In D. Pauli priorem Epistolam ad Timotheum commentarius [Geneva] : [Lambertus Dannaeus], [1577]

IN
PRIOREM EPISTO-
D.
PAVLI
lam ad Timotheum com-
IN QVO NON SOLVM IP-
mentarius.
sius Epistolae doctrina, et artificium singulorum-
que argumentorum loci explicantur: sed etiam
vera Disciplinae Ecelesiasticae forma, tum ex
dei verbo, atque ex ipso Paulo, tum ex veteribus
synodis repetita atque restituta est, vt legitima et
Apostolica regendae Dei Ecclesiae ratio et norma
hodie in vsum reuocari possit.
PER LAMBERTVM DANAEVM
Accessit operi duplex index.
APVD EVSTATHIVM VIGNON
GENEVÆ
M. D. LXXVII.

AD LECTOREM.
Quod saepius, Lector optime, iuris Pontificii cano-
nes, et Gratiani Decretum citauimus, ea solùm mente
fecimus, ut ex his tanquam ex quadam illius temporis
historia, quae veteris Disciplinae Ecelesiasticae vestigia
tunc adhuc (et si tamen corruptioribus iam Ecclesiae tem-
poribus ) restarent, intelligatur:non vt ex istis scripto-
ribus quicquam dubium et anceps decidatur. Nam
etiam ex hoc ipso perspicient omnes, quantùm poste-
riori aetate Romana Ecelesia etiam ab eo tantillos quod
veteris disciplinae reliquum erat) discesserit: et in
quam miseram horribilemque tyrannidem et confu-
sionem iam, iusto Dei iudicio, inciderit, vt ab ea nos
summo Dei Optimi Maximi beneficio liberatos esse
laetemur, Deoque ipsi perpetuo gratias agamus.

ILLVSTRISSIMO ET PO-
TENTISSIMO PRINCIPI
ac domino D. Gulielmo Principi
Auracio Comiti Nassauao etc.
Christi gloriae assertori in Hol-
landia et Zelandia for-
tissimo, Gratiam
et pacem a Do-
mino.

VEtus est illud, Princeps Illu-
strissime, etiam ab Aristotele
vsurpatum, Nihil esse in ipsa
rerum vniuersitate pulchrius
ordine. Quid enim vel oculis iucundum, vel
menti etiam ipsi et animo hominis gra-
tum obuersari potest, quod sit confusum,
et nulla partium apta separatione distin-
ctum? Certe quocunque non tantum ocu-
los, sed omnes animisensus conuerterimus,
si quae in eos incurrunt, neque ordine di-
gesta, neque apto siru inter se cohaerentia,
neque conuenienti loco et modo collo-
cata a nobis apparebunt: ea neque vtilita-
tem, neque venustatem aliquam habere
statim pronuntiabimus, tantûmque ab il-
lis oculorum, animique intuitum auer-

EPISTOLA.

temus, quantum ea nos ad se rapiunt, quae
commoda, propriaque ratione, et disposi-
tione distinguuntur. Hoc in Regno, hoc in
Rep. hoc in oppidis, hoc in pagis, hoc in
priuatorum aedibus, hoc in hortis, et cultis
sedibus, hoc in solitudine, hoc in rebus
que natura gignuntur, hoc in artificiis quae
hominum industria efficiuntur, verumesse ipsa
rerum experientia, et publica mortalium
omnium, non tantum piorum, sed etiam
profanorum hominum vox testatur: deni-
que Mundus ipse, pulcherrimum Dei opus,
ab ordine κόσμος nominatur. Quo magis
detestanda est eorum sententia, qui rerum
confusione non tantum apud se delectan-
tur: sed omnia publica priuataque euerte-
re, et perturbationem (iusto ordine subla-
to) in res omnes inducere conantur, quos
homines ἀτακτους et Ἀναρχικους, tanquam mon-
stra, et generis humani ἀλάςτορας, iam pri-
dem veteres appellarunt. Caeterum si qua in
re alia ordinis obseruatio diligens non
tantum vtilis, sed etiam omnino necessaria est,
maxime in Ecclesia Dei locum habere ex
Pauli Apostoli praecepto debet. Est enim
Ecclesia domus Dei, id est summi illius
regum Regis, in qua idcirco omnia circum-
specte, apte, decenter, et, vt Paulus ipse lo-

EPISTOLA.

quitur, ἀσχημόνως καί κατα τάξιν fieri oportet:
nihil autein confuse, et pertubate, ne ex
ista domus turpitudine ad ipsum patrem
familias, id est, ad Deum Optimum Maxi-
mum aliqua labes quodammodo redun-
det. Itaque ipse eadem benignitate qua
in sacratissimo suo verbo omnia, quae
sunt ad salutem aeternam, ipsiusque Eccle-
siae suae fundamentum necessaria, praescrip-
sit: it a et iam quae sunt ad eiusdem Eccle-
siae ordinem, et ornamentum vtilia, de-
monstrauit, nequa deesset pars ad verae Ec-
clesiae constitutionem necessaria, quam
non ab ipsius ore et verbo abunde disce-
remus. Vt vero hae praeceptiones, quae
Ecclesiae necessarium ordinem continent
etiam nomine ipso ab iis distingueren-
tur, quae doctrinam fidei complectuntur,
generaliter disciplinae Ecclesiasticae vo-
cabulo vulgo sunt appellatae. Quemad-
modum enim ea verbi Dei pars, et ea ve-
ritatis cognitio, quae quid de Deo Patre,
de Christo, eiusque naturis et officio, de
Spiritu Sancto, de causis nostrae iustifica-
tionis, de vita aeterna, nobis credendum
sit, ostendit ossa et neruos, ipsamque adeo
verae Ecclesiae, tanquam corporis οὐσίαν,
et constitutionem continet et aedificat.

EPISTOLA.

Sic illa eiusdem verbi Dei pars, quae disci-
plinae Ecclesiasticae praecepta tradit, hu-
ius Ecclesiae, velut corporis iam suis
membris constantis, sed nudi vestimentum,
cultum, et ornamentum compingit et
consarcinat, quo decore vestiri possit, vt
ex eo quanta sit vtriusque, id est, doctrinae
et disciplinae Ecclesiae inter se consensio
coniunctióque, satis iam intelligi possit. Erit
enim coetus hominum, etiam eorum, qui
puram Dei praedicationem amplexi sunt,
velut nudum quoddam, et suis ornamen-
tis carens, et destitutum corpus, nisi disci-
plinam Ecclesiasticam ad veritatis lucem
et professionem adiunxerit. Denique illa
eadem disciplina recte custos ipsius fidei,
doctrinae, mater virtutum, vinculum ho-
nestatis, neruus societatis Christianae a
Patribus Ecclesiasticis appellatur: cuius
certe tanta vis est, vt sola illud conciliet
Ecclesiae, quod decorum, venustatem,
splendorem, et ornamentum appellamus,
adeóque speciosam eam reddat, vt ab hae-
reticis (qui istius disciplinae fuerunt sen-
per hostes maximi et infestissimi ) inuidio-
so nomine lenocinium vt ait Tertull.
Ecclesiastica disciplina diceretur. Cùm
sit igitur haec disciplina illa iustitiae

