirum indubitato eueniet id, qd'
spiritus praenunciat. Vel certo, quia non adumbrate, non sub figuris, uti solent Pro-
phetae facere, ista significantur:sed certo, clare, simpliciter, nude, citra ullum uelamen.
Inposterioribus temporibus: desciscent quidam a fide.) Imitatione Prophetica uaticinatur
de posterioribus temporibus. Sic et Esa.2.Et erit, inquit, in nouissimis diebus praepa-
ratus mons Domini in uertice montium, et eleuabitur super colles, etc. Comprehen-
ditur autem nomine posteriorum temporum, omne tempus quod inter primum ad-
uentum Christi in carnem est, usque ad secundum aduentum eius ad iudicium. Ideo et
Apostoli sua tempora uocauerunt nouissima tempora. Vnde alibi Apostolus dicit:
Nos sumus, in quos fines aetatum deuenerunt. Et loannes: Nouissima hora est. Et
nostra tempora quibus nunc viuimus, itidem nouissima appellantur, et quae nos se-
quuntur. In Euangelio Matth.2o. nouissima tempora per horam designantur vndeci-
mam, qua otiosi in vespera mundi in vineam coelestis patrisfamilians conducuntur.

91AD TIMOTHEVM. CAP. IIII.

Caeterùm hic discimus, insignem charitatem fuisse in Paulo, qui prodendo ista, quae
spiritus ei reuelauerat, voluerit omnibus retrô seculis, adeoque nostris temporibus be-
ne consulere. Ac propterea non debemus ista verba Pauli otiose legere, quasi parum
ad nos pertinentia, cum ex his uel maxime constet nunc, apud quos vera doctrina re-
tineatur. His ergo posterioribus temporibus, etiam iam nostris praesentibus desciscen
quidam a fide: vere summa defectio est, vbi disceditur a doctrina fidei, quae plenilsime
in apostolicis literis est tradita:vt reuera iudicari possit a fide deficere, quicuque id uult
quasi ad salutem necessarium inducere, quod ' euangelicis siue apostolicis scriptis non est pro-
ditum. Sicut imprudentiae iudicari queat neglecto fonte adire cisternas: Itaimpieta
tis est deserta doctrina fidei falutem velle quaerere ex doctrinis hominum: ideo disci-
mus, merito nobis orandum, vt in fide seruemur, et fides nobis semper augeatur: si-
cut orabant apostoli Luc.17. et ne fides Petri deficiat, orat Christus Luc.22. Simon,
Simon, ecce Satanas expetiuit uos, ut cribraret sicut triticum: Sed ego rogaui pro
te, ne deficiat fides tua, et tu aliquando conuersus confirma fratres tuos. lgitur et nos
debemus interdum inuicem confirmare, ne in fide deficiamus.

Attendentes spiritibus imposloribus, ac doctrinis demoniorum.) Caussa formalis liue et
ficiens, cur desicient a fide: quia uidelicet attendent et aurem accommodabunt spir
tibus impostoribus. Graece προσέχεντες πνουμασι πλάνοις. προσεχω idem est, quod atten
do, aduerto animum, totus adhaereo. Significat igitur totos addictos fore spiritibu
impostoribus, fallacibus, seductoribus, erronibus. Nemo porest seruire duobus Dñis:
Non audiet aliquis simul Christum et Belial: Qui in tenebris est, odit lucem: Qui non audi
spiritum veritatis, qui est spiritus Dei, talis atrendit spiritui impostori, ac propterea in fi
de labitur, et assentitur doctrinis demoniorum, id est, quas daemones, aduersarii Christ
et veritatis inspirant et instillant impiorum animis. Simili prope modo dicit 2. Thessal.
Mittet illis Deus efficaciam illusionis (sicut per praestigias illudunt oculi, vt putent se vi--
dere quae non uident) ut credant mendacio, ut iudicent omnes, qui non crediderunt ueritati, sed t-
approbauerunt iniustitiam. Magnum autem est, qu Apostolus uno uerbo et magna autoritate-
uocat omnem falsam doctrinam generaliter, doctrinam daemoniorum. Sicut em omnis sans
et uera doctrina recte dicit doctrina spiritus: nam spiritus est qui docet nos omnemue-
ritatem, ut alibi ait Christus: lta omnis falsa doctrina recte dicit doctrina daemoniorum si
ue diabolica: quia diabolus mendax est, et pater mendacii. Huc pertinet, quod lacobus
cap.3 Sapientiam quandam uocat daemoniacam, quippe in qua aemulatio est et contentio.

Per simulationem fassloquorum, cauterio notatam habentium conscientiam.) Modus quo fallent spi-
ritus impostores. Fallent, inquit, per simulationem seu per hypocrisin falsiloquorum: quia
nulla ratio ad fallendum simpli ces magis idonea, quam simulata sanctitas. Ideoque data est a
Deo angelo Satanae hec potestas, ut in angelum lucis sese transfiguret:2. Cor.1. Hincnul,
la opinio proponit ta absurda, am aliena a recto, quae non aliquo fuco et colore ueri po
sit tegi et uestiri. Et in omnibus fere erroribus et superstitionibus, quae unquam in eccle
siam irrepserunt, hypocrisis dominata est. Quam ob caussam creberrime admonet scriptu
ra hypocritas summo studio deuitandos. Caeterùm utut foeliciter agant suum negocium hy-
pocritae coram mundo, et apud simplices habeant pro sanctis et piis: tamen coram Deo habent
insynceram et ream conscientiam, habent conscientiam notatam cauterio. Estque elegans metapho
raad significandum contaminatam conscientiae maculam, qua cauterium a corpore ad animum trans,
fert. καυτήριον graeca uox, instrumentum ferreum quo Chirurgi adurunt putridas cames siue
ulcera, unde semper nota aliqua remanet. Etiam maleficis interdum notae in facie, uel alia
corporis parte ad contumeliam huiusmodi instrumento inurunt. Recte ergo cauterio no-
tatam habere dicunt conscientiam, qui quamuis foris simulare norint mirabilem sanctimonia,
tamem intus conscientiam habent contaminatam et impuram per hypocrisin, sicut nunquam elue
re possint impietatis notas, non magis que elui potest stigma cauterio inustum curi. Et per
eam notam rei significant coram Deo, et a bonis piisque quibus pura est conscientia, separant.
Sicut in piis requirit Apostolus fidem et conscientiam puram seu bonam, ut iam saepe
dictum est:lta impiis hic dicit conscientiam esse cauterio notatam, id est, impuram, non
bonam. Danda unicuique opera, ne in horum numero reperiatur.

92IN I. EPIST. D. PAVLI.

Prohibentium contrahere matrimonium, iubentium abstinere a cibis.) Veldu ngna quae-
dam addit a genere doctrinae sumpta, quibus dignosci possint falsi illi doctores hypo-
critae. Pauca autem signa posuit pro multis, ratus satis esse exempli gratia protulisse.
Christus itidem Matth.7.23. et alibi describit quomodo hypocritae dignosci possint, a
genereuitae siue a morbus, vtshic a genere doctrinae describuntur: vt nullo pacto
excusari possint, qui dicunt, se non posse distinguere veros doctores a falsis. Certe nun
quam sermone quis consequatur, quantum Apostolo debeamus, quod haec signa ex-
presserit. Nam uel ex his potissimum clare iudicare possumus apud quos pura doctri
na sit conseruata hoc nostro tempore, et e contra qui eam oppresserint, siue qui sint
spiritus impostores, falsiloqui, hypocritae, conscientiam habentes cauterio notatam.
Quis autem existimaret ista esse contra doctrinam fideic quis cegitaret esse doctrinas
daemoniorum, nisi Paulus ipse ita pronunciasset ? Nam vxorem habere, vel non ha-
bere, hoc cibo uesci aut non uesci, putaremus inter ἀδιάφερα seu μέσα, id est, indif-
ferentia seu media numeranda. Imo facile persuaderi queat, ista amplissima quaedam
et sanctitate plena opera, uidelicet coelibem uitam agere, non ducere uxorem, car-
nem abstinentia certorum ciborum macerare. Matth. 19. Beatus, qui castrauerit se-
metipsum propter regnum coelorum: Et coelibatus angelicam puritatem referre ui-
detur. Seiendum autem et haec et alia multa, si simpliciter considerentur aδιιάφορα
seu Lεσα recte appellari, utpote quae neque facta neque neglecta prosunt aut nocent:
Sed tum demum in his peccatur contra doctrinam fidei et fiunt doctrinae daemonio-
rum, quando, ut Paulus hic ait, prohibentur, quasi per se peccata, et eduntur prae-
cepta ad obligandas conscientias. Erroris ergo uis deprehenditur in uerbo prohibi-
tionis. Nam prohibere illa quae in scripturis approbantur, et ita prohibere, quasi qui
diuersum faciant, grauissime peccent coram Deo: tum praecepta istiusmodi aequipa-
rare praeceptis Dei: denique asserere, eorum obseruatione Deum coli: hae conditioncs
additae efficiunt doctrinam daemoniorum. Nos in libertatem spiritualem uocati su-
mus per Christum, ac stare debemus in ea libertate, qua Christus nos per fidem do-
nauit, ut habetur Galath.5. Itaque non debemus sieri serui hominum, non debemus
attendere spiritibus impostoribus, qui nobis uolunt obtrudere et cogere nos ad isti-
usmodi humanarum traditionum obseruationem. Quod si in hanc seruitutem conii-
cimur, et sic ista obseruamus, quasi ad salutem necessaria, aut quasi per ea promerere-
mur gratiam coram Deo: Sane Christus nobis fiet otiosus, et quasi frustra pro nobis
mortuus. Caeterum quid scriptura definiat de coniugio uel coelibatu, non est obscurum.
Damnarunt nuptias et certos cibos Manichaei, Encratitae seu Tatiani, nuptias in pri-
mis, Esseni, Monachi, Apotactitae: quasi dicas extraordinarios: denique pontifices qui-
dam suis prohibuerunt. De Essenis losephus de bello iudaico liber 2.cap.7.De Apotacti
cis Augustinus. De Pontificibus, Calixto, Innocentio primo uide Platinam. De Gre-
gorio septimo alias Hildebrando vide Sigibertum Gemblacensem. Scriptura autem
nuptias permittit omnibus liberas, coelibatum nullis praecipit. Nam de coelibatu Sapient.
8. dicitur: Scio quia non possum esse continens, nisi Deus det. Matth.19.cum Aposto-
li dixissent: Si ad istum modum habet causa hominis cum uxore, non expedit contra-
here matrimonium, dixit Christus: Non omnes capaces sunt huius dicti, sed ii, quibus
datum est. 1.Corinth.7. Bonu est homini uxorem non attingere: attamen propter stupra ui-
tanda suam quisque vxorem habeat, et suum quaeq uirum. Ibidem. Dico inconiugatis
et uiduis, bonum est eis, si manserintut et ego. Quod si se non continent, contrahant
matrimonium. Nam satius est matrimonium contrahere, quam uri.lbidem. De uirgi-
nibus praeceptum Domini non habeo. Quod si duxeris uxorem, non peccasti. Et si
nupserit uirgo, non peccauit. Quae uero ibi dicit in commendationem uirginitatis, sic
uult accipi, ut non iniiciat ulli laqueum. (sicut non ideo contemnitur argentum, quod
maioris precii aestimatur aurum: ita nec matrimonium est improbandum, etiam si ei
anteferri uideatur Virginitas:) Sed plurima adhuc passim occurrunt in commenda-
tionem coniugii:ut Hebr.13. Matth.19. Genes.2. etc. Quae omnia apertissime damnant
istos, qui prohibent matrimonium contrahere.Sed et reru euentus docuit grauissima

93AD TIMOTHEVM CAP IIII.

scandala in ecclesiis eurenisse ex illo coelibatu contra Dei verbum praecepto. Er longu
foret enarrare, qualia, quam abominanda scelera sint tum Romae tum alibi per inuo-
luntarios coelibes perpetrata, et quodammodo impune lata. Quia autem manifestiss
mus est error, prohibere matrimonium, ideo Apostolus hoc loco nullum contra eum
verbum facit, quasi indignum, qui multis argumentis confutetur: et manifestiorem,
quam vt opus sit multum impugnari. Nam et naturae ipsi repugnare a quouis intelli
gitur. Tollant vitium in natura positum et concupiscentiam, ac tunc prohibeant nuptias.

De altero itaque errore est dicendum. ls autem est, Iubentium abstinere a cibis: Et hos
quoque falsiloquos doctores senserunt nostra secula. Nam illi ipsi qui nuptias prohibue-
runx, etiam coegerunt abstinere a cibis: quasi vero pletas esset sita in certorum ciborum
abstinentia, et impietas in eorundem vsu. Vide Platinam in vita Gregorii septimi: e-
tiamsi nonnulli interdictos cibos referant ad Thelesphorum. Vide exemplum Spiri-
dionis episcopi Cyprii in historia tripartita liber ..cap.1o. Sed quae contra hos in scriptu-
ris sunt prodita, non opus est per nos adferri: quando Apostolus ipse breuem quandam
eius erroris confutationem adiicit.

Quos Deus creauit, ad sumendum cum gratiarum actione fidelibus, et his qui
cognouerunt veritatem: quod, quicquid creauit Deus, bonum sit: et nihil reii-
ciendum, si cum gratiarum actione sumatur: sancti ficatur enim per sermonem
Dei ac precationem.

Tria sunt argumenta. Primum a dignitate creatoris et rerum qualitate. Quod bonum
est, id nequaquam est reiiciendum. Sed quicquid Deus creauit, id bonum est: (sic e-
nim et Genes.1. dicitur: Et vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona) lgi-
tur cibus quem Deus creauit, quique ideo bonus est, nequaquam est reiiciendus. Huc
pertinet quod Ambrosius dicit, cibos per id, quod despiciuntur, quodammodo signi
ficars malos esse, et a malo autore inuentos. Sic autem existimarunt Hieracitae et Ma-
nichaei.ldeo generaliter dictum esti. Corinth.o. Omne quod in macello venditur, man
ducate, nihil interrogantes propter conscientiam. lbidem. Si quis vos vocat infidelium ad coenam,
et vultis ire, omne quod vobis apponit manducate, nihil interrogantes propter conscientia. .e

Secundum argumentum a caussa finali sic habet. Cibi sunt condiri, vt sumantur cum
grauiarum actione fidelibus. Igitur nihil rerjciendum, si cum gratlarum actione sumatur.
Si itaque in hunc vsum sunt conditi, cur illis non vtamur? Huc pertinet, quod Deus om-
nia condidit ad vsumn hominis, et hominem omnibus praefecit, vt omnibus libere vta-
tur, Genes19. et Pialm.3. Omusa subiecisti sub pedibus eius, oues et boues etc. Et de
gratiarum actione Rom 14. Qui non vescitur vescentem non iudicet. Qui vescitur, Do-
mino vescitur: gratias enim agit Deo. ldeo a Paulo reprehensus Petrus Galath2. apud
Antiochiam, quod cum prius sumpsisset cibum cum Gentibus, postea aduenientibus lu-
daeis sub duxit se ac separauit a Gentibus. Caeterùm non sine caussa addit, Fidelibus, et
per in terpretationem, his qui cognouerant veritatem. Hos enim censet vere fideles, qui
nat creaturam per se bonam, et creaturae vsum: tum quia sibi vendicat ex abstinentis
Illa immoderata iustitiam, ex opere uidelicet suo iustificari uolens coram Deo, et ali,
os non ita facientes arroganter aspernatun, et si quas agit gratias, tantum hypocritics
id facit: neque etiam habet illum finem abstinentiae, quem deberet, uidel cet macera-
dignum reddit, et grauissime peccat, qui creaturam Dei bonam aspernatur. Fi-
deles interim omni creatura utuntur sine peccato, non quidem ad ostentationem

94IN I. EPIST. D. PAVLI.

et Des glorlam. Hinc dicitur Tita. Omnia pura puris: porro pollutis et inndelibus, ni-
hil est purum, sed polluta est illorum mens et consclentia. Coloss.2. Nemo vos iudicet
in cibo aut potu, aut parte diei festi, quae sunt vmbra futurorum, corpus autem Christi.
Rom.14.1. Corinth.8.ltaque fideles omnia liberem sumunt cum gratiarum actione.

Sanctificatur enim per sermonem Dei ae precationem.) Tertium argumentum habes ine
clusam occupationem. Sanctificatus est cibus: igitur licite sumitur. Quod si quis neget
sanctificatum, dicens esse immundum, ac propterea eo non vescendum: id rursus di-
luit, dicens: eum sanctificari per verbum Dei. Sanctificatur autem cibus, non quod an-
tea non fuerit bonus, quandoquidem quicquid creauit Deus, bonum est: vel, quod
fiat sanctior, quam antea: Sed ad vsum sanctificatur, vt fidelis eo vtatur sine peccoto,
qui infideli sanctus et purus nequaquam est Sanctificatur autem per sermonem Dei, id est,
per Dei institutionem. qui voluit omnia pura esse puris, et sancta esse omnia recte cum
fide et gratiarum actione vtentibus: ldeo Actor. 11. Petro dictum est, Quod Deus
purificauit, tu ne commune dixeris. Purificata sunt autem omnia, vel obhoc, quod a
Deo sunt condita, et bona, et eo sermone, quo Deus illa condidit, eodem sanctifi-
cantur. Si autem bona et sanctificata, unde dicentur impura, praesertim ei, dui sis tans
quam bonis cum gratiarum actione utitur? Romah.14. dicitur. Noui et persuasum ha-
" beo per Dominum lesum, nihil esse commune perse, nisi ei qui existimat aliquid esse
commune, illi commune est, qui videlicet infidelis est, et non credit ea verbo Dei esi
se sanctificata: Marci 7. Christus aiebat, nihil esse extra hominem introiens in eum,
quod possit eum coinquinare, nimirum quia omnia simul, dum conduntur verbo Dei,
etiam per verbum Dei sanctfficantur.1. Coilath.8. Esca vos non commendat Deo,
neque, si comedamus, alsquid vobis superest, neque, si non comedamus, quicquam
vobis deest. Praeterea adhuc sanctificantur ad vsum nostrum, per precationem, quae fit
ex fide. Duplies ratione sanctificantur: primùm generaliter verbo ipsius Dei, quo
sunt condita, et instituta omnia vt vtilia et pura sint bene vtentibus: Deinde acce-
dente etiam nostra precatione per fidem. Eam ob caussam Christus exemplo suo fre-
quenter docuit, cum fracturus esset panem, gratlas agere, deinde et cibo sumpto
hymnum dicere: ita, vt etiam si quid putaretur impuritatis vlli cibo inesse, interueni-
ente tamen nostra precatione, purus effieeretur. Atque ex hoc loco discimus, doctri-
nam hanc valde necessariam omnibus Christianis, vt nullum conuiuium auspicentur vel
finiant, quin praeeat consequaturque gratiarum actio, quam rationem Tertullianus saepe cele-
brat: Estque hoc institutum etiam a teneris inculcandum et obseruandum vt sic cum honore
et summa reuerentia cibum a Deo creatum et sanctificatum sumamus. Et certe natu-
ra impulit etiam ethnicos ad ciborum tractationem honorandam. Hac namque de caus
sa potissimum mensae ornantur mundis mappis, non tantum digitorum extergendo-
rum gratia, sed magis veluti ad religionem et puritatem significandam, quae et cibis
inest, et in nobis quoque requiritur, quo tempore dona Dei quotidiana accipimus.
Caeterùm cum haec ita dicuntur contra praeceptum coelibatum, contra praeceptam ab-
stinentiam a certis cibis: non damnatur quidem virginitas aut coelibatus, non item
damnatur carnis castigatio et moderata abstinentia: sed hypooritica illa sanctimonia,
et ad has res amplectendas coactio, et conditiones illae additae, quod sint obseruatu
necessaria, quod sint cultus Dei: quod gratiam promereantur coram Deo: quod, qui
ista obseruant, praestantiores et meliores sint caeteris, qui eadem non obseruant: de-
nique omnia illa scandala et pericula conscientiarum, quae ex huiusmodi doctrinis dae-
moniorum exoriuntur: veluti ex coacto coelibatu scimus grauissima scandala enata,
ex ciborum delectu periclitatas simplicium conscientias: sed quaestum cessisse aua-
ris episcopis.

De his si commonefeceris fratres, bonus eris minister Iesu Christi, enutritus in
sermonibus fidei bonaeque doctrina, quam usque secutus es.

Infert ipsius esse, de cauendis eiusmodi spiritibus, impostoribus et doctrinis dae-
moniorum pios admonere, atque vt id strenuë faciant, addit argumenta suasoria. Prius

95AD TIMOTHEVM CAP. IIII.

argumentum, Bonus eris minister Iesu Christi, a ratione officii et a pio: quasi dicat, pie
feceris, et id quod debes praestiteris, si tuos in tempore commonefacias. Alterum ar-
gumentum, Enutritus in sermonibus fidei bonaeque doctrinae, uidetur esse a facili; quasi di-
cat: facile erit tibi animos illorum praemunire et confirmare contra tales errores in-
gruentes, quia ab infantia sacras literas nosti. Nota quod sermones fides semper urget
quia semper fides illa respicienda est. Omnis doctrina ad fidem et charitatem ceusco;
pum debet tendere, uti in principio dixit: Finis praecepti est charitas ex puro corde,
et conscientia bona, et fide non simulata. Latet et in illis uerbis argumentum ab ho-
nesto siue ab aequo: quam vsque secutus es: quasi dicat: Hactenus semper probe es tu-
tatus sanam doctrinam, turpissimum foret si nunc eius partes desereres. His itaque ra
uionibus animat Apostolus suum Timotheum, ut omni diligentia suos commonefa
ciat (animaduerte in hoc uerbo modestiam requiri maximam) de vitandis doctrinis
daemoniorum. Animaduertant ergo, his argumentis se quoque admoneri, quicumque eccle-
siarum ministri, et sua interesse, vt inuigilent sedulo, ne gregem dominicum inuadant
lupi rapaces, adferentes doctrinas daemoniorum.

Caeterùm profanas et aniles fabulas reiice, quin potius exerce temetipsum ad
pietatem. Nam corporalis exercitatio paululum habet vtilitatis. At pietas ad om-
nia vrilis est, vt que promissiones habeat vitae praesentis ac futura.

Generaliter praecipit, quicquid non facit ad ueram pietatem, reiiciendum, neque alio
loco habendum, quam quo haberemus profanas, id est, alienas ab omni religione: et
andles, id est, vanas, verbis molestas, fabulas. Adeo episcopi interest, non solùm ea resu
care, quae manifeste sunt impia et cum uerbo Dei pugnantia, verum illa quoque quae licet ir
speciem uideantur bona, tamen ad ueram pietatem haud sunt necessaria. Proponebantur

haud dubie multa et praeclara a pseudoapostolis etiam ex lege Mosaica petita, saltem eile-
gi consentanea: cuiusmodi erant obseruationes dierum, delectus ciborum, mundicies exter-
na, ieiunia, deinde et alia quaedam quae humanae rarioni probabilia, in admiratione ha-
benda, laude digna et Deo grata fore videbantur: et tamen illa omnia Apostolus re-
ncit ceu abiecta et prorsus indigna, vocans ea profana, et prouerbsali locutione aniles
fabulas, quasi illis contemptius nihil posset iudicari. Sicut enim solent prouerbiali figu-
ra, ea quae nullius momenti sunt, quaeque pro meris deliriis habentur, ridicula et contem
nenda, aniles sabule appellari: quia nimirum anus, natura et aetate loquaces, res absur;
das et uanas magno taedio audientium narrare consueuerunt, aut, si oblectant, sola ob-
lectantuanitate. Vnde graecis prouerbium est, γραωυ ἐιλω, id est, anicularum delyra-
menta Profanum quoque irreligiosum, impurum, et a sacris arcendum significat: Vnde
illud, Proeul hinc, procul ite profani. Breuiter itaque et simplicissime, omnia illa quae
ad veram pietatem non faciunt, Apostolus nihilo praestantiora duci vult profanis, id
est, impuris, sordidis et anilibus fabulis, id est, ridiculis, deliris commentis. Et quo
nomine commodius significare posset summum earum traditionum contemptum,
quam vocando eas fabulas ? Apparet autem ideo Apostolum audacem hac in par-
tefuisse et magnanimum, in adeo vilisaciendis his, vt nos quoque eo audacius om-
nem doctrinam, quae non necessaria est ad ueram pietatem, aspernemur, neque pa-
tiamur nos aut nostros vlla doctrina, etiamsi non aperte impia, a recto abduci. Sed
videamus quid nomine pietatis intelligi conueniat. Vbi interpres reddidit. Pieta-
tem, graece habetur δὐσέθεαυ. Εύσέθεα, si Etymon respicimus, idem est quod bonus
siue uerus cultus. Et ita pietatem vertit etiam Hieronymus Epistola29. Pietas, inquit,
quam Graeci uel οὐσεθειαν, vel expressius et plenius θεοσέθοαν uocant, aliud non est,
quam iustus Dei cultus. Et quomodo proprie Latinis auribus accipiendum sit nomem
pietatis, Cicero in oratione pro domo sua ad Pontifices indicauit. Equidem sic acce-
pi, inquit, Pontifices, in religionibus suscipiendis caput esse interpretari quae uoluntas
deorum immortallum esse uideatur. Nec est ulla erga deos pietas, nisi honesta de nu-
mine sorum ac mente opinto, cum expetinihi ab iis quodsit iniusta et inhonestum