EPISTOLA

pars et regula, per quam externus ordo,
et totius Ecclesiae legitima administratio
praescripta est, quis eam spernendam ne-
gligendamue vnquam existimauerit? Cuius
institutio non tantum sub nouo testamen-
to fieri coepta est: sed et iam in lege veteri
a Deo ipso iam olim tradita fuit, vt in li-
bello de Politia Iudaica doctissime iam pri-
dem docuit Cornelius Bertramus Hebrai-
cae linguae professor eruditissimus, et col-
lega meus. Quid enim aliud sibi volunt
illa Dei praecepta, quae Leuiticam tribum
a reliquis distinguuntvt ex ea sola mini-
stri templi eligantur: quae in ipsa tribu Leui-
tica iura Sacerdotum et Leuitarum discernunt,
quae quanta summi Sacerdotis, quanta alio-
rum sit potestas describunt? quae qui ritus cui-
que sacrificiorum generi, quae libamina, quae
oblatio sit necessaria deffiniunt? denique
tota ipsa lex ceremonialis vetus a Deo
ipso dictata, quid aliud, obsecro, est, quam
amplissima et luculentissima disciplinae
Ecclesiasticae descriptio, non tantum autem
quaedam illius delineatio? Nec vero mi-
nus benigne Deus per Apostolos sub
nouo testamento eandem disciplinam
nobis instituit vel potius collapsam in-
staurauit et restituit: vt pote omnino ad re-

EPISTOLA.

cte constituendam regendamque suam
Ecclesiam necessariam, quam sub veteri
descripserat. Id quod cùm ex variis aliis
noui Testamenti locis apparet: tum maxi-
me ex libro Actorum, ex prima Pauli episto-
la ad Corinthios, ex hac ad Timotheum,
et vna illa, quae est ad Titum scripta:in qui-
bus omnibus quicquid ad legitimam Ec-
clesiae gubernationem, et disciplinam Ec-
clesiasticam maxime pertinet, siue totam
ipsam Ecclesiam, siue priuatos regendos
spectes in qua illud totum accurate et co-
piose descriptum est. Vnde mirum et ab-
surdum saepe mihi videri solet, quod tot
postea canones, tot synodorum decreta,
tot Ecclesiae constitutiones, tum genera-
les, tum particulares ad constituendam
disciplinam Ecclesiasticam fuerunt con-
scriptae. Quid enim his fuit opus? Sed ma-
gno contemptu et ignorantia eorum pre
ceptorum, quae ab Apostolis ipsis, id est, a
Dei spiritu antea tradita fuerant id certe
factum fuit, quod haec diuina praecepta sper-
nerent homines, vt sua commenta, vt tradi-
tiones, saepe etiam ineptissimas, at discipli-
nae ipso Dei verbo praescriptae contrarias
in Ecclesiam Deil inueherent. Quid igi-
tur, dicet quis, estne verbo Dei, et in no-

EPISTOLA.

uo Testamento disciplina haec Ecclesiasti-
ca tam accurate tradita, vt nihil iam addi
possit: aut ea authoritate constituta, vt ab
ea sine piaculo, discedi non debeat? Certe
vt huic quaestioni satisfaciam, distinguen-
dum dico. Sunt enim plures istius Eccle-
siastice disciplinae partes, quarum alia gene-
ralem tantum Ecclesiae (quacumque orbis terra
rum parte esse potest) et fundandae et retinen-
de, et regendae modum continet, et describit,
veluti in Dei Ecclesia vocem Domini no-
stri Iesu Christi audiendam esse eamque so-
lam: Sacramenta piis tantùm et fidelibus
danda esse et caet. huiusmodi, quae generali-
ter sunt conseruandae Ecclesiae praecepta.
Alia magis particulares illius administran
dae normas et praecepta tradit et perse-
quitur. Haec vero posterior disciplinae Ec-
clesiasticae pars haec 4. capita complecti vi-
detur: nempe. I. Personarum, quae ad Eccle-
siasticum ali quod munus vocandae sunt,
electionem, 2. Muneris et officii Persona-
rum iam electarum descriptionem:3. Cen
surae, morumque correctionis, quae tum in
consistorio tum extra consistorium fieri
et applicari singulis debet, rationem. 4. Eo-
rum qui censura Ecclesiastica affecti sunt,
et Ecclesiae iudicio abstenti, vel excom-

EPISTOLA.

municati dicuntur, cum eadem Ecclesia-
reconciliationem. Cùm igitur de hoc quae-
rimus, vtrum omnium horum capitum singula sic
praecepta tradita sint, vt his nihil addi
possit, respondeo, in quaque re quaedam
esse οὐσιώδη, quaedam vero συμβεβηκότα.
Sunt οὐσιώδη id est essentialia, quae rei ip-
sius vel tota natura sunt, aut illius pars: ve
Iuti in hoc ipso argumento, Si quis neget
in pastorum aut eligendorum vocatione
Iegitima eorum vitam et doctrinam exa-
minandam, vel approbationem a populo
expectandam esse, ille ea negat, quae sunt
Electionis legitimae οὐσιώδη. Si quis item
hoc examen non ab Ecclesia, non a pluri
bus, sed ab vno quopiam solo fieri et me-
ro vnius arbitratu stare debere doceat, is
οὐσιώδη electionis tollit. Sed si quis hoc vel
illo loco, hoc vel illo tempore, hoc vel illo
modo examen a pluribus fieri debere dispu-
tet, is περί συμβεβηκότων tantum disputat, ve-
luti, exempli gratia vetus electio et examen
pastorum olim a tribus vicinioribus episco-
pis seu pastoribus conuocatis cum presbyte-
rio et Ecclesia (cui dandus erat Pastor) fie-
bat: item in metropolitana tantum vrbe, certo
tempore, nempe ieiunii publici tempore. De-
nique manuum eleuatione (quae χειροτονία

EPISTOLA.

dicebatur) non solo consensu populi, aut
solo vocis suffragio, sane ista omnia sunt
accidentaria, non essentialia in electio-
ne. Sic igitur statuimus, quae verbo Dei
fieri et obseruari ad regendam Ecclesiam
iubentur, siue illa de personis eligendis,
siue de iam electarum munere, siue de re-
Iiquis disciplinae Ecclesiasticae capitibus
agant, illa, inquam, esse οὐσιώδη. Quae au-
tem in quaque vel prouincia, vel Ecclesia
ad haec ipsa praestanda, et ad praxin dedu-
cenda commodiora iudicantur, et consti-
tuuntur, ea esse συμβεβηκότα quaedam, velu-
ti vt hoc potius quam illo tempore fiat ver
bi Dei concio: hoc potius quam illo pres-
byterorum vel diaconorum numero con-
tenta sit haec Ecclesia, hoc est συμβεβηκoς
minimeque οὐσιῶδες. Iam igitur ad quae-
stionem propositam ex hac distinctione
sic respondemus, vt quae sunt disciplinae
Ecclesiasticae οὐσιώδη augeri minuiue no-
uis praeceptionibus, vel constitutionibus
hominum posse negemus: quae sunt autem
σομβεβηκότα, et augeri et minui et tempe-
rari a quaque non tantùm prouincia, sed
etiam coetu et Ecclesia pro sua vel com-
moditate vel incommoditate posse: pro
varia denique locorum, rerum, temporum,

EPISTOLA.

et personarum circunstantia. Eodemque
modo respondemus ad alteram illam quo-
rundam petitionem, in qua quaerunt vtrum
Ecclesia a constituta semel per Apostolos
disciplina recedere possit, ac vtrum sit v-
na et eadem disciplinae Ecclesiasticae in
omnibus euangelicis Ecclesiis forma re-
tinenda? Nam si de essentialibus discipli-
nae Ecclesiasticae agunt, dicimus illa ab o-
mnibus Ecclesiis aequaliter eademque es-
se et seruanda et retinenda, veluti vt sit re-
gimen Ecclesiae non Monarchicum, sed A-
ristocraticum: vt sit in quaque Ecclesia sena
tus et coetus aliquis Presbyterorum ab
Ecclesia electorum, sine quo nemo vel
Pastor, vel alius quisquam negotia Eccle
siae gerat : sit aliqua scelerum et morum
vitiosorum censura, eaque non vnius ali-
cuius arbitratu, sed ἡγουμένων, et vt ait Hie-
ro. Presbyterorum, aestimatione et iudicio
fiat: sit denique excommunicatio, non ex
quorundam Iurisconsultorum et pragma-
ticorum, sed ex Dei verbo iudicantium
hominum sensu et iudicio, lata in non poe-
nitentem, approbante et collecta Ecclesia.
Itaque οὐσίαν disciplinae Ecclesiasticae in o-
mnibus Ecclesiis reformatis et Euange-
licis eandem esse oportere ingenue, et a-