96L. EPIST. D. PAVLI

Pietupe
arbitrere. Pietas ergo ad Dei honorem respicit, eaque complectitur quae ad verum, bo-
gloriam cul
tongrept
num, legitimum cultum Dei pertinent. Cum autem Deus nequaquam colatur man-
datis hominum, siue cum in traditionibus humanis non situs sit cultus Dei: sequitur
ergo solis mandatis Dei eum coli. Mandatorum vero Dei summa haec est, ut credamus
in eum quem misit ille: ut dicitur loan.6. Deinde propter eum diligamus nos mutuo:
Coutar De
loan.1. Quare pietas omnis in fide et charitate consistit, et quicquid ex his oritur, ad
us potissimi
pietatem recte referetur. Quicquid uero ad has proprie non pertinet, profanum et ani-
fide et Cha
libus fabulis simile aestimabitur. Pietas vera in spiritu et uerstate cultum, timorem, amo-
ritate iisque ́
rem, confessionem includit: deinde patriae, parentum, amicorum, inimicorum, superio-
operibus qua
rum et inferiorum ex aequo dilectionem: In animo praecspue sita est, et fide charigteque
exillis oriun
potissimum praestatur: deinde exterius etiam iis operibus, quae suapte natura ad Dent
gloriam et proximi utilitatem faciunt. In vera itaque pietate hac debemus non solum a-
Emphasieid
hos, sed nosmetipsos, ut caeteris exemplum praebeamus, reipsa, non tantum uerbis, exer-
utraque uoce.
cere. Exerce, inquit, temetipsum. Exercere significat frequenter, sedulo et cum diligen-
Exercitus
tia in aliqua re occupari. Vnde exercitum appellatum apparet, quia in eo copiae mili-
inde didtus
tum assidue occupantur in armis. Et dicuntur exercitia bonarum artium, quia his toto
animo et omni tempore intentos esse conuenit. Graece est γυμναζε σεαυτον, a uerbo yυu-
νέζω, proprie de exercitatione corporum, qualis erat in ludis et gymnasiis athletarum,
ubi ιύενοι, id est, nudi se exercebant. Exigitur itaque, ut opera illa pietatis magno nisu
et assidue a nobis ipsis expleantur, dum oportet nos in illis exerceri, et totos, ut ita di-
cam, occupari.

Nam exercitatio corporalis paululum habet vtilitatis, at pietas ad omnia viilis est.) Sicut an-
tea duobus exemplis in medium adductis ostendit, qualesnam essent doctrinae daemo
niorum: lta hic exemplo uno subindicat, qualia ceu aniles fabulas uelit reiici, nempe
corporalia
illa quae nonnulli splendida tradunt de exercitatione corporall, cuiusmodi sunt, ieiu-
uana si adfit
nia, uigiliae, corporis molestatio, et similia, quae ad refrenandum carnem excogitantur:
saperstitio.
quae omnia quamlibet mundus admiretur pro difficilibus et Deo placentibus, tamen
Comparatio
si aliquid habent utilitatis, certe non multum. Confert autem corporalem exercitatio-
pietatis et
nem cum pietate, et hanc ratione utilitatis illi longe praefert: spectandaque est hic com-
corporalis
munis sententia, quod ex duobus utilibus, id quod magis utile est, eligendum. Sed ui-
exercitatio
de obsecro, qumo Paulus pro exemplo, earum rerum, quae alienae sunt a pietate, quaeque
nihilo praestantiores anilibus fabulis, adfert exercitationem corporalem, quam tamen
putarent multi rem magnam et sanctam et praedicandam. Sed quam nugalia diceret
et uana, etiam praecepta edita et excogitata de his, deinde persuasiones, quod prome-
rerentur gratiam apud Deum? Deinde quod nonnulli alios facerent suorum merito-
rum ex istiusmodi exercitationibus participes, id quod monachos quosdam fecisse ui-
demu, qui literas uendebant, quibus fatebantur, se participes facere emptores omnium
eiusmodi operum et meritorum: Apostolus omnia esusmodi dicit paululum utilitatis
habere, uel fere nihil Reuera autem quid cedit ad Gloriam Dei, quod quis inedia ca-
put suum laedit, aut corpus suum alia ratione afficit iniuria, per superstitionem, ut dici-
tur Coloss..ac humilitatem animi et laesionem corporis? Quantulum etiam ex istiusmo
di iuuatur proximus tuus egens et inopia pressus ? Sane neque Deus his honoratur, nes
que fides exercetur, neq insuper exercetur charitas, qua iuuaretur proximus: imone
Exempiñ de
illi quidem ipsi prosunt, qui se sic vexat et fatigat. Ideo Dominus uolens illud insinua-
teuane.
re per Esaiam cap.58.aiebat: Nunquid tale est ieiunium quod elegi, per diem affligere
» hominem animam suam Anut incuruet sicut iuncus caput suum, et saccum et cinerem
" sternat? An istud uocabis seiunium et diem acceptabilem lehouae ? Nonne hoc est ie-
" iunium quod elegi, ut dissoluas colligationes impietatis, soluas fasciculos graues, et di
mittas confractos liberos, atque ut omne iugum disrumpatis ? Nonne ut frangas esuri-
enti panem tuum, et pauperes uagos introducas in domum? quum uideris nudum ope-
* rias eum, et a carne tua ne abscondas te? etc. En aperte prophetae uerba Apostoli sen-
» tentiam explicant. Dissolue igitut colligationes impieratis, perinde ac si diceret, exer-
ce te in uera pietate et omitte las exercitationes corporales, stultas et inutiles. Pietate

97AD TIMOTHEVM CAP. IIII.

autem ibi aperte constituit in operibus fidei et charitatis, in miericorula, eieeinorynas
noxarum condonatione. Hoc visum est exempli caussa de inutili ieiunio ex propheta
adducere: Et simili modo iudicandum est de aliis exercitationibus, quae cum ieiunio
vix sunt conferendae. ltaque constat exercitationes corporales etiam exacte et diligenter sa-
ctas, parum vel nihil habere vtilitatis, pietatem vero, id est, opera ex fide et charitate pro-
deuntia, quibus honoratur Deus et iuuat proximus, ista multam vrilitatem adferre, nen-
pe Deo gloriam, proximis commodum, et illi qui ea facit, quietemin conscientia. Ambrosius:
Omnis summa disciplinae nostrae in misericordia et pietate est. Prodest autem in haec uer-
ba Pauli frequenter intueri, ut prudenter discernamus, quaenam opera ad veram pjetatem
facians et quae non. Videtur autem non temere dixisse Apostolus, exercitatione corporalem
paululum habere vtilitatis: quasi aliquid utilitatis illis inesse concederet. Reuera autem, pdest
interdum piis, si adhibeant, ad extirpandas, uel saltem opprimendas, quantum fieri licet, re
liquias peccati nobis inhaerentes, corpori quasi frena quaedam per exercitationes cor-
porales, sicut Apostolus dicebat 1.Corinth.9. Subiicio corpus meum et in seruitutem redi
go:ne quo modo siat, ut cum aliis praedicarim, ipse reprobus efficiar. Et praeparantur per
istiusmodi exercitationes corpora nostra, quo minus rebellent spiritui ad bona eniten-
ti. Sed ista non facient pii quasi ad iustitiam sibi parandam, aut quasi legis conscientia ad eius-
modi adigerentur. lmo semper iudicabunt ista, etiam cum integerrime fiunt, cum uera pietate,
quae in fide et charitateuersac̃, collata, nulla propemodum esse, imon pene sordida, et nun
quam parem utilitatem allatura. Non sunt respuenda illa, quae ad uirtutum incitamentum faciunt
uel animum praeparant: Sed ipsis uirtutibus postea prodeuntibus nullo pacto aequanda
Sicut praeparata quae eriguntur cum domus aedificanda est, sunt quasi necessaria, nor
tamen postea suntutilia, perinde ut domus ipsa: ita de omnibus illis actionibus, qua
ad continentiam, ad sobrietatem, praeparant, est iudicandum, qu ipsa quidem sunt ueluti necel
saria effrenis animis, sed in illis pietatis utilitas nequaquam est collocanda, sed de his satis.

Vt quae promisseiones habcat vitae praesentis et futura.) Probatio quod lit utilis pietas. Et
subintelligitur argumentum hortatorium huiusmodi. Illi rei potius intendendum esti
quae habet adiunctas promissiones, quam quae non habet: Sed pietas haber adiunctas
promissiones: exercitatio autem corporalis non habet. lgitur pietati potius intendendum,
quam exercitationi corporali. Caeterum quod exercitatio corporalis non habeat ad
iunctas promissiones, satis liquet, quia nusquam legitur quempiam ratione eius iustificatum,
uel alias consecutum aliquid praemii a Deo: nisi forte dicamus illud praemium, qu hypocrita
recipiunt propter difficilia opera sua, gloriam inanem apud homines: sed hanc accipiendo
amittunt gloriam apud Deum: et quam imperiti in illis honorant pro pietate, id apud Deum
damnatur pro summa impietate. At uero pietas habet adiunctas promissiones. Nam cum
pietas constet fide et charitate: sequitur omnes promissiones factas credentibus et charita
tem exercentibus ad pieratem debere referri. Quomodo autem fide et charitate sancti patres
obtinuerint promissiones, plena est scriptura. Vnde Hebr.11. dicitur generaliter, san-
cti assecuti sunt perfidem promissiones. Roman.4. Promissio contigit Abrahae non per
legem, sed perfidem. Longum esset exempla enumerare. Dicit autem promissiones esse vitae
praesentis et fuiurae: Estque Amplificatio utilitatis, quod etiam aeterna sit, non momentanes
tantùm. Constat enim, qu pietatem exercentibus non solum praemia sint proposita 1r
futura uita, de qua re plurima extant testimonia, sed etiam in praesenti uita proposita sunt
bona temporalia. Huiusmodi erant promissiones illae ad Abraham Genes.12. faciam te ir
gentem magnam et benedicam tibi, et magnificabo nomen tuum, erisque benedictus: Bene-
dicam benedicentibus tibi, et maledicam maledicentibus tibi. Et Genesas.ad lacob: Ter-
ram in qua dormis, tibi dabo et semini tuo, eritque semem tuum quasi puluis terrae. Dilatabe-
ris ad orientem et occidentem, et septentrionem et meridiem. Et Deuteras. praemia diuersa et
temporalia promittunturiis qui obseruabunt legem Dei:sicute contrario cap.27. proponun-
tur horrenda mala transgressoribus. Et in nouo testamento Matth.6. Nouit pater ue-
ster coelestis, qu opus habeatis his omnibus: quin potius quaerite primum regnum Dei et
iustitiam eius, et haec omnia adiicientur uobis. Atque idcirco proposita sunt praemia etiam
in hacuita, et externa seu camnalia, simulut rudiores his ad bene agendu mouerentur,

98LIN I. EPIST. D. PAVLI

qui parum mouentur spiritualibus quae non percipiunt: simul ut omnes intelligerent,
se quicquid habent boni, id a Dei bonitate accipere, ac propterea semper illi debere
gratias agere, et in solo Deo spem ac fidem omnem collocare. Ex his itaque manifestum
est, cur potius danda opera pietati quam corporali exercitationi, et cur, quae non sunt
coniuncta pietati, reiicienda sint tanquam profanae et aniles fabulae.

Indubitatus sermo, dignusque qui omnibus modis approbetur. Nam in hoc et
laboramus et probris afficimur, quôd spem fixam habemus in Deo viuente, qui
est seruator omnium hominum, maxime fidelium. Praecipe hac et doce.

Confirmatio quod ita res se habeat de uera pietate, ut dictum est. Alibi quoque saepe
utitur hac confirmationis forma Sunt enim uerba ad confirmandum valde idonea. Sic
enim et initio tertii capitis, Indubitatus sermo, etc.

Namin hoc et laboramus et probris afficimur.) Ratio confirmationis a signo. Quasi di
cat: Quod etiam uera sint, quae asserimus, id vobis indicio certo esse potest, qu hac de
caussa laboramus et pericula ingentia adimus. Ideo autem constantes sumus in tot aduer-
sis, qu spem fixam habemus in Deo uiuente, (qui est seruator omnium hominum, quamlibet
abiectorum et grauiter periclitantium in hoc mundo, dummodo tamen sua perfidia se
ipsos a salute non excludant:) et certi sumus de doctrina nostra, ut nullis prorsus ad-
uersis ab hac ueritate, quae in fide et charitate consistit, commendanda, deterreri queamus
aut abduci. Caeterùm animat Timotheum his uerbis, ut strenue tueatur partes suae do-
ctrinae contra falsos doctores, nullisque periculis a confessione ueritatis moueatur. Atque
efficit uera pietas cognita, ut pericula non reformidemus. Vbi enim quis certus est de
genere doctrinae suae facile contemnit omnes aduersariorum machinationes, et retinet
spem fixam in Deo uiuente. Hinc illa occurrunt, quae animos in certa spe confirmant:
» Matth.5 Beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. Et, Beati cum probra iece-
rint in vos homines, et insectati fuerint, et dixerint omne malum verbum aduersus uos,
mentientes propter me.1. Petri 4. Si Christianus affligitur aliquis, ne pudefiat, imô glo
rificet Deum in parte hac. Rom.5.Gloriamur super afflictionibus, scientes qu afflictio
patientiam pariat, patientia vero probationem, probatio autem spem, spes non pudefacit
Vocat Deum viuentem, quia autor est uitae, tunc etiam vitam nobis dans, cùm in mundo vi-
demur mori. Quoniam vero Deus viuens est, et ipse viuificans, debet spes nostra magis
erigi, et fixior semper fieri.

Qui est seruator omnium hominum, maxime fidelium) Deus seruat omnes homines, qui
propter veritatem laborant vel probris afficiuntur, quique in fide permanent. Si qui sa-
lutem per eum non assequantur, id accidit, quia seipsos sua malitia et peccatis a salute
excludunt. Porro in solo Deo omnem spem salutis suae defigant, eundem per ueram pie
tatem colentes: caetera autem omnia quae adferuntur ceu ad salutem parandam conuenien-
tia aut necessaria, si ad veram pietatem non pertinent, ceu aniles fabulae et profanae reiiciant.

Praecipe haec et doce.) Breuis conclusio ad praecedentia, de vitandis doctrinis daemo-
niorum et amplectenda sana doctrina de uera pietate. Sunt uero haec omnia sic acci-
pienda ab ecclesiarum ministris, quasi ad ipsos proprie dicta, omnibusque ; incumbit hoc
pacto inuigilare gregi dominico, ne doctrinae daemoniorum siue aniles fabulae locum in
pectoribus simplicium habeant.

Nemo tuam iuuentutem despiciat, sed esto forma fidelium in sermone, in dile-
ctione, in spiritu, in fide, in puritate.

Sequunt uariae et breues paraeneses, inprimis episcopis et omnibus quoque ecclesia-
rum ministris mire salubres. Cum autem summopere cauendum sit episcopo, ne quid in ipso
deformet muneris sui dignitatem: primo loco admonet Apostolus Timoth, ut sic se ge-
rat in ecclesia, ne iuuentus ipsius despici queat. Mali homines in ministris ecclesiarum
quiduis norunt reprehendere, et uitio plerumque uertunt, qu reuera uitio nequaquam esset uer-
tendum Et in magnis uiris, iisq qui in publico uersant, uel minutissima errata statim no
tant, ut Plutarchus in politicis docuit. Vnde Scipioni obiecta est Somnolentia: Alcibi
adi optimo principi asscripserunt luxum: Cneo Pompeio, quunico digito caputscalpe-

99AD TIMOTHEVM CAP. II

Iet: cum aliud non posset clarissimis viris obiici. Sic vero in Timotheo si quid reprcheur
potuisset, quem tamen non dubiu vixisse inculpatissime, id fortassis erat iuuentus. ltaque A-
postolus cupiens prorsus nihil in eo posse culpari: et qa fortassis nomnulli ipsum quoque
Paulum notassent quasi parum prouidum, qui tam iuuenem virum tantae ecelesiae, Ephesiorum nem
pe praefecisset: monet esit ita vitam omnem instituere, vt aetas ipsa dignitati elus nihil detra-
heret. Videri possit et occupatio huic loco subesse. Verosimile est Timotheum quasi
inuitum subiuisse tantum munus, sicut tunc omnes potius refugiebant, ab eo munere que ambie
bant: maxime autem hac ratione voluisse se excusare, qu esset iuuenis. Sed Paulus reiicit
hanc excusationem, dicens: lta versate, vt nemo occasionc̃ habeat despiciendi tuam aetatem
quoel quispiam caussari vellet diminutum esse inaetate, id compensato probis moribus et se-
nili grauitate: Esto forma fidelium in sermone, in conuersatione, etc. atque hoc pacto fiet,
vt nemo iuste aetatem tuam sit contempturus. Caeterùm iuuentutis nomine, vt Varoni pla-
cet, intelligi conuenst vitae spacium ab anno tricesimo, ad quadragesimum quintum: dictaque ;
iuuentus, q ea aetate rempublicam militari opera possent iuuare. Hippocrates iuuentu.
tem numerauit ab anno duodetricesimo ad tricesimum quintum. Itaque apparet limothe-
um florida aetate vixdum quadragesimum attigisse annum, quando ecclesiae Ephesi-
nae praefuit. Proinde ea aetas nequaquam est contemnenda. Tametsi enim senectus ob
multarum rerum experientiam utilis esse iudicetur ad gubernandum vel respublicas
vel ecclesias: tamen, quia eam plerunque circumueniunt multa incommoda, iuuentus
euam est ad magnarum rerum tractationem admittenda, maxime si studium, proba indoles,
vitae integritas eam commendent. Extant autem exempla abunde multa, quae testan
tur de hominum ingeniis aliter, atque de vlno, quod aetas solet potissimum commen-
dare, iudicandum. Leguntur iuuenes quidam praeclaras et vtiles res gessisse, aetate
ipsa nihil eos impediente. Sicute contra senes quidam imprudenter et improuide mul-
ta gesserunt, annorum numero nihilo facti meliores. Dona Dei non concluduntur an-
norum vel dierum spatiis. Deus enim linguas infantium facit disertas. Daniel.1.de tri-
bus illis pueris, Anania, Azaria, Mizaele, dicitur, quod omne verbum sapientiae et in-
tellectus, quod sciscitatus est ab eis rex Nabuchodonosor, inuenit in eis decuplum su
per cunctos ariolos et magos. Et ipse Daniel tenera aetate Spiritu sancto afflatus, se-
niores impios et impuros mira prudentia conuicit et damnauit i.Samuelis3. Samueli
natu inferiori apparet Dominus, et arguere iubet summum sacerdotem Heli nonagena-
rium. Hierem. I. Hieremias audit a Dño: Noli dicere, quia puer ego sum: ad omnia quae
mittam te ibis. Tobus 1. De Tobia legitur, cum esset iunior omnibus in tribu Naphtha-
lim, nihil tamen puerile gessit in opere. loannes Baptista admodum adhuc iuuenis do
cebat et praedicabat poenitentiam et baptizabat. Christus tricesimo aetatis anno do-
cendi munus est aggressus. Sed et in reipublicae administratione Solomon aetatis an-
no 12. mulierum pro paruulis quaestionem dissolust. losias quoque octo annorum aras
idolorum subuertit, lucos ac templa excidit, sacerdotes idolorum iussit interfici. Et sa
plent. 9. scriptum est, senectus venerabilis est, non diuturna neque annorum numero
computata: Cani sunt autem sensus hominis, et aetas senectutis vsta immaculata. Sed
si vulgato quoque prouerbio dicitur, quod saepe etiam est olitor valde oportuna locu-
tus, quid ni vir suuenis bene instiltutus a teneris, cum probis et bonis versatus possit mul
ta vtiliter et cum laude perficere ? Haec placuit ideo diligentius commemorare, non
quod vllo pacto senilis aetas sit minoris pendenda, quae etiam gentibus semper magno
habita est in precio, vt natura ipsa docuit: vnde Ouidius: Magna fuit quondam capiti
reuerentia cano: Sed vt adolescentiam quoque ad bene de se sperandum animarem, adderemque
uelut calcar ad gnauiter decurrendum in puscherrimo studiorum et uirtutum stadio, neque
diffidant, se ubi profecerint, etiam ad rerum magnarum administrationem prouehendos. lam
uero quibus rationibus iuuenilis aetas reddi queat omnibus uenerabilis, apta enume-
ratione congerie ostenditur.

Sed esto forma fidelium.) En qua ratione possit efficere, ut iuuentus non contemneret,
quasi dicat: Hoc pacto consequeris, ut nemo iuuentutem tuam sit contempturus: si uelut
exemplar quoddam temetipsum in omnibus pponas.Oportet namo epscopumuelut

100IN I. EPIST. D. PAVLI.

speculum esse, in quod omnes intueant, ibique perspiciant, quae ipsos deceant uel dedeceant
Plerunque ad superiorum uitam solent inferiores suam quoque formare et fingere. Ques pasto-
res suos sequuntur. 1.Petri5.Pascite, qui in uobis est, gregem Christi, curam illius agen
tes non coacte, sed uolentes, non turpiter affectantes lucrum, sed propenso animo, neq
ceu dominium exercentes aduersus cleros, sed sic, ut sitis exemplaria gregis. Debens
autem episcopus forma fieri fidelium, et non tantum fidelium, sed etiam ut insideles
eius exemplo ad pietatem amplectendam commoueantur.

In sermone.) id est in sana doctrina, ut purem et syncere sermonem siue uerbum Dei admi-
nistret. Vel potius, in sermone, id est, in omnibus uerbis, in colloquiis, ne fucate cum
ullis agat, ne mentiatur, ne rustice aut nimis dure homines alloquatur. lacobus 3. Si quis
in sermone non labitur, hic perfectus estuir. Coloss.4. Sermo uester semper cum gra-
, tia sit sale conditus, ut sciatis, quomodo oporteat uos unicuique respondere.

In conuersatione.) id est, uita et’externis moribus, que decet esse sanctam, sobriam, mode-
stam, quietam: in summa, omni ex parte irreprehensibilem, tam domi quam foris. Et certe doctrina
eorum siue uerba non magni fient, quord uita deprehenditur improba. Christus Matt.s.uo
cabat apostolos lucem mundi, sed hoc addidit: Sic luceat lux uestra coram hominibus,
, ut uideant opera uestra bona, et glorificent patrem uestrum qui est in coelis.

In dilectione.) neminem aspernetur, omnes ex aequo in Christo, et propter Christum
diligat, eaque praestet ofneia charstatis erga pauperes, erga quoscunque , ut omnes intelli-
gere possint, eius mentem spiritu charitatis abunde insfructam. Christum in diligen-
do referat, qui paratus fuit etiam animam pro grege ponere.

Inspiritu) declaret se spiritu Dei agi, non humanis affectibus: reluceat in eo spiritus
prudentiae, timoris, intellectus, fortitudinis, etc.

infide.) Constantem em̃ in hac esse decet, neque vnquam deficere, etiansi grauissima peri-
cula immineant. Debent quidem omnes fide pollere: Sed episcopi debent omnibus quasi praeire.
In puritaie.) Vita debet esse pura, casta, illibata, candida, simplex: Graece est, μάγνέα,
quae epitasis quaedam est omnis temperantiae et continentiae: ideoque apte postremo loco
ceu concludere uolens eam posuit. Ex his colligitur, quod, qui autoritatem suam integram con
stare uolunt apud plebem, suumque munus aut etiam personam suam nequaquam uulgo conten-
ni, neque uel potestatem, vel aliam conditionem in ipsis damnari: eos istud consecuturos, si ita
se gerant, uti Apostolus ĥe praescribit: si forma sint fidelium in sermone: Haud dubiem
omnes eos summo in honore sunt habituri. His moribus fuit Ambrosius, qui Theo-
dosium imperatorem arguendo inducere potuit ad publicam poenitentiam. Sin aurem
secus se gerant, sibi potius imputent, quam populi malignitati, quod paruipendantur.

Donec venero, aitende lectioni, exhortationi, doctrinae.