EPISTOLA.

perte respondemus. Sin autem de exter-
nis et accidentalibus huic disciplinae rebus
quaeritur, in quibus commoditas incom-
moditasque praxeos, vsus, et executionis
disciplinae istius versatur, dicimus illas va-
riari posse, atque etiam saepe oportere pro-
pter diuersam diuersorum temporum, re-
rum, et personarum rationem : nedum vt
loci et regiones diuersae eandem semper
disciplinae formam patiantur, aut requi-
rant. Itaque quae hoc loco, et in his regio-
nibus commode geruntur (vti in Gallia
Coenae Dominicae administratio per sin-
gula anni quadrimestria) in aliis fortasse
regionibus commode iisdemque ue temporibus
non fierent aut celebrarentur. Sic in ali-
qua Ecclesia excommunicatio ex scripto
fiet, in alia vero potius ore ipso Pastoris
pronuntiabitur. Sic in hac Ecclesia eius qui
post professionem Christi fuit idololatra et
transfuga, posteaque ad Ecclesiam rediit
confessio die tantum dominica fiet, in illa
quotidie: hic ex scripto, alibi ore ipsius
poenitentis. Haec igitur omnia diuersam
formam habere possunt, modo tamen
coercitio morum, agnitio culpae, separa-
tio hoedorum ab agnis in domo Domini
semper retineatur, fiatque quod fieri prae-

EPISTOLA.

cipit Deus, Denique modo sit Ecclesia et
Dei domus εὔτακτος, non autem sentina im-
proborum, sed recte administrata familia.
Substantia igitur disciplinae vbique in
Ecclesiis Dei eadem esse debet: accidens
autem illius mutari potest. Ergo diligen-
ter quid essentiale, quid accidentale sit,
distinguendum esse respondemus. Porro
nemini, ac ne quidem ipsi summo magi-
stratui, vel Ecclesiae toti concedendum arbi-
tramur, vt illa, quae sunt οὐσιώδη disciplinae
Ecclesiasticae, tollere, vel immutare pos-
sit. Etsi enim in rebus politicis Rex, sum-
musque magistratus nouas leges fer-
re, et veteres abrogare iure potestatis si-
bi a Deo concessae potest, in disci plinae ta-
men Ecclesiasticae fundamento vel vete-
ri, et a Deo iam posito tollendo: vel nouo
reperiendo constit uendóque idem ius
non habet. Cuius rei haec ratio est, et qui-
dem manifestissima, quod cùm disciplinae
Ecclesiasticae scopus et finis hic sit, pri-
mùm vt Pastores, et qui Ecclesiae Dei prae
esse debent legitimam vocationem ha-
beant. Postea vt hominum conscientiae
gubernentur, et ad poenitentiam conuer-
sionemque ad Deum adducantur, ad solum
Deum disciplinae Ecclesiasticae definitio

EPISTOLA.

legislatioque sane quidem pertineat neces-
se est, quia ille solus Ecclesiae, et coetus i-
stius Rex est, dominus, moderator et legi-
slator, idemque solus conscientiarum nostra-
rum legitimus gubernator, arbiter, atque
rector. Itaque solus ille potest leges, tum le-
gitimae vocationis eorum, qui in sua do-
mo praeesse debent, praescribere: tum etiam
mouendae hominum conscientiae, ingi-
gnendǽque poenitentiae modum nobis
demonstrare. In quibus duobus capiti-
bus laus et vis summa vniuersae Ecclesia-
stice disciplinae, quemadmodum diximus,
finisque positus est. De quibus rebus le-
ges alias, et ab iis, quas Christus praescrip-
sit, diuersas ferre neque Reges vlli, ac ne
vniuersa quidem ipsa Dei Ecclesia (quae est
in his terris) potest. Nam et ipsa ecclesia est
duntaxat serua Dei, et non domina, et reges
quoque ipsi sunt in hoc coetu membra tan-
tùm non caput: membra quidem honorabilia,
non tamen sic membra, vt in hoc coetu regem
do imperent pro suo arbitratu, sed tantùm
vt Dei mandata a piis et inter pios obser-
uari sedulo curent. Vocationum enim ec-
clesiasticarum, et conscientiarum nostra-
rum procul dubio solus Deus et scrutator
et gubernator et Rex et autor esse debet

EPISTOLA.

et potest. Itaque cùm hominum conscien-
tias immutare, inflectere, ad Deum adduce.
re, huius disciplinae ecclesiasticae proposi-
tum sit et finis, quomodo, quaue via id fieri
recte possit, a nemine, praeterquam ab vno
Deo praescribi, definiriue potest, quia so-
lus ille eas fabricatus est: solus quomodo
eae regendae, flectendae, ac immutandae
sint, nouit, solus earum dominus est. Ipsius
enim solius templa et sedes sunt nostrae
conscientiae. Vnde velle ab alio, et mor-
tali quidem homine, leges inflectendae, et
conuertendae nostrae conscientiae propter
Dei verbum habere, est hallucinari velle,
est operam perdere, est summam iniuriam
Deo (qui sibi vni hoc totum ius reserua-
uit )inferre. Possunt igitur Reges, regum-
que consiliarii, viri prudentes, leges de pu-
blica inter ipsos ciues pace tuenda dicta-
re et commentari: leges autem de con-
scientiae hominum regendae, aut inflecten-
dae ratione et modo (praeter eas, quae Dei
verbo praescriptae sunt) nouas cogitare et
comminisci, denique de legitima eorum
qui ecclesiam (id est domum, Dei non ipsorum
Regum gubernant) vocatione praeter Dei.
i. ipsius Domini domus voluntatem le-
ges inquam et regulas condere et sancire

EPISTOLA.

certe quidem illi nullo iure possunt. Ac, vti
dixi nec Ecclesia quidem ipsa vniuersa et
collecta in Oecumeniis, quae vocant, conci-
liis hoc quoque potest, adeo vt mera fue-
rit tyramnis, et in ius ipsum Dei inuasio im-
probissima quicquid Synodi illae Oecume-
nicae contra praescriptam verbo Dei disci-
plinae Ecclesiasticae οὐσίαν induxerunt, et san-
ciuerunt: quanquam se aliquid melius et
sanctius moliri existimarent. Quod verum
esse, vel ipsa Ecclesiae confusio, ruinaque,
quae inde con secuta est, manifeste decla-
rat. Nam si illa Apostolicis scriptis prae-
scripta disciplina retenta fuisset, numquam
in eam perturbationem Ecclesia incidis-
set, a qua miserrime tandem pessundata
est. Quid igitur, damnamûsne omnes eas
Euangelicas Ecclesias in quibus vel nulla
disciplina Ecclesiastica omnino obserua-
tur, vel Apostolica non retinetur: sed in qui
bus ea vel corruptaest: vel etiam alia, pro
vera substituta ? Ad hanc odiosam qui
dem quaestionem, et quae tamen saepe no-
bis obiicitur, ingenue quidem, sed tamen
placide et modeste respondemus. Nos
propter carentiam et εἰπουσίαν? disciplinae
Ecclesiasticae minime damnare Ecclesias
et coetus illos hominum, in quibus vera pu-

EPISTOLA.