Non dubium quin Timotheus homo adhuc iuuenis licet probe exercitatus, tamen ali-
quando in perplexis causis quae ad eum per credentes de religione perferebantur, uti solet
sieri, angeretur ac uehementer optaret Paulum praeceptorem suum videre praesentem, vt ab eo
plenius de omnibus doceretur. Et Paulus eam ob caussam habuit in votis Ephesum ali-
quando redire, sicut in fine tertii capitis huius epistolae indicauit. Nunc vero iubet Ti-
motheum interea temporis totum intentum esse literarum sacrarum lectioni, e quibus perinde
discere queat omnia scitu necessaria, imo et plenius et certius, atque a quocunque praece-
ptore., Attende inquit, lectioni: Graece προσέχεπ ητ ἀυαγνώσει. προσέyς, id est, totus sis addi-
ctus, toto animo adhaereas: id em significat προσέγσ. Et ἀνάγνωσις non simpliciter lectio-
nem significat, sed diligentem, cum recognitione et examinatione ac iudicio. Vult ergo Ti-
motheum non oscitanter legere aut otiose obiterque ́, aut tantum succisiuis horis, qd' non-
nulli putant satis: sed reuera desiderat omni tempore intentum, et quidem accurate legentem.
Porro si ita Apostolus praecipit Timotheo, quem tamen iam paulo ante dixit enutritum fuis-
se in recta doctrina, et a teneris institutum in sacris literis: quid nobis faciendum? quid q-
busdam aliis, qui dum Timothei esse volunt muneris dignitate, tamen eruditione vix vmbram
Timothei referunt? Sed ideo commendat Apostolus tanto viro lectionem scripturarum, qu ea
non solùm auertit animum a multis malis, uerumetiam confert homini quicquid ad omnem
pietatem est scitu necessarium. Si hominem consulas vel angelque , possunt ii falls et fallere:

101AD TIMOTHEVM CAP. IIII.

si adis simplex uerbum Dei, id clare et citra dolum aperit tibi omne ueritate. Vnde eit hic
egregia et laus Scripturarum, et exhortatio ad earum tractationem et obiurgatio no-
strae segnitiei proposita. Addit:

Exhortationi et doctrinae.) Adiuncta haec lectioni esse debent, uel potius est causa fi-
nalis siue usus lectionis. Exigua res est, si episcopus multa legat intra domesticos pa-
rietes, si ipse solus legat et intelligat multa: sed debet in hunc usum legere, ut lectione
adiuuet̃ ad suum munus dexterius obeundum, ut etiam caeteri fructum aliquem ex lectione eius
capiant. Capient autem fructum, si diligenter exhortet et doceat. Hec sunt duo precipua of-
ficia episcopi, ad haec duo debent studia eius omnia tendere, nisi haec itidem faciat, grauis
ei poeha a Deo imminet infligenda. Exhortatione opus est tum iis, qui deiectiore sunt
animo, intuentes in peccatorum suorum magnitudinem, neq ad fidendum in misericordia
Dei satis sunt erecti:tum iis, qui tardius ad bene agendum progrediuntur, uel etiam a recte
exorbitant: itaut exhortationis nomine intelligi conueniat, et consolationem, et ad
monitionem, et increpationem, et obsecrationem, et omnia illa in quibus suadere uel dissua
dere conuenit. Doctrina autem tunc adhibenda, cum, qui de ueritate dubitant, uel non satis e-
intelligunt, sunt plenius instruendi. Qui igit exhortando ac docendo cessator est, graui-
ter hic reprehenditur. Qui non possunt ista efficere, frustra ornantur inani titulo ministro,
rum ecclesiarum: qui uero possunt, et non faciunt, omnium peccant grauissime. Neque uerosim
le est eos fore suo gregiformam siue exemplar bene uiuendo, qui formam proponere nor
dignantur saltem exhortando uel docendo. Animaduertant denique hoc loco omnes, quibus eccle
siarum cura est demandata, quod praecipuë ab iis requiraf, nempe iugis lectio sacrarum literaru
sine qua nec exhortari, nec docere poterunt in summa, nihil recte in officio suo facere

Ne neglexeris quod in te est donum, quod datum est tibi per prophetiam, cum
impositione manuum, autoritate sacerdotii.

Argumentis aliquot Timotheum hortatur ad diligentiam, vt omni conatu studeant
suo muneri satisfacere. Primum argumentum est a ratione officii.

Ne neglexeris quod in te est donum.) Donum nimirum vocat publicum illud et sublime mu-
nus episcopi. Debet autem vnumquemque monere ad diligentiam muneris sui ratio. Miles es:
strenuus igitur sis in militia. Senator es, consule igit, quantum in te est, rebus politicis. Sic
episcopus es, prospice igitur ecclesiae. Et saepe occurrunt huiusmodi argumenta a voca-
tione, a dignitate ministerii. Caeterùm quoniam ad episcopatum non prouehitur, neque rite
obibit id munus, nisi qui illustratus fuerit spiritu prophetiae, quae est facultas enarran-
di scripturas: deinde nisi imponantur ei manus, id est, publice et legitime uocetur or-
dineturque ́: ideo adiecit.

Quod datum est tibi perprophetiam cum impositione manuum.) Ita vt hic duo itidem subsint ar-
gumenta: alterum a dono prophetiae, quo ostenditur eum esse idoneum ad id praestandum:alterum
a publica ordinatione, quo ostenditur, ei legitime commissum id munus, atque ideo iusta
autoritate posseac debere id explere. De propheria semel dictum est. Quod ad impositio-
nem manuum attinet, sciendum impositionem manuum ex vetustissimo Hebraeorum instituto re-
cepta fuisse obseruatamque Apostolorum temporibus, ad testandum exterius, qu talis, cui impe
nebat manus, iudicaret aptus ad publicam functionem, sicque Deo ipsi commendabatur, et
tacita interdum uota pro eo fiebant. Sic legimus Actor. 6.multitudinem congregatam elegisse u
ros sapientia et Spiritu S.plenos ad diaconatum, eisq imposuisse manus. Et Genes.48
Iacob imponit manus duobus filiis Ioseph, et bene illis precaf. Et Leuit.1. manus po-
nitur super caput hostiae immolandae. Christus pari instituto manus imponit paruulis
Idem de credentibus dicebat, et super aegros manus imponent et bene habebunt. Fiebal
autem haec impositio manuum, in electione episcopi uel diaconi, ad approbandam person?̃
multitudini, per seniores, penes quos erat haec autoritas. Vnde hicadiectum est, cum imi
positione manuum autoritate sacerdotii: vel, ut graece significantius dicitur et dilucidius, uexe
ἐπιδεσεως τίῦ́γορῶν τπορισθυτερίς. πρεσθυτερᾶον significat ipsam seniorum congregationem.
Et conueniebat plurium consensu accedente, eum, qui eligebatur, idoneum hoc externo signo
comendarineo faclle cuiqua hoe pacto imponebat manus, nis cujus fide syncema,

102IN I. EPIST. D. PAVLI.

temque haberent, pbe exploratam:ideoque Paulus cap. sequenti: Manus ne cito cui imponas

Caeterùm si vllas huiusmodi ceremonias conuenit in electione ministrorum in eccle-
sia obseruare: quanto satius esset saltem hac simplicissima forma et ceremonia esse nos
contentos, quam tot superuacanea et propemodum ridicula, neque intellecta a populo accer-
sere? Proinde quicunque in publico ecclesiae ministerio sunt constituti, cogitent se quoque
per haec argumenta ad diligentiam admoneri, videlicet per officii ipsius rationem, per de
num prophetiae et per publicam suam ordinationem.

Haec exerce, in his esto, vt tuus profectus manifestus sit in omnibus Attende tibi ipsi
et doctrinae persiste in his. Nam id si feceris, teipsum seruabis, et eos qui te audierint.

Conclusio huius capitis, quo demonstratu est, quomodo se geret episcopus in ges
nere erga omnes.

Hec exerce, in his esto. Appositissimis verbis eum vrget, vt in his quae iam dixit, praesertim
de gerendo se pro exemplari probitatis, et de legendo, exhortando, docendoque totus sit
occupatus. Prius diximus quid sit proprie exercere se in aliqua re, nimirum se tontum alicui
rei dedere, et assiduo ei intendere. Graece est, rαῦταμελέτα, a verbo μελετάω, exerceo,
excogito, meditor, vt plane deceat episcopum toto animo his rebus esse iugiter intentum,
Vt tuus profectus manifeslus sit in omnibus.) Extimulat eum argumento a causa finali, quae
oritur ex charitate, per quam debemus omnia facere ad aedificationem proximorum: quod
maxime pertinet ad cos, qui, vt Christus aiebat ad discipulos suos, sunt lux mundi, et.
lucere debet eorum lux, vt homines videant opera eorum bona, prouocenturque ad vitae
emendationem. Ideo Matth.5. Candela iubetur poni super candelabrum, ut luceat omni-
bus qui sunt in domo. Ac vide quomodo vocet profectum in virtutibus, et profectum
ipslus, Vt tuus, inquit, profectus. Vberrimus autem est profectus qui in spiritualibus bo
nis acquiritur: lta namque et capite sexto huius epistolae pietas vocat magnus quaestus
ac lucrum, quouis lucro rerum terrenarum incomparabiliter praestantior: similiter ua
φατικῶς addidit, in omnibus.

Attende tibi ipsi et doctrinae.) id est, da operam, vt et vitae probitatem et doctrinam sen-
poffet iuseri per retineas, neque patiaris harum duarum rerum quicquam in te desiderari. Annectit
rationem ab vtili.

Nam id si feceris. I. pariter recte viuis et recte doces, teipsum seruabis, et eos qui te au-
annulo. dierint.) Conduplicatum bonum sequitur, quando et personae ipsius, et personae aliorum,
diligentia illa erit salutaris. Neque enim tam suae propriae saluti inuigilare debent episco-
pi, quam saluti omnium pariter subditorum. Recte viuendo ac docendo, conscientiae
suae in primis satisfaciunt, eamque probant Deo: deinde alios ad doctrinam suam am-
plectendam ac mores insequendos erigunt. Hebr.13. de episcopis dicit, quod inuigi-
lant pro animabus vestris tanquam rationem reddituri. lacobus 5. Qui conuerti fecerit
peccatorem ab errore viae suae, saluam faciet animam a morte. Daniel.12. Qui ad iusti-
tiam erudiunt multos, quasi stellae fulgebunt in seculum et in aeternum.

CAPVT V

SEniorem ne sauius obiurges, sed adhortare vt patrem, iuniores vt fratres,
mulieres natu grandiores vt matres, iuniores vt sorores, cum omni castitate.

NVNC quomodo episcopus aget cum cuiuscunque sortis hominibus. Ac
primum qua ratione cuiuscunque aetatis vel sexus homines adhortabitur.
Certum autem est non Timothei tantùm caussa hanc scriptam epistolam,
qui haud dubie satis nouit et vidit in ipso Paulo, quomodo humaniter et
ciuiliter, sed praeterea quomodo excellenti quadam modestia Christiana cum omni-
bus foret transigendum: Sed multo magis propter alios, qui pari munere in ec-
clesiis essent functuri. Neque enim omnes sunt tam politici eaque ingenii dexte-
ritate et candore praediti, vt videre possint, quid ipsis decorum sit vel indecorum.
Itaque Apostolus, quoniam iamiam dixit, quod episcopo incumbit exhortari, ac doce-
reincipit praeseribere, quomodo cum decoro id faciet.

103AD TIMOTHEVM CAP.