raque Euangelii Christi praedicatio retino
tur, summota omni idololatria: ergo non
diffitemur et eas etiam veras esse Dei Ec-
clesias. Vnica enim est, eaque fundamen-
talis verae Ecclesiae nota in his terris, pura
nimirum verbi Dei predicatio a legitimo pa
store facta, quae vbicumque est, illic quoque
est Grex Domini, iuxta illud Christi, O-
ues meae vocem meam audiunt: et si ab eo coe-
tu saepe Sacramentorum administratio,
sae pe etiam morum correctio, Ecclesiasti-
cǽque disciplinae vsus et praxis exulat,
atque abest. Quod enim hae duae posterio-
res notae, tanquam necessariae, ad verae Ec-
clesiae designationem a nomnullis pronuntian-
tur, ostendunt illi tantum, quid quantumque
requiratur, vt omnibus suis numeris ab-
soluta sit verae Ecclesiae facies. non autem
illud volunt, omnino Dei Ecclesiam dici
eum coetum non posse, in quo pure et ve-
re verbum diuinum praedicatur, si nulla
sit disciplinae Ecclesiasticae praxis. Sunt igi-
tir huiusmodi Ecclesiae quidem, sed non
omnibus suis partibus et numeris absolu-
tae: quin potius claudicantes. Sic ille a no-
bis dicitur homo, cui brachium vtrumque
abscissum est, si modo idem ille ratiocina-
tur. Sed hoc conari, hoc studere, hoc ef-

EPISTOLA

ficere omnibus modis debent illae Ecclesiae,
quae summo Dei beneficio idololatriam
abiecerunt, verum Dei verbum et vitae
aeternae fundamentum receperunt, et ad-
huc tamen ista disciplina carent, vt hoc
tam praeclarum ornamentum. i. discipli-
nam hanc Ecclesiasticam ( qualis ab Aposto-
lis praescripta est) ad corpus illud Ecclesiae
suae adiungant, et addant, vt non modo
neruos et ossa Ecclesiae habeant, sed etiam
vt sanguinem, colorem, venustatem, vires
denique Ecclesiae integras retineant. At-
tendendum est enim diligenter ad illud
Spiritus sancti dictum rectas faciendas esse
vias nostras, ne quod claudicat tandem pror-
sus abducatur a via. Nam si quae necessaria
sunt per incuriam in Dei Ecclesia negli-
gantur, temporis successu illa penitus a
Deo tandem abalienantur. Quia vero haec
discipli na maxime hac Pauli Epistola,
quae prior est ad Timotheum, est explica-
ta, idcirco eam potissimum delegi, in cu-
ius interpretatione meam de toto hoc ar-
gumento sententiam breuiter, more meo,
exponerem. Scripserunt in hanc ipsam
Pauli Epistolam varii, tum veteres, tum recen-
tiores interpretes, eruditi illi quidem: sed
qui se in hoe de disciplinae Ecclesiasticae ar-

EPISTOLA.

gumento maxime ostentare voluerit fuit
Claudius Spensaeus. Is enim praeter ma-
gnos in ipsum Pauli contextum commentarios
etiam tres libros Digressionum, quas ap-
pellat, et ipsos quoque prolixos edidit in
hanc Pauli Epistolam. Tantum autem ab-
est, vt, meo quidem iudicio, quisquam iis
adiuuari possit, vt nihil sit et scriptore i-
sto obscurius, et illius disputatione magis
perturbatum atque confusum. Sunt enim
isti scholastici, e quorum numero fuit Spen-
saeus, iusto Dei iudicio occaecati: et tam
tenebriones, vt in plerisque ne seipsos qui
dem intelligant, quia sunt in tenebris et
mataeologia educati. Certe cum in eos com-
mentarios incidissem, nihilque in iis pro-
ficerem, mature abistis digressionibus et er-
rore ad ipsum Paulum et verum iter redii, fe-
cique illud, quod habet prouerbium ve-
tus bibi et fugi. Quantum autem hoc meo la-
bore ipse sim consecutus, et rem caeteroquin
propter temporis vetustatem, diuturnan-
que desuetudinem, iam obsoletam ac dif-
ficilem illustrarim, aliorum esto iudicium:
certe magnis laboribus et lucubrationi-
bus haec vetustatis rudera nobis eruenda
fuerunt. Precor autem Dominum Deum
vt hos meos labores Ecclesiae suae vtiles,

EPISTOLA.

piisque viris suaues esse velit. T.vero E.
Princeps Illustriss. cui eos animo demisis-
simo ac lubentissimo dono, dicóque,
si probabuntur, certe operae meae recte col-
locatae fructum hunc maximum iam ero
consecutus. Quamobrem autem hoc, quicquid
est operae meae, T. E. dedicarem cùm variae
et multae sunt, eaeque graues causae, tum
hoc imprimis, quod cum summo Dei Op-
timi Maximi bene ficio, tuaque illa plus
heroica virtute et constantia Zelandiae et
Hollandiae, totiusque illius tractus Eccle-
siae Dei pace recreentur, nihil vel ad eas,
iam praeclare instituendas: vel quae erunt
constitutae retinendas hac disputatione ap-
tius atque vtilius, adeo etiam magis ne-
cessarium esse existimem. Quemadmo-
dum enim Ecclesiasticae disciplinae con-
temptus, atque praetermissio magnas in
Ecclesiam ruinas semper induxit:ita dili-
gens illius obseruatio et ad Apostolicam
normam reuocatio non tantum caelestem
ipsam doctrinam sartam tectam puranque
inter mortales conseruauit, sed etiam
mores ipsos hominum nomen Christi pro-
ffitentium, si qua in parte ad vitia delabe-
bantur ad meliorem frugem conuertit, et

EPISTOLA.

In Dei metu officióque continuit: est de-
nique haec eadem aduersus enascentes
haereses sepes et munimentum validissi-
mum, aduersus iam natas et infelicissime
pullulantes, tanquam aduersus magica ve-
nena, remedium praesentissimum. Quan-
quam autem T. E. doctissimorum virorum,
imprimis autem generosissimi praestantissimi
que illius viri Ph. Marnixii Domini montis
Sancti Aldegondii, et fidelissimi verbi Dei
Ministri Taffini, (a quibus haec ista discet)
eruditissimis sermonibus non caret, haec
tamem in commune vestrarum Ecclesia-
rum commodum, tanquam symbolum, et ipse
pro virili volui conferre, vt illae intelligant
quantum pro T. E. et illis ipsis bene ex
animo velim, ac felicissima atque opti-
ma quaeque a Deo ardentibus votis exo-
ptem. Tuae vero virtuti, Princeps Illustri-
sime, quid non debeatur, cùm ab omnibus
fidelibus et Christianis viris, tum vero
a nostris Gallis, quorum salus et incolu-
mitas semper summae curae fuit tibi, frati-
que tuo Illustriss. Comiti Ludouico ( cu-
ius felix memoria nunquam caneset, ac
ne seclis quidem innumerabilibus, cuius
vtriusque et armis et prudentia Ecclesiae
Gallicanae ab aduersariorum atrocissimis

EPISTOLA.