Seniorem, inquit, ne sauius obiurges, sed adhortare vt patrem.) In consideratione aetatis es
sexus primo loco posuit seniorem virum. Ac recte noluit huiusmodi hominem saeuius
obiurgarenon solùm quia parum decuisset, quod Timotheus homo iuuenis asperius
increpasset aliquem natu grandem: verùm quia in genere conuenit episcopum inre-
prehendendis seu corrigendis vitiis summa vti modestia et mansuetudine. Praeterea
quia id quoque exigit hominum, qui errarint, ingenium, quorum maior pars duci po-
tius vuit quain cogi.lgitur seniorem, inquit, ne laeuius obiurges: Graece est πραυθυτεσω
χη πιλπλητης. πρευθυτορet hic proprie de aetate intelligi conuenit, non de officio vel pu-
blicq ministerio, id quod liquet, tùm ex eo, quod mox adiicit per Antithesin de iunio,
ribus: tùm ex eo, quod, postquam de viduis egit, subiicit de presbyteris ecclesiarum
ministris. Ετεπλκσιω significat castigo, obiurgo quodammodo et verbere addito:
ut Metaphora subesse uideatur: quomodo etiam uerbera linguae interdum metapho-
ricas usurpant pro saeua maledicentia. Nullo pacto igitur in eos, qui aetate sunt ma-
iores, utendum asperiore reprehensione: sed admonendi suntut patres: id est, affectus
exprimendus est uerae minimeque fucarae charitatis:atque eodem pacto agendum est co
illis, ut filius quispiam acturus est cum suo patre. Natura autem iubet filios cum paren-
tibus agere modestissime semperque honorem quendem deferre, etiamsi contingat fi-
hos ad amplissimos honores euectos, parentibus obscuris permanentibus Itaque uolens
Apostolus demonstrare, quomodo episcopus integerrim o affectu reprehendet siue
adhortabitur cuiuscunque ordinis homines, proponit similitudines ab affectibus natu-
ralibus: Id quod etiam uidere est in sequentibus uerbis: Iuniores vt fratres, mulieres
nata grandiores vt matres, iuniores vt sorores: Ne quis putet cul adulatoria arte per
λατέχρησιν huiusmodiurendum blandis appellationibus. Caterum quia beneuo-
lentia iuuenis uiri praesertim episcopi, erga uirgines uel iuniores mulierculas facile pos-
set degenerare, aut reuera in turpem et impudicam beneuolentiam, aut saltem m im-
pudicitiae suspicionem: ldeo prudenter attexit Apostolus circumstantiam cum omni casti
tate: ut nimirum intelligat episcopus, cui cum iunioribus delinquentibus mulierculis
perinde negocium esle debet, atque cum senioribus, sibi maximopere cauendum esse ne
quid cum his committat, unde uel sinistram suspicionem incurret. Rom.12. Parare de-
bemus honesta in conspectu omnium hominum. Etiam tuta plerunque sunt suspecta. Ta-
metsi nonnulli, quoniam Graece habetur, πάση αγνέα, atque αγνεα sonat nobis purita
tem, candorem, simplicitatem, summamque ; sobrietatem ac temperantiam, posteriora ista
uerba ad omnia praecedentia referri malunt: quandoquidem et cum senibus, et cum
iuuenibus, tam uiris quam foeminis, pari modestia agi par est, neque apud ullos licet sae-
uitiam, aut odium, aut blanditias ulla nota ostendere. Proinde his omnibus id demum
sibi uult Apostolus, quôd ministri ecclesiarum in exhortando siue corrigendo, debent
ob omni uel specie saeuitiae, inuidiae odii auaritiae, arrogantiae incontinentiae, abesse quam
longissime: Sed potius summam charitatem, eamque minime fucatam, et prudentiam spi
rirus ubique ostendent. Amari magis uelint a suis, quam timeri: et, cum medici animo-
rum sint, curare et sanare debent, non exulcerare aut inficere. Potestas enim datur a Do
mino non in destructionem, sed in aedificationem, ut dicitur 2. Corinth. 10. Et seruun
Dominiz. ad Timoth.2. non oportet pugnare, sed placidum esse erga oës, propensun
ad docendum, tolerantem malos cum mansuetudine. Quanquam dum ita agendum est
cum iis, qui per ignorantiam imprudentiamue lapsi sunt, et in quibus signa apparentuitae me
lioris seu resipiscentiae: tamen qui relabunt́, maxime si accedat malitia, et tanquam, (ut 2.Pet
2.dicif.) canes ad uomitum, et sues reuersae ad uolutabrum, iram Dñi in se prouocant, et
uident aegre blandis monitis reducendi in uiam rectiorem, tales, inque , conuenit asperic
re obiurgatione urgeri. Vulneribus eorum post frustra adhibitum oleum infundendum estu-
num, addendus Sal, qui punget, imo tandem ferrum cadens, ne uicinae carnes putrefiant, te
tumque corpus paulatim inficiat. Certe enim qui piis monitionibus prouocati contemnunt
redire ad frugem, ii uel ad aliorum tùm timorem, tum consolationɇ̃ autoritate diuini ue
bi, quod est gladius ecclesiae, sunt coërcendi, et si expediat, ab ecclesiae corpore resecandi,
ne peruicatta sua et pteruia uniuer sum corp' morbidum reddant Sicuero Christus ipse

104IN I. EPIST. D. PAVLI.

magno ardore obiurgauit praefractos et tumidos Scribas et Pharisaeos, uo cans eos pro
geniem uiperarum, filios diaboli, etc. Alibi Petro dicitur: Vade post me Satana. Nam
placide leniterque agere cum inferioribus, ubi opus est acrimonia, non doctoris sed
seductoris et corruptoris est. Sic Apostolus quoque ad Galat, cap.3.uocat αὐοήτος, stula
tos, amentes: in qua Epistola multa magno affectu et aspere pronunciata occurrunt.
Et i. Corinth.4. Quid uultis, inquit, cum uirga ueniam ad uos, an cum Charitate et spi
ritulenitatis? Sed interim circumspectum utique decet et prudenter discernere, ubi,
et quando, et apud quos quid deceat.

Uiduas honora que vere viduae sunt. Quod si qua vidua libe-
ros aut nepotes habet, discant primùm propriam domum pie tractare,
et vicem rependere maioribus. Hoc enim est honestum et acco-
ptum coram Deo.

Praecipit, quomodo episcopus aget cum uiduis mulierculis. Inde uero praeceptio
haec nata, quod in primitiua ecclesia, pauperes, uiduae praesertim, quae et aetate fra-
ctae, et fortassis Euangelii caussa uiris et facultatibus spoliatae, ex ecclesiarum facul-
tatibus quas pii ditiores conferebant, frugaliter alebantur, cuius instituti rationem
uero simile est ludaeis, quorum lex uetuit mendicitatem, etiam antea obseruatam.
Quoniam uero nonnihil molestiarum habebat ea facultatum ecclesiasticarum dispem
satio, prudenterque uidendum erat per episcopum, qualibus eleemosyna distribue-
retur: neque ita dandum erat citra delectum quibusuis, ut tenues ecclesiae facultates tan-
dem non sufficerent alendis uere egentibus: ideo paulo exactius de uiduis hic disserit,
docens: quales nam uiduae forent ad eleemosynarum partem admittendae, et quales
rursus excludendae. Sic autem primo ait in genere.

Viduas honora, quae vere viduae sunt.) Vides rectissime adiectam particulam, quae
uere uiduae sunt, ad discrimen illarum, quae quidem nomine et honore uiduae uidentur,
at sic interim agunt in luxu et uoluptatibus, ut nulla coniugata magis. Has siqui-
dem non decet inter viduas numerare. Eas autem, quae vere viduae sunt (quae quo-
modo agnosci possit, mox describetur) iubet non statim admittendas ad ele emosyna
rum participationem: sed generaliter dicit honore afficiendas, id est, omni beneuo-
lentiae affectu prosequendas, et, si opus fuerit, consilio, intercessione, etiam auxilio o-
mniadiuuandas. Sic namque vocabulum honoris saepe accipitur, vt in praecepto il-
lo: Honora patrem et matrem: sic namque Christus ipse Matth.15. vsum vocis illius ex-
plicat. Porro ut constaret, quales nam viduae etiam ex his, quarum vita esset probitate
spectabilis, forent ecclesiae facultatibus adiuuandae, disertis verbis, ex ratione circum-
stantiarum caussam hanc expendit.

Quod si qua vidua liberos aut nepotes habet, discant primùm propriam domumpie
tractare, et vicem rependere maioribus.) Ratione numeri variati, (nam et in Graecis
ita quoque sonant verba) diuerse exponunt hunc locum: Μαυθανετωσαν, id est, di-
scant, quidam ad viduam retulerunt, alii ad liberos seunepotes. Ambrosius itama-
luit reddere. Si qua autem vidua filios vel nepotes habet, discat primum domum su-
am pie tractare. Ex qua versione haec sequitur sententia: Si qua est vidua, cui sunt libe-
ri vel etiam nepotes, ea nequaquam ob id putet sibi otiandum, ac deinceps viuendum
eleemosyna ecclesiae, quasi quae aetate exacta sese satis honeste gesserit: imo adhuc ea
se occupabit in administratione domus, eo more quo ante egit, eamque ad honorem Dei
pie instituet: et vicem rependet maioribus, eandem curam gerens promouendis suis li
beris et nepotibus, quam maiores ipsius impenderunt in ipsa promouenda. Reue-
ra enim quantum ei benefecerunt maiores, qui ipsam benigne et honeste semper
instituerunt: tantundem debet ipsa et suis, eadem praestando piae institutionis officia:
ac nisi istud faciat, ingrata quodammodo erga suos maiores existit, neque agnoscit, quam
multa bona a suis maioribus acceperit, dum suis liberis paria non rependit. Atque hac
ratione (si ad viduas refertur) intelligitur, quomodo ςοργαι φυσηκσὴ semper debe-

105AD TIMOTHEVM CAP. V.

ant per familias propagars, neque unquam possint affectus parentum erga filios sopi-
ri aut intermitti. lam hic subinrelligitur, has viduas, quae sic se gerunt erga liberos aus
nepotes, merito apud hos victum fabituras, proindeque ecclessae eleemosynis nequa-
quam alendas. Alii retulerunt verbum μαυlανέτοσαν, id est, discant, ad liberos seu nepo-
tes, id quod facit Theophylactus: vt sit sententia:liberis illis seu nepotibus viduae dan
dam operam, ut pie sancteque familiam suam instituant, id quod ex ipsa uidua discere
possint: interea autem merito viduam ipsam alant, quae in docendo administratio-
nem familiae ipsis prodest, et cui tenentur vices rependere. Ac subest argumentum
a lure naturae, Rependant vicem maioribus. In natura enim positum est, et leges
etiam latae sunt a sapientibus, vt liberi alant senes parentes. Si enim ciconiae tale
pra bent nobis exemplum (vnde illud αὐτιπελαργο͂ν, quod alias quoque dicitur yuο-
Βοτκοιο turpissimum fuerit, si nos eandem pietatem homines hominibus non praeste.
mus. Et lex erat, vt liberi parentes alerent aut vincirentur: qui in calamitate parentes
descrerent, insepulti abiicerentur. Homerus de quodam lliad.4. pronunciauit, eun
ideo diuinitus e vita sublatum esse ante tempus, quod nutricationem denegasset. Ideo-
que in scripturis senes vocant filios baculos suae senectutis, vt habetur Tobiae 5. pro-
pterea quod sperent se in grauida aetate per filios tanquam baculos sustentandos. A
quomodocunque accipiantur verba Pauli, et quamcunque interpretationem velis
sequi, adiecta est duplex ratio Suasoria, cur ita facere seu viduas, seu liberos con-
ueniar.

Hoc enim est honestum et acreptam coram Deo.) Ab honesto et a voluntate Dei. Hone-
stum est id coram mundo, praeterea gratum ipsi Deorac proinde nullo modo debent vi-
quae officia illa negligere in liberos seu nepores, neque libri in ipsas viduas. Proinde ex
his Pauli verbis perspicuum fit, huiusmodi viduas, quae liberis suis seu nepotibus vsui
esse possunt in administranda familia, vel quarum liberi seu nepotes iam ipsi familias
instituerint, merito ab his alendas, neque ecclesiam earum cura grauandam. leaq iure de
lectum habendum eorum, quibus impendetur publica eleemosyna, nec temere qui-
busuis dandum: tùm episcoporum interesse, prouidere, vt diaconi, qui praesunt distri-
buendis eleemosyais seu ministerio mensarum, in officio non sint cessatores. Praeterea
pium et Deo valde acceptum opus, propriam domum pie tractare: vbi Graece habe-
tur δὐσεθωρ, quod pprie significat pse, religiose, adeoque in flde et timore Dei institue-
re. Neque enim satis est, si curetur sedulo, ne quid decedat in re familiari, sed multo ma
gis opus est, imo istud primo loco requiritur, vt doceantur omnes familiares reuereri
Deum, sancte agere priusquam quaestuose. Postremo pium esse et aequum, vt
iuniores vicem rependaut maioribus, omni honoris officio etiam victui necessar
ria suppeditando.

Porrô que vere vidua est ac desolata, sperat in Deo, et perseuerat in obsecra
tionibus ac precationibus noctu dieque . Porro quae in deliciis versatur, ea viuens mor-
tua est Et haec praecipe, vt irreprehensibiles sint. Quod si que suis et maxime fa-
miliaribus non prouidet, sidem abnegauit, et est infideli deterior.