Iniuriis contra leges patrias, moremque
maiorum illatis tandiu sunt defensae: de-
nique cùm tua sit hodie in orbe terrarum
gloria, tantaque rerum pro Dei gloria as-
serenda gestarum laus, vt parem tibi tan-
que constantem principem nulla adhuc
hominum aetas viderit. Tu Prouinciam ti-
bi commissam ab Hispanorum ac extra-
neorum tyrannide eripuisti, tu Belgium
intestinis morbis profligatum ac iam de-
ploratum inexpectata ratione et medici-
na sanasti, ac in iura maiorum pristinum-
que splendorem restituisti. Tu hostibus
io triumphum iam canent ibus fugam in-
iecisti, et victor ipse triumphatórque
Christi vexilla praeferens rediisti, Tu pie-
tatis assertor, tu Iustitiae publicaeque salu-
tis vindex fortissimus ore omnium mor-
talium celebraris, adeo quidem, vt qui tan-
ta, tamque praeclara et pro Domini no-
stri Iesu Christi regno amplificando et
pro patria libertate tutanda bene geris, tu
quoque bene inter omnes mortales mere-
ris audire Βροτοῖς γὰρ vt ait Eurip. χρηστὰ πρα-
γματα τα Χρηστῶν ἀφορμὰς ἐνδιδωσ᾽ ἀεί λογων.
Ego vero Princeps Clementiss. cùm tot ad-
mirandas virtutes tuas commendari vbi-
que gentium intelligam, et hoc quoque

EPISTOLA.

ue in T.E. obseruantia testimonium et
tuarum laudum praedicationis conatum
et symbolum extare volui quod vt grato
benignóque animo T. E. accipiat obnixe
precor. Dominus Deus solus, Æternus Sa-
piens, Bonus, Iustus, Misericors, te velut
alterum Danielem, Spiritu suo corrobo-
ret ac confirmet, et ad Ecclesiae suae presi-
dium diutissime felicissimeque nobis, et
toti Belgio incolumem conseruet. Geneuae
Cal. Augusti Anno temporis vltimi.
CIↄ Iↄ LXXVII.

IN
D. PAVLI
APOSTOLI
priorem ad Timotheum
E pistolam.

L. Danaei Commentarius.
CAP. PRIMVM.

PAVLUS Apostolus Iesu
Christi ex ordinatione Dei ser-
uatoris nostri, et Domini Iesu
Christi, spei nostrae.

Paulinarum Epistolarum genus est duplex, v-
num earum, quae ad Ecclesias totas scriptae sunt.
Alterum, earum quae ad Particulares quasdam per
sonas quae erant, vel Ecclesiasticae, vti vtraque ad
Timoth. et vna ad Titum. vel Priuatae, vt ea quae
est ad Philemonem. Nam quae circunferuntur
Pauli Epistolae ad Senecam et contra, sunt fictae
et ementitae. Quanto vero est dignior, qui Ec-
clesiae praeest priuato homini, ita vberiora et lo-
cupletiora sunt earum Epistolarum argumenta,
quae ad praefectos Ecclesiae scriptae sunt (quales
sunt illae quae ad Timotheum, et Titum, quae
pene sunt paris argumenti) quam earum, quae ad

2AD I. PAVL. AD TIM.

priuatos.
Quae fuerit autem huius Epistolae ad Timo-
theum scribendae ratio, et occasio facile ex ipso
Paulo verss.3.intelligitur, nimirum, quod iam qui-
dam sanam Euangelii doctrinam, ab ipso Paulo
et aliis Fidelibus Christi Ministris traditam, et
explicatam varie corrumperent tum in Substan-
tia ipsa et doctrina, tum in Modo et forma illius tra-
dendae. Cui malo vt mature occurreret Paulus,
Timotheum monet quid opus sit facto, non tam
ipsius quidem gratia, quam aliorum, id est, isto-
rum doctrinam veram et sanam deprauantium.
Quando scripta fuerit infra cap. hoc ipso vers.
3. Vnde scripta sit in fine huius Epistolae dicetur,
Domino fauente.
Diuiditur autem totum corpus, et σύνταγμα
huius Epistolae in duas tantùm partes, nempe, Sa-
lutationem, et argumenti suscepti tractationem.
Epilogo enim, id est, postrema illa parte caret, in
qua variae salutationes esse solent, quae in aliis tamen
Epistolis extant, quae hoc loco non erant neces-
sariae.
Salutatio autem haec tria continet vbique, ni-
mirum
(Quis scribat
(Ad quem scribatur
(Summam precationis
Ergo quaeritur, quis seribat?
Scribit
( Plaulus, personam designat
( Apostolus, munus suum describit
(Plus est enim dixisse Apostolum, quam
seruum Dei simpliciter, quod alibi facit. Chry-
sosto. hoc annotat
Apostolum autem se vocat, et Iesu Christi:non

3CAPVT I.

hominum: in quo est commendatio muneris. Ni-
hil enim nisi apprime salutare habet legatio et
munus huiusmodi et a Christo demandatum et
Dei ipsius ordinatione siue decreto. In quo inest
confirmatio huius muneris. In hac autem statim
epigraphỹ apparet tum summum amoris Pauli
erga Timotheum et luculentissimum testimo-
nium: tum illius muneris et Apostolatus firmamen-
tum maximum. Quod non ipsius quidem Timo-
thei gratia fit, sed aliorum, quos admoniturus e-
rat Timotheus, nec quidem tam suo, quam Pau-
li nomine et authoritate. Itaque hanc authorita-
tem assertam prius confirmatamque esse opor-
tuit. Deinde ipsius quoque Timothei et confir-
mandi et commendandi apud Ecclesiam causa,
qui a Paulo missus erat, hoc additum est, quo
iustior ipsius vocatio appareat, Pauli vocatione
semel stabilita, etsi de ea Ephesii incerti esse non
potuerunt, inter quos vixit per biennium Paulus.
Nihil autem hoc loco fit a Paulo ostentationis
et iactantiae animo, sed quod muneris autho-
ritatem defendi aduersus quorundam impostorum
calumnias oportuit, vidit que pro temporis cir-
cunstantia esse necesse. Caeterum docet hic lo-
cus a quo mitti de beamus et vocari, nempe a Deo.
Nemo enim vsurpat sibi honorem Hebr. 5.V.4.
etsi non omnes extraordinarie (vti Paulus) vo-
cantur.

Finem autem, et caussam tanti Dei beneficii
erga homines ostendit, dum appellat Deum ser-
uatorem. Quia enim Deusnos seruare vult, etiam
mitti ad nos, qui ipsius Euangelium et volun-
tatem annuntient. Psal.74.Luc 13.vers.34. id est,

4AD I. PAVL. AD TIM

qui istius viam salutis exponant nobis.
Vocat autem Patrem seruatorem vti Tit I.vers.3
et 2.vers 10. et Christum spem nostram. Vti enim
Pater dedit Filium, per quem seruamur. Ioan.3.V.
I6.ita Filius est fundamentum spei et salutis nostrae,
vt cùm haec Patri et Filio communiter tribuun-
tur, intelligamus esse indiuisa Trinitatis opera, et
tres personas paris, non autem dissimilis maie-
statis et potestatis. Hec breuiùs persequor, quia
a multis copiose tractata sunt.

Timotheo germano filio in fide. Gra-
tia sit tibi misericordia et pax a Deo Patre
nostro, et Christo Iesu Domino nostro.

Timotheus quis fuerit apparet ex Act.16. et
variis Epistolarum Pauli locis: Hunc autem vocat et
Filium in fide, vt distinguat a carnali filio: et
Germanum. i. verum et referentem veros mores
Patris Pauli: non igitur fuit hypocrita et fictitius,
vt hodie multi qui magnorum Dei seruorum et
filii sunt et discipuli. Quod vtrunque pertinet ad
Timothei laudem et imitationem.

Sic Titum appellat Filium Tit.I.v3 et Corin-
thios quoque I Corinth. 4. vers.14. Tamen obstat
quod ait Christus Math.23.vers.9. et Hebr.12.V.9
Vnus est Pater animorum, nempe, Deus. Resp.
Verum est per se et proprie vnicum esse animo-
rum nostrorum Patrem, nimirum Deum ipsum:
sed communicatione quadam, et quatenus homi-
nes sunt huius nostrae in fide et Ecclesia Dei ge-
nerationis, aut potius regenerationis instrumenta,
vox ipsa Patris benigne illis a Deo communicatur,
eti et Patribus carnalibus eadem vox Patris. Plus

5CAPVT I.

autem debemus Patribus qui nos in Dei metu
instruunt, quam qui nos tantùm corpore gignunt.
Nec quod pastores dicantur patres nostri in fide
excusat patres ipsos corporum et carnales, quo
minus instituant liberos suos in vero Dei metu
et pietate Deut.4. vers.II.et II.V.I9. sed differentia
tamen ostenditur inter vtrunque genus patrum,
quorum alii sunt nobis tantùm spirituales Patres,
alii sunt carnales.

Filii autem dicuntur, ait Augustinus contra
Adimantum cap.5. (Natura
aut ( Doctrina
Imitatione
Hic et doctrinae et imitationis ratione Timo-
theus filius dicitur, non tantùm aetatis, vt tamen
putat Erasmus. Salutatio est in his verbis posita
Gratia et haec (Deo Patre nostro
Misericordia (omnia (
Pax
a
(Domino Iesu Christo.
Misericordia addita est hic, vti in Epistola ad Ti-
tum, praeter stylum et communem morem Pauli,
quo magis suum erga Timotheum amorem te-
staretur, et se miro erga eum affectu impelli et
affici ostenderet. Recto autem ordine et natura-
li vtitur in his enumerandis Paulus, et progredi-
tur a causis ad effecta. Est enim gratia causa mi-
sericordiae, vt misericordia ipsa causa pacis no-
strae. Est igitur gratia gratuita nostri acceptatio,
quae fit a Deo, quam sequitur misericordia, id est,
peccatorum nostrorum remissio. Itaque vocem
misericordiae hic passiue pro effecto, quod in
nobis apparet: non autem actiue in Deo accipi-
mus

6AD I. PAVL. AD TIM.

Author autem tot et tantorum donorum est
Deus Pater noster, in et per Christum Dominum
nostrum, in quo omnes Dei promissiones et be-
neficia sunt, Amen et Etiam

3
Quemadmodum te sum precatus vt
permaneres Ephesi, quum proficiscerer in
Macedoniam, permaneto, vt denunties qui-
busdam ne diuersam doctrinam doceant:

Secunda pars huius Epistolae sequitur, in qua
de re ipsa et argumento est agendum. Primum autem
occasionem scribendi narrat, deinde rem ipsam
aggreditur Paulus. Ex ipsa vero disputatione ap-
paret magnam partem esse hanc epistolam ἐπανωρ
θωτικήν et δειδακτικήν. Constat autem sex capitibus,
quorum summa breuiter hac nostra tabula com-
prehensa est. In summa in hac Epistola plena mi-
nisterii Euangelici descriptio continetur, et disci-
plinae Ecclesiasticae institutio explicatióque. Nam
quae ad particulares quaestiones pertinent, suntque
scitu necessaria videntur a Paulo tradita in Epi-
stola ad Corinthios.

8AD I. PAVL. AD TIM.

Precatus) blanda et modesta ad monitio: quae eo a-
cutius pungit et magis serio, quo maior est Pauli
in Timotheum authoritas, id est, praeceptoris et
patris in filium, et discipulum ius et affectus.
Vtrunque autem potest Pastor, Denuntiare vt
praefectus et pastor: et Precari vt frater2 Tessal.
3.V.I2. Nam quam hic sibi non tribuit, dat Timo-
theo postea potestatem:nimirum, Denuntiandi
et quasi iubendi. Hic autem nihil de Papali au-
thoritate et Petri iure agitur in Timotheo E-
pheso praeficiendo, cuius consensus in Timotheo
vocando non interuenit, neque a Paulo est vel
quaesitus, vel expectatus.

Annotauit Eras. lucidiora esse Graeca, quam
Latina, quod verum est, et repetendum est ali-
quid ἀπό τοῦ κοινοῦ, sic Quemadmodum te rogaui,
vt permaneres Ephesi, maneto, vt denunties, et c.
Sic enim facile fluit sensus.

Proficiscerer in Macedoniam, Haec est tertia
profectio (quemad modum obseruauit D.Th. Be-
za praeceptor meus) quae contigisse videtur annoa
Pauli conuersione 28. et a nato Christo 62. Huius
sit mentio Act. I9. et 2O. Ergo scripta est haec E-
pistola ante eas, quae sunt ad Ephesios, Philippen-
ses, Colossenses. Post eam tamen vtranque quae
est ad Corinthios, et ad Titum. Post vtranque
eam, quae ad Thessalonicenses scripta est, vt quidam
putant.

Apparet etiam Paulum habuisse Ephesiorum
Ecclesiam commendatissimam, cui tam sollicite
prospicit.

Ne aliter doceant) Cur hoc timuerit Paulus
ratio satis intelligi potest ex Apocalyp.2.vers. 6.

9CAPVT I.

et quod iam Galatae, quae erant vicinae Ecclesiae,
abducti fuerant a synceritate et puritate doctri-
nae Euangelii per huiusmodi pseudofratres con-
cionatores et nebulones, qui aliter, quam Apo-
stoli, Euangelii praetextu docebant. Quid sit au-
tem ἑτεροδιδασκαλεῖν hic et inf cap. 6.V.3. varia est
interpretum sententia: sed ex legitimi pastoris
definitione facile tanquam ex contrario perspi-
cietur. Illa autem definitio extat apud Matthaeum
22.vers.I6. vbi de Christo agitur. Est igitur verus
Pastor qui docet viam Domini in veritate, idque
sine personarum acceptione Malach.2. Ergo
peccatur vel in Re et doctrina, vel in Forma et
modo docendi, quam ὑποτύπωσιν appellat Paulus
Timoth I.vers.13. vel in Applicatione et vsu do-
ctrinae 2 Timot.2.vers.15. Quibus omnibus vitiis
et modis aliquis ἑτεροδιδασκαλεῖ, id est peccat in
docendo.

4 Nec attendant fabulis et genealogiis
infinitis, quae potius quaestiones praebent, quam
aedificationem Dei quae est per fidem.

Εʹξήγησις. Illustrat exemplo quod sup. versic.
praecepit. Quid sit nimirum ἑτεροδιδασκαλεῖν. Ex
hoc autem loco apparet non eos tantum in do-
cendo peccare, qui falsa tradunt, sed etiam eos
qui vana et inutilia. Denique qui non necessaria
curiose et diu inquirunt et perscrutantur. Cuius-
modi olim fuit genealogiarum percensio, vel in-
uestigatio. Hodie infinitae quaestiones quae sunt
in scholastica. Primùm de hypothesi agamus, de-
inde veniamus ad thesin. Ac falsa est eorum inter-

1OAD I. PAVL. AD TIM.

pretatio et sententia qui volunt nomine genea-
Iogiae hic intelligi, vel Mathematicas descriptio-
nes natiuitatum, quas tamen damnatas esse agnos-
cimus. vel longas illas series et disputationes de
Æonibus, quas Valentinus ipsiusque discipuli e-
tiam post Pauli mortem, nimirum circa annum
a Christo passo cx. inuexerunt in Ecclesiam, tan-
quam fidei doctrinam necessariam.

Quod ad horoscoporum inspectionem et na-
tiuitates quae ab Astrologis fiunt, illae non γενεα-
λογίαι appellantur, sed γενέσεις et γενεθλιαλογίαι, et
qui eas tractant et docent, non γενεαλόγοι, sed
γενεθλιακοί nominantur. Hanc tamen interpreta-
tionem videtur amplexus Chrisostom. quae huic
loco minime conuenit.