Nondum explicat, qualibus viduis ecclesla subuenire debeat: Sed quoniam dixit
eas quae verem viduae essent, honorandas: ideo hic instituit descriptionem eius viduae
quae pro vera vidua haberimeretur. Describit autem eam quasi a Signis: arque vt ma
gis elucescat eius conditio, addit et per αυτιθεσιμ descriptionem eius, quae falso vidua
reputatur:sicitaque ait:

Porron quae vere vidua est ac desolata, sperat in Deo, et perseuerat.) quasi dicat: Haec sunt si-
gna quibus discernere possis vere viduam, qualem nos diximus honorandam, ab ea, quae falsd
viduam se gloriatur. Si qua est desolata: id est, mariti, liberorum, neporum, consanguineorum,
denique totius mundi auxilio destituta. Acsperat in Deo: id est, ex solo Deo vult pende
re, nulli placere studet, nisi soli Deo, mundum et omnia, quae mundi sunt, contemi
nens t atque id quo testatum faciat, Perseuerat in elseerationibus ac precationibus no-

106IN I. EPIST. D. PAVLI.

ftuδιεαuς; id est: omni genere pietatis, quod ei per aetatem et facultatem licel
praestare, omni tempore intenta est. Est ergo egregia descriptio uiduae Christianae,
per quam intelligi potest, eam, quae hoc pacto id uitae genus traducit, meriton
omnibus modis honorandam. Sunt autem in scripturis proposita aliquot huius-
modi viduarum exempla et viuae imagines, ex quibus cognosci potest, quantum de-
cus sit earum, quae vere viduae sunt. Iudith.8. Erat ludith eleganti aspectu nimis,
cus vir suus reliquerat diuitias multas et familiam copiosam, ac possessiones armentis
boum et gregsbus ouium plenas: sed nihilominus praeterquam quod illa eleemosy-
nas largiter conferebat, tamen de ea scribitur, quod in superioribus domus suae fecit sis
bi secretum cubiculum, in quo cum puellis suis clausa morabatur: et habens super lum
bos suos cilicium, ieiunabat omnibus diebus vitae suae, praeter Sabbatha et Neome-
nias, et festa domus lsrael.ln tota historia eius mirabslis in Deum pietas, et in patriam
mirus amor ostenditur. ludic. 4.celebratur vidua relicta Lapldóth Deborah, spiritu p-
phetiae clara, cuius prudentia lsrael victoriam contra Sisaram ducem labin regis Cha-
naan obtinuit. Ruth. 1. Noemi et uiri et filiorum solatio destituta, quae nurum suam
Ruth Moabitidem, vt patrios Deos abiuraret, illexit, et natum ex Ruth nepotulum
Obed instar nutricis ac gerulae pie sancteque educaust.1.Reg.17. Vidua Sarepthana ho-
spitalitatem exercet, Heliam Prophetam in summa omnium rerum penuria pascere non
dubitauit. Lucae 2.Hamna vidua filla Phanuelis annorum fere 84. ieiuniis ac deprecatio-
nibus die ac nocte in templo operam dabat, ac tandem Dominum vidit et confessa est,
locutaque est de illo omnibus, qui expectabant redemptionem Hierosolymis. Fuerunt
haud dubie et senctae viduae inter illas, de quibus Macth.27. dicitur, quod ministrabant
Domino et discipulis eius de facultatibus suis. Lucae 21.commendat Dominus pau-
perculam viduam, quae minuta duo aera misit in gazophylacium, cuius affectus plu-
ris factus est a Deo, quam dona omnium diuscum multo amplissima. In summa, su-
mul ex hisce smaginibus, simul ex descriptione Pauls, cum qua haec exempla relata per
omnia conueniunt, manifeste licet colligere, quaenam viduae ceu vere viduae sint ho-
norandae: et quam sit illa vitae conditio laude digna, vbi Christianae pietatis simula-
chra adiuncta habent, et talia praestant, qualia sanctas illas viduas praestitisse scriptura
commemorat. Acnullius tam exigua facultas, nullius tam inidonea ad benem agendum
aetas, quin vel orando, vel eleemosynas, nempe aera minuta, aut calicem aquae frigi-
dae (quem Marcus capite 9. magni facit) conferendo, vel mores iuuentutis formando
uel alla quaecunque charitatis officia queat exercere. Atque his ratsonibus se vere vi-
duas potuerunt declarare. Sed adhuc clarius euadit, qualem esse vere viduam deceat, si
sequentem fucarae viduae descriptionem intueamur.

Porro que in deliciis versatur, ea viuens mortua est.) Vidua, cui adsunt non solum
viltae neceslaria, verum ea quibus abuntatur ad delscias, talis licet marito sit de-
stituta, ne quaquam tamen in illarum viduarum numerum est recensenda, quae
vere uiduae haberi debent. Viduae verae agunt desolate: viduae fucatae agunt
in deliciis, neminem reuerentur, nulli parent, rem domesticam tractant negli-
genter, ad libertatem ac licentiam sunt intentae, otio deditae curam quarum-
cunque rerum a se abiiciunt. Porro quae huiusmodi est certe nequaquam venit
honoranda.

Ea viuens mortua est.) Per αὐτιμειαθολιι seu commutationem uitam elus ligni-
ficatur nihilo praestantiorem morte. Neque enim uere uiuit, quae carni duntaxat
uiuit, non Deo. Saepe etiam mors in scripturis non solum carnis obitum, sed a-
nimae interitum spiritualem damnationemque significat. Vnde mors secunda di-
cta est mors spiritualis siue mors animae in Apocalypsi. Et mortui dicuntur, qui
mundo quidem uiuunt, caeterum quia non habent cognitionem Dei, et Deum
non curant, mortuis nihilo sunt coram Deo praestantiores. Vnde Matth.octauo
dicebat Christus adolescenti, sine ut mortui sepeliant mortuos suos. Et usi-
tato more loquendi etiam uulgo dicuntur uiua cadauera et uiua sepulchra,
qui sie uiuunt, ut nihil agant, quo se uiuere testentur, uel a mortuis parum dis

107AD TIMOTHEVM CAP. V.

stant. Itaque Apostolus viduam viuentem in deliciis comparat mortuae, nihiloque
meliorem ducit, quam si mortua esset: quippe inutilia, et ad mortem animae ten
dentia sunt omnia, quae ipsa facit: ac proinde nequaquam instar eius, quae vere vidua
est, honoranda.

Et hec praecipe, vt irreprehensibiles sint.) Proplus volens ostendere, quale viduam esse
deceat, exigit aciubet eas prorsus irreprehensibiles, adeoq omni ex parte inculpabi-
les esse, ne vel aduersarii earum vitam possint calumniari. Atque ut ita se gerant, vult A-
postolus per episcopum id praecipi ac iuberi, ταῦτα παράγγεπε.

Quod si quae suis et maxime familiaribus non prouidet, fidem abnegauit, et estinfideli deterior.
Ad at vnam hanc rationem quae iustissime ab omnbus viduis exigitur, quamque nu
lo pacto a se reiicere possunt:nempe vt curam gerant suorum et maxime familiarium,
Id autem natura ab omnibus exigit, et nemo non intelligit iustissimum esse vt fiat.
Quae autem id nolit praestare, ad quod natura ipsam compellit, certe talis merito vi-
uens mortua dicitur, quippe quae Christum abnegat, et infideli quouis deteriorem se-
se exhibet: cum fides non modo exigat ea, quae sunt naturae legibus praecepta: verùn
ettam requirat altiora quaedam ex Euangelica charitate prodeuntia. Et in infideli nor
extinguuntur ςοργαὶ φυσιααι, quae et praeceptae sunt a Deo:quare quae illas abiicit, re
cte infideli deterior iudicatur. Nomine autem fidei, dum dicitur abnegare fidem, pe
Synecdochen intelligitur quicquid ad fidem pertinet, nec non virtutes illae, quae ex si
de oriuntur, per quas solas obtinere possunt, vt vere viduae sint et dicantur. Proinde
hinc colligitur, grauissimum esse peccatum, negligere curam suae familiae, etiamsi prae
texantur honestae et specietenus piae caussae:cuiusmodi sunt, quod quidam aiunt, se re-
ligionis ergo Romam adire aut Hierosolymam, vel monachos uelle fieri. Et si pecca-
tum est suos negligere, quid dicemus de iis, qui suis etiam iniuriam inferunt? Proui-
denda autem familiaribus sunt, non tantum ea, quae ulctui sunt necessaria, quaeque ex-
ternae uitae conducunt, sed multo magis, quae ad ueram attinent pietatem, qua ratio-
ne ante dictum est, uiduam debere domum ὁυσεBαμ pie tractare, id est,in iis, quae per-
tinent ad religionem et ueram pietatem, debere instituere. Et si haec cura hoc loco
exigitur etiam a uiduis quantopere incumbit eadem cura ipsis patribus familians-
Postremo euidens argumentum hic habetur, inter primas dotes probae uiduae ha-
bendum, si ipsa strenuë prouideat suis siue consanguineis, siue aliis, maxime fa
milsaribus et eius opera iure adiuuandis. Atque haec quidem de ea, quae inter
probas uiduas sit habenda: Nunc qualis digna iudicetur, quae ecclesiae faculta-
tibus alatur:

Uidua allegatur non minor annis sexaginta, quae fuerit vnius viri vxor,
in operibus bonis hominum testimonio comprobata, si filios educauit, si fuit hospita-
lu, si sanctorum pedes lauit, si afflictus subministrauit, si in omni opere bono
fuit assidua.

De iis, quae uel ipsae adhucpraesunt familiis, uel habent liberos aut nepotes familiam
instituentes, dictum est, satisque indicatum, nequaquam opus esse, ut tales subleuentur
ecclesiae facultatibus. In ea uerô, quae recensebitur in numero alendarum ab ecclesia.
circumstantiae diuersae sunt considerandae. Primo debet esse uere uidua, uti pau-
lo ante descripta est: nempe desolata, id est, destituta omni auxilio, sperans in
Deo, pie perseuerans in obsecrationibus ac precationibus nocte dieque. Sed praete-
rea, ut paucis omnia concludantur, duo adhuc sunt animaduertenda, nempe aetas et ui
ta anteacta.

Vidua, inquit, allegatur.) Graece est καιαλεγεθα.ααιαλέγω significat deligo, conscribo, cen-
turio, sicut milites solent conscribi et in album referri.

Ron minor annis sexaginta.) En aetas uere commiseratione et ope digna:nam iam effoe-
ta emenita, non potens ample obire aliquos labores parando uictui tùm de qua nequaque

108IN I. EPIST. D. PAVLI.

metuendum, quod vel impudicitie, vel cuiuscunque improbitatis notam incurrat. Quo
argumento et declaratur mirabilem esse humanam fragilitatem, cui omnis propemo
dum aetas suspecta esse debet: et omni studio cauendum, ne vsquam impudicitiae no-
tam incurramus. De vita anteacta plurima sunt inquirenda: ldque ob has caussas. Primô
enim si statim eae quoque admitterentur, quae antea vixissent improbe, id scandalo esset
piis et benemeritis, qui existimarent virtuti non suum esse honorem, sed aeque bene fie
riindignis atque promeritis. Quinetiam redderentur aliquo modo securi, qui vitiis as-
sueuerint, ac sic quasi occasionem haberent pergendi in veteri sua praua consuetudi-
ne, dum spes esset se tandem, vbi egerent, ecclesiae facultatibus benigne alendos. Ter-
tio, esset id ingents offendiculo aduersariis religionis, si viderent qui fuerint per omnem
vitam apud nos infames, vt scurras, mimos, lenones, decoctores, aleatores, lenas, am-
bubaias, ali: vt non dicam, quod pii diuites animum a dando et conferendo in gazo-
phylacium ecclesiae remitterent, iudicarentque parum recte collocatas suas eleemosy-
nas, si id genus colluuiem quandam ea eleemosyna pasci cernerent. Et certe quae se-
mel lenas siue ambubaias egerint, facilime recidunt, quamuis vetulae, ad designandum
quod viduarum professionem dedecet. Nemo credat quid mali possint anus commi-
nisci, quae antea malis assueuerint. Postremo si quaeuis aniculae, cuius cuius conditionis
antea fuerint, suscipientur alendae ex aerario ecclesiae, metuendum ne istud non sit suffe-
cturum. Nequaquam ergo mirum videri debet, quond Paulus, vt erat mirem prudens,
tam scrupulose hanc causam viduarum tractet. Haec porro sunt, quae de vita anteacta
vult inquiriac considerari.