Quanquam autem inter Ephesios, qui Iudaei
non erant, versabatur Timotheus, tamen inter
Iudaeos maxime huiusmodi quaestiones, quas hic
damnat Paulus, fiebant, vti etiam Tit. I.vers.14 eas
Iudaicas fabulas vocat Paulus. Sed vel iam huius-
modi fermentum in Ecclesiam Dei irrepserat,
vel ex ea communicatione, quae fidelibus cum
Iudaeis conuersis intercedebat hoc periculum iam
Ecclesiae imminere potuit, et praeuideri a Paulo.

Fuerunt autem huiusmodi de Genealogiis
disputationes. Quis ex qua familia ortus esset, si-
ue de se Iudaei agerent: siue de gentibus. Id quod
partim ostentationis plenum est, partim inanis
cognitionis.

Μύθους, igitur vocat huiusmodi quaestiones,
quod etsi saepe non sint prorsus res falsae et fictae
pro animi libito:tamen sunt inutiles, vti fabulae
et ficte narrationes Μύθος autem vnde nostri Gal-

11CAPVT I.

li duxisse videntur suum illud Mot et Latine Mu-
tire, est vox aliquid significans hominis ore e-
gressa et prolata, et generalis illius significatio est
et acceptio. Sermonem enim quemlibet notat
etiam apud Homerum vox Μῦθος. Iubet igitur so-
brie potius eas delibare Paulus, quam iis inhaere-
re et immorari. Ait enim Ne attendant. Nam
quasdam tradit etiam Dei verbum nec inanes,
nec infructuosas: nec tantùm vetus testamentum,
sed etiam nouum, vti Genealogiam Christi ipsius.
Id quod fit ad fidei nostrae confirmationem, et
vere humanitatis Christi approbationem, in quibus
eatenus nobis versari licet quatenus et modum
teneamus, et scopum a Spiritu sancto propositum
non transiliamus. Sic fecerunt quoque Patres, vt
Augustinus lib 2.3.7. contra Faustum, et liber 2. de
Consens. Euangelist.

Hae disputationes et inuestigationes nimiae, vi-
dentur ex eo cepisse, quod ante Christum et sub
lege studiose inter Iudaeos cuiusque familiae des-
criptio fiebat et tum publicis archiuis, tum pri-
uatis monimentis religiose et diligenter seruaba-
tur, adeo vt reiecti sint et expulsi ex sacrificato-
rum numero qui suam Genealogiam ostendere
non possent. Num. 1.vers.18, et Nehem. 7. V.62.
Igitur iussi sunt eas habere tum in archiuis publi-
cis tum priuatis scriniis Iudaei Numer. 25.vers.5.
adeo vt Prophetae ipsi libros totos de iis edide-
rint vt est 2 Chron. 12. vers. 15. Sed in eo ratio di-
uersa fuit illis et nobis, illi expectabant Christum
ex vna quadam et certa suae gentis familia, et ge-
nere nasciturum, non ex quauis tribu. Idcirco di-
stinctio familiarum diligenter retinenda ab iis

12AD I. PAVL. AD TIM.

fuit vt melius postea Christum agnoscerent. Nos
iam ex ea familia natum scimus et habemus vt
hac inuestigatione nobis hodie non sit opus. Dein-
de praedicatur Christus, vt non vnus tantùm fa-
miliae vel gentis: sed omnium populorum, omnium
nationum Mediator, Deus et Redemptor, vt in
sola Iudaeorum gente non sit hodie nobis Chri-
stus quaerendus. Dixit, et quidem recte, August.
etiam veteris Testamenti Genealogias ad Chri-
stum pertinuisse liber 19. contra Faust. cap.351. Vnde
apud illos ante natum Christum fuit haec quae-
stio tolerabilior, quae hodie cessat nisi si sumus
infideles, et Christum vere natum secundum Pro-
phetas dubitemus.

Duplici nomine condemnat eas Paulus, quod
et sint Infinitae, et Inutiles ad vitae pietatem in
nobis serendam et gignendam. Vtrunque pugnat
cum vero omnis studii et inquisitionis fine. Quae-
rimus enim vt inueniamus: et vt tandem ad ali-
quam cognitionem, atque etiam eam nobis vtilem
perueniamus et insistamus ei acquiescentes. Quem
fructum aut vsum non praestant hae quaestiones.
Edificationem igitur eam dicit quae est in fide, id
est, quae secundum ipsius Dei voluntatem, verbum,
et praeceptum est, et solida. Nam finis Theolo-
giae verae, est aedificatio conscientiarum nostra-
rum, non vana et turgida scientia variarum dis-
putationum et quaestionum. Ædificant enim, sed
ad pugnas et clamores tantùm eae quaestiones,
quae sunt de huiusmodi rebus, ac propterea vt sunt
ita merito appellantur inutiles 2 Timoth.2.v.
16 et 23.

13CAPVT I.

5
Porro finis mandati est charitas ex
puro corde, et conscientia bona, et fide non
simulata.

Αʹντίθεσις . Opponit ex aduerso inutilibus istis
quaestionibus veram Theologiae tractationem,
quae charitatem pro fine habet, Verbum Dei pro-
fundamento, πρᾶξιν autem, eamque legitimam, pro
laboris fructu et pro iusto finis, ad quem tendit
testimonio, quae tria breuissime quidem, sed ta-
men grauiter complectitur hoc loco Paulus.

Finis praecepti) id est legis Dei, quam suae cu-
riositati praetexebant, est charitas. Ergo non ineptae
et inutiles quaestiones istae. Legis nomine Scri-
pturam sacram intelligit, quae Legis nomine ap-
pellatur, quod tunc temporis alia nulla sacra scri-
ptio adhuc esset, nisi de Lege, etsi Legem ipsam
a Prophetarum scriptis nonnunquam distinctam
legimus Luc 24. Sed et Legis nomen latissime
patere certum est apud Paulum. Vnde Lex fidei
et Lex Spiritus a Paulo dicitur Romanor.3, v. 8.
Hic autem pro Verbi diuini tractatione. Nam
docet Paulus quis sit verae Theologiae finis. Is au-
tem est non theoriticus sed practicus, non inanis
sed fructuosus consolatióque animarum, quia chari-
tas actionem producit, nec in sola contemplatio-
ne nec in verbis solis et lingua versatur a Ioan.3.v
18. Scholastici aliud de sua Theologia sentiunt,
cuius finem constituunt contemplationem et Theo-
riam. Aiunt enim praestantissimae scientiae est
praestantissimus finis. At Theologia est ars prae-
stantissima. Haec concedimus. Sed quod aiunt,

Contemplatio est nobilior actione. Resp.

14AD I. PAVL. AD TIM.

Actionem hic non accipi a nobis pro opere me-
chanico: sed pro praestatione aliqua, cuius fructus
sit Dei gloria et aedificatio conscientiarum. Con-
templatio autem nuda et mera imperfectus a-
ctus et humanae imbecillitatis indicium potius est
quam laus potentiae, si desit scilicet istius con-
templationis aliquis effectus et fructus qui cog-
nitionem nostram consequi possit.

Aiunt isti Dixit Christus Luc. 1o. meliorem
partem elegit Maria sibi. Respond. Versabatur
in actione, non in nuda disputatione, cuius exer-
cendae gratia mundo ipsi renuntiabat Maria.

Aiunt Tertiae praestantissimae hominis partis
actio est praestantissima. Animus autem, cuius pro-
pria est contemplatio, est corpore excellentior.
Ergo et contemplatio est nobilior actione. Resp.
Vera esset conclusio, si actio, de qua loquimur,
solius corporis viribus fieret, non autem praeci-
pue operatione, id est, intellectu et voluntate i-
psius animi nostri, ad cuius obsequium postea
for mantur corporis membra. Ergo quum dici-
mus actionem esse finem verae Theologiae et
Christianae, nomine Actionis vel Operis non in-
telligimus seruile et mechanicum aliquod opus,
sed actionem intellectus et voluntatis nostrae ad
Deum tendentis nobilissimam. Nam ipsi illi Scho-
lastici etiam constituunt int ell ectum practicum
esse facultatem animi humani praestantissimam.