Que fuerit vnius viri vxor. Id est, quae non visa sit veluti carnis cupiditate aestuans
mortuo priore marito, nouas nuptias appetere, sed aequanimiter suam tulit sortem, non
gestiens placere mundo, fallacibus et ineptis curis, non solicita vt viris vllis magis pla
ceret, quam vni Christo. Non solent incontinentiae notam effugere mulieres, quae nu-
ptias cito repetunt. Vnde et in iure infamiae labe asperguntur, quae ante annum nubunt:
Et ludith.i5.in ipsa laudatur, quod post virum suum alterum nescierit. Tametsi nemo
hinc putet ita commendari monogamiam, vt cum Montanis damnentur secundae
nuptiae.

In operihus bonis hominum testimonio comprobata.) Requirit de eius pietate in vita an-
teacta testimonium aliorum, et commune bonorum de ea iudicium, nam consideran
dum etiam quales sint qui testimonium ferunt. Recenset et diuersas species bonorum
operum, quae in vita anteacta viduarum solent animaduerti.

Si filios educauit.) Non tantum nutriendo corpora, sed etiam pascendo animas, sana
videlicet doctrina, quemadmodum decet familiam δυσεssᾶν.

Si fuit hospitalis.) Prius quidem bene mereri debent de suis, nempe filiis et dome-
sticis, postea etiam de aliis. Insignis hospitalitas resplenduit in vidua Sarepthana.

Piliorum edu- St sanctorum pedes lauit.) Sancti sunt quicumque pii vere credentes et timentes Deut. Pe
dumlotione per σμυεκδιογιων intelligunt̃ et minima et maxima quaeque pietatis humanita
tisque officia in sanctos, praesertim peregre venientes, et de via fessos exhiberi solita. Pe
des autem lauare aduentanti hospiti, insignis est humanitatis pariterque valde officio-
si pectoris, vt hoc exemplo significetur uidua, quae plane nihil non fuerit prompta in
gratiam sanctorum facere. Erat autem ueteribus mos hospitum aduentantium pedes
statim lauare. Vnde Genes.18. Abraham Angelis illis, quos hospitio excepit, afferam,
inquit, pauxillum aquae et lauentur pedes uestri. Et cap.19. Loth. ad Angelos similirer:
obsecro domini, declinate in domum pueri uestri, et manete ibi: Lauate pedes uestros,
et mane proficiscemini. Et Christus Lucae7. Pharisaeo ait, aquam pedibus meis non de
disti, haec autem lachrymis rigauit pedes meos, et capillis capitis sui extersit.

Si afflictis subministrauit. )Id est, si aegrotis, uiduis, captiuis, aduersaque fortuna ad ino-
piam et miseriam redactis opem tulerit:ltem si afflictos, moestos, solata fuerit, consilii in-
opes consiliis sanis adiuuerit, denique aliis modis, uerbis, factis, affectu, charitatis ar-
gumenta praebuerit.

Si in omni opere bono fuit affidua.) Conclusio paucis uerbis complectens omnia. Si,

109AD TIMOTHEVM CAP. V.

Inquit, fuit assidua, id est, semper et magno animo occupata, in omni opere bono (Em
phatice) ita vt nullum prorsus opus sit verae pietatis, in quo illa se non gnauiter exer-
tuerit. Plurima itaque et vere magna raraque in ea requirit vidua, quae digna iudicabi-
tur, vt ecclesiae facultatibus alatur: Caussas iam ante recensuit: fortassis ideo quoque
Apostolus ita delectum haberi voluit, quod perquam tenue tùm temporis esset ec-
clesiarum aerarium, nec sufficiens alendis multis. Certe nostris temporibus, quibus ra-
ro et vix vsquam tam integras liceat inuenire viduas, quando etiam auctiores aliquam
to sunt multis in locis ecclesiarum facultates, liceret ad quaedam conniuere, nempe e-
tiam sl aetas illa ( quam paucae nunc attingunt) non adsit: etiamsi aliquando secun-
dum maritum experta, dummodo tamen vere desolata sit et bonorum testimonio vi
ta eius anteacta probata fuerit: videtur non excludenda a communibus ecclesiae
beneficiis. Sed quid ista dico? Vtinam facultates amplissimae ecclesiarum non
prodigerentur, per inutiles, otiosos, scortatores, adulteros, praebendarios, qui o-
pes ecclesiarum effundunt alendis scortis, leonibus, venatoribus, aucupibus, mu-
lionibus, etc.

Porro iuniores viduas reiice: cum enim lasciuire coeperint aduersus
Christum, nubere volunt, habentes condemnationem, quod primam fi-
dem reiecerint: simul autem et otiose d'scunt circumire domos, imo
non solum otiosae, verum etiam garrule et curiosae, loquentes quae non
oportet.

Per Antithesin ostendit iunsores seu minores sexaginta annis non recipiendas in
carum numerum, quae ecclesiae facultaribus sunt alendae. Addit et caussas varias, a vi-
tiis sumptas, quibus minor aetas plerunque est obnoxia.

Cum enim lasciuire coeperint aduersus Christum, nubere volunt.) Videtur ab experientia
argumentari, quasi iam ita compertum fuisset in iunioribus viduis, quod vbi semel foi
tassis quaedam participes fuerunt publicae eleemosynae, et factae securiores, coeperunt
ecclesiae bonitate abuti, et cum antea simulassent se deinceps nunquam nupturas, breui
terpres reddidit, Cum lasciuire coeperunt, Graece est καταςρlυηάσωσ, a verbo ςριυνάω,
intemperanter et immodeste ago, infrenis sum, quast soluto vel rupto freno ago, vt
metaphora subesse videatur a iumentis, quae, cùm bene pasta commode aluntur, fero-
cire incipiunt, et lora omnia frangunt effugiuntque ́. Huiusmodi autem viduarum in-
temperantiam vocat lasciuiam aduersus Christum, quia nimirum cum antea visae sunt
se totas voluisse dedere vni Christo, quasi de maritis postea nunquam cogitaturae, atque
eo praetextu receperunt ecclesiae eleemosynas:recte, quando iam iterum captant viros,
et vel fornicantur, vel nuptias nouas meditantur, dicuntur aduersus Christum lasciuire.
Et malihomines tùm interpretarentur, ab ecclesia quodammodo alimenta praebita la-
sciuiae: vnde nomen et secta Christianorum protinus male audiret: neque sine nominie.
Christiani probro tales vidue conspiciunt lasciuire. Nubere quidem per se caret culpa,
sed id non caret culpa, quond, quae antea pollicitae sunt se velle deinceps per omnem vitam
coelibes agere, atque eo praetextu obtinuerunt publicam eleemosynam, iam fallunt palam v-
niuersam ecclesiam, et religionem ea leuitate non parum infamant. Vnde sequstur,

Habentes condemnationem, quod primam fidem reiecerint.) Turpi illa mutatione prioris
propositi praebent occasionem, vtab omnibus damnentur reprobenturque ceu leues,
vane, perfidae, et libidinosissimae, quod fidem siue promissionem illam, qua prius pol-
licebantur, se vitam uelle traducere in coelibatu, irritam fecerint. Nam eae duntaxat ad
mittebantur ad participationem communis eleemosynae in ecclesia, quae sese affirma-
bant ac promittebant caste in viduitate permansuras. Nam duntaxat in quantum uiduae
erant et uiduae permanerent, iudicabantur subleuande ecclesiae facultatibus. Quae m'
trimonium praeeligebant, libere quoque id faciebant, acrelinquebantur alendae a marl
tis. Illa itaque promissio de casta uidutate nequaque talis uoti speciem habebat, qualit

110IN I. EPIST. D. PAVLI.

vota perpetuon obligantia conscientiam quidam confinxerunt: quippe quaedam post illa
promissionem siue votum, si ita velint, nupserunt, vt hic Apostolus commemorat. De
inde si maxime vellent affirmare vota per virgines omittenda:at videant, qualem velit
esse Apostolus, quae castitatem uoueat, nempe sexagenariam. Quanto prudentius ca
uit Apostolus 1.Corinth.7.ubi de uirginitate ac coelibatu disserens sic uoluit semper
accipi sua uerba in commendationem uirginitatis dicta, ut non iniiceretur laqueus conscien-
tiis. Sed aliud uitium accusat Apostolus in uiduis iunioribus, ob quod minus alendae
essent ecclessae facultatibus.

Simul autem et otiosa discunt circumire domos.) Ideo illis non dandum, quia ex liberalita-
te ecelesiae captant occasionem turpis otii, quod mater est omnium uitiorum. Ecclaesiast.
33. Multam malitiam docuit otiositas. Prouerbus 12. Qui sectatur otium, stultissimums est.
Porro habentes otium discunt circumire domos. Cum enim speciosus esset et ueneram
dus uiduitatis titulus, hoc nomine factae arrogantes et ambitiosae se in diuitum domos
inuerecunde ingerunt, et, quod fere solet huic rei adiunctum esse, impudenter a quouis
petunt, et a quouis accipiunt. Hoc enim significabat Christus, cùm obiiceret Pharisaeis
Matth.23.qu comederent domos uiduarum, qui sine dubio circumibant domos illarum, et sem
per petebant: qualem et monachum quendam describit Hieronymus in quadam Epistola ad
Eustochium de uirginitate seruanda. Prouerbus 7. describitur meretrix circumcursitans,
nunc foris, nunc in plateis, nunc iuxta angulos insidians. lerem.14. Dilexit mouere pe-
des suos et non quieuit, et Domino non placuit. Sed quoniam eiusmodi uiduae oben
rantes per diuitum aedes solent nihil omittere, quo sperant se diuitibus placituras: hinc
quoqu quaeuis meditantur, confingunt, commentantur, quae grata illis fore arbitran-
tur. Vnde sequitur:

Imo non solùm otiosae, verum etiam garrulae et curiosae, loquentes quae non oportet.) Exagge ratio
est perCorrectionem, qua ostendit, accedere turpi otio et cursitationibus illis garrulitatem et
curiositatem, denique et obscoenitatem. Prouerbus 7. Garrula, uaga, quietis impatiens. Lo-
quunt, inquit, quae non oportet, id est, quae non solum non decent uiduas, sed nec quascunque
mulieres: imô loquunt quae nocent, dum uaria deferendo et puarietate ingeniorum in aedibus
diuitum quaeuis contingendo, odia, iniqua iudicia, obloqa serunt, quae nonnunque in apertas
rixas et lites abeunt. Quia itaque hoc pacto sese gerunt, certe nemo cordatus et uere uiduas
honorare uolens, tales iudicet ex ecclesiae facultatibus alendas. Ac grauissime his uer-
bis feriuntur, quaecunque hoc nostro seculo praetextu religionis, et castae uiduitatis cir
cumcursitant, et quaeuis a diuitibus extorquent, interea otiosae, garrulae, curiosae. In Grae
co est allusio et αὐταυέκλασις in uerbis illis, ουμένου ἀργαὶ, αλλα κααι πόρίσργοι. De his
uide commentarios nostros in 2. Epistola ad Thessalonicenses, caput tertium.

Uolo igitur iuniores nubere, liberos gignere domum administrare, nullam occasionem da
re aduersario, vt habeat maledicendi caussa. la n.nomnullae deflexerunt secutae sathanam.

Per occupationem adiecit, quid iunioribus faciundum statuat. Nam ubi quis dixis-
set forte, Non uis, ô Paule, iuniores uiduas sustentari ecclesiae facultatibus, propter cer
ta uitia quibus plerunque laborant, quid igitur restat illis faciundum? Respondet, nubant
et mariti eas alant, et in eo uitae genere se pie exerceant, liberos alendo, familiam admi
nistrando, non discurrendo otiose: in quibus rebus honestas et probitas sita est non poe-

Volo, inquit, si viduae q̃ se continere non possunt, et cauere a scandalis, denuô nubant, po
tius quam si promittant se, spe accipiendi uictui neccessaria ab ecclesia, uicturas coeli-
bes. Atque haec est honestissima ratio iudicanda, qua iuniores uiduae possint sibi pro-
spicere, si uidelicet denuo nubant, potius quam vel extrema laborent inopia, uel alias
se parum honeste gerant. sequitur ratio, a uitando scandalo.

Nullam occasionem darc aduersario, ut habeat maledicendi caussam.) Si uidua uult perma

onem dare maleuolis hominibus obloquendi. Quod si nubit, ipsa omnem occasionem
adimit. Nam que nubit, id nemo iure potest reprehendere. Porro uariis modis uidua iuue