Aiunt quarto, oculus est praestantior manu.
Resp. Κατάτι. Neque etiam hic operis nomine
intelligimus tantùm manuales actiones, sed cul-
tum Dei, reformationem vitae quae sunt actiones
nobilissimae

15CAPVT. I.

Charitas) Et ad Deum, et ad homines referri
potest haec charitas, quia Dei verbum vtrunque
docet et Deum et homines diligere. Nos tamen
de charitate ea, quae proximum spectat, hoc loco
intelligemus.

Huic igitur charitati addit, Cor purum, Con-
scientiam bonam, Fidem veram et synceram.
Per quae tria non tantùm vera charitas descri-
pta est, sed etiam fundamentum illius et vsus de-
monstratur, ne hanc charitatem, quam finem
praecepti dixit, putemus esle quiddam otiosum,
et contemplatiuum, vt quidam fingunt. Est.n. affe-
ctus charitas qui in animis nostris est, non vt la-
teat: sed vt sese proferat ipso opere.

Quia igitur charitas est animi affectus huius-
modi, Duo habeat oportet nempe, Veritatem
et Opus, vt docet Ioann: in 1. Epist.3. vers.18.
Cor purum) habet charitatis veritatem. Itaque
opponitur cordi ( Impuro, quod sordida et foe-
ditates amat et diligit
( Ficto seu duplici, quod non
est integrum et purum a simulatione et hypo-
crisi tum in Deum, tum in proximos.

Conscientia bona) vsum, et opus illius habet.
Nam et finem actionum nostrarum regit, et cir-
cunstantias prudenter tractat et perspicit in agen-
do. Tunc enim est bona conscientia in nobis cùm
cor nostrum nos non condemnat, sed coram Deo
licet attestari nos et rectum finem habuisse, et
diligenter omnia, quae circunspicienda erant,
perspexisse, quantum in nobis fuit.

Fides autem est moderatrix, aut potius regula
et norma vtriusque, quae docet ex Dei verbo nos

16AD I. PAVL. AD TIM.

quo spectare debeamus, quid odisse, quid dilige-
re, et quomodo pro cuiusque vocatione nos ge-
rere. Itaque coniungenda est cum verbo Dei. Non
vult autem Paulus hanc fidem esse hypocriticam
quae speciem tantùm pietatis et metus Dei prae
se ferat: sit tamen ab vtroque remotissima.

Haec fides igitur ad cognitionem ipsius do-
ctrinae refertur, quae in nobis esse debet ἐν ἀληθείᾳ
vt loquitur Coloss.I vers. 6.id est, et qualem esse
ex Dei verbo oportet, non autem qualis ex nostris
aut hominum commentis, et sensu haberi, for-
marique potest.

6 A quibus quum quidam vt a scopo a-
berrarint, deflexerunt ad vaniloquentiam

Confirmatio superioris sententiae a contrario.
Nam qui ab hoc scopo deflexerunt, inciderunt
in miseram vaniloquentiam, et inutile studium,
quantumuis magni aliorum Doctores esse vellent
vel viderentur. Haec vero Pauli sententia pulcher-
rimam confir mationem recipit non tantùm ex
haereticorum doctrina, qui vanitati illi plane de-
diti fuerunt, relicto verae Theologiae scopo vt Va-
lentiniani Manichei et alii: sed imprimis ex som-
niis Scholasticorum, qui nunc soli Theologi vi-
deri, et dici (si Deo placet) volunt. Hinc apud
eos portenta quaestionum, et myriades natae inu-
tilium disputationum, in quibus tota aetas tamen
teritur. ac de quaestionibus quidem haec sunt pau-
ca exempla.

17CAPVT I.

7
Quum velint esse Legis doctores, nec
intelligant quae loquuntur, neque de quibus
asseuerant.

Descriptio est istius generis hominum, et su-
perioris dicti amplificatio, vt doceat quicunque
ab illo scopo aberrant, eos incidere in vanilo-
quium, quantunuis magni sint doctores. His au-
tem tribuit Paulus Epitheta quatuor, nimirum
quod sint I Arrogantes Volunt. 2 Timoth.3
2 Ignari Coloss2. vers.18.3 Docendi munus prae
se ferant, et sibi vsurpent Rom. 2.vocantur Ra

18AD I. PAVL. AD TIM.

bi Marth.23. vers.7. 4 Temerarii, assertores et
habere se clauem scientiae iactant. Matth. 23. Ex
quibus omnibus intelligitur, quam graphice et
vere hic nobis a Paulo proposita sit Scholastica
Theologia et Mag strorum nostrorum mores et
ingenia descripta, ne non facile hodie agnosci
possent, nisi plane vel in ipso Meridie caecutire
velimus. Denique cùm totam fidei doctrinam
corrumpant, nulli tamen et doctiores et sanctiores
videri volunt, quam furfures isti et Midae por-
tantes auriculas asini.

8 Scimus autem bonam esse Legem, si-
quis ea legitime vtatur.

Hypophora, per quam occurrit calumniae, qua
et ipse, et doctrina Euangelii grauabatur, quasi
Dei Legem, quae sacrosancta est, et Prophetarum
testimoniis confirmata, sperneret et damnaret
Paulus tanquam vanam doctrinam, quia Genea-
logias, et huiusmodi quaestiones superius re-
prehenderat. Nec vero vno tantùm loco Paulus
cogitur se ab ea graui accusatione defendere, quasi
Dei Legem damnaret: sed srpius, vti Rom. 7.v.
12. et Oalat.3.vers.24. Ex quo facile int elligitur,
quam valide et astute oppugnata sit Euangelii
doctrina ab istis nebulonibus et aërem ipsum sub-
tilitate suarum quaestionum fatigantibus homini-
bus: quasi manifesto Dei verbo esset contraria
Euangelii puri praedicatio. Quod idem nobis a
Doctoribus Papistarum obiicitur. Sed ex hoc i-
pso loco apparet eos qui tunc temporis tam san-
ctis admonitionibus repugnarent maxime fuisse

19CAPVT I

Iudaeos. Illi enim de lege gloriabantur quam acce-
perant, et qua etiam abutentes circa huiusmodi
quaestiones languescebant. Gentes vero ad fidem
conuersae, vix, ac ne vix quidem istas de Genea-
logiis quaestiones attingebant: vel Legis a Mose
datae meminerant, de qua ante Euangelium non
audiuerant: neque in ea, vti Iudaei, innurriti fue-
rant. Praeclara est haec confessio Pauli Apostoli
de vsu legis et veteris Testamenti in Ecclesia
Christiana et sub Euangelio valde notanda con-
tra Marcionitas, et Manichaeos. Obseruandum
tamen est hic Paulum non in vniuersum de toto
vsu Legis agere, sed de eo tantùm vsu, qui erat
maxime ad praesentem quaestionem accommo-
datus, et vt vanam illam Iudaizantium doctorum
ambitionem et iactantiam contunderet: qui quum
nihil, nisi garrulitatem et vaniloquentiam, mon-
strarent, prae se tamen ferebant magnam Legis
obseruationem, praedicationem, ac reuerentiam.
Ergo docet quis sit verus Legis, quam praedicant,
vsus, per quem Lex ipsa nobis salutaris et vtilis
esse possit. Est autem, si ex ea cor purum et sanam
conscientiam habere didicerimus per fidem, quae
est in Christo.

Lex bona est, si quis lagitime ea vtatur) Legiti-
mus Legis vsus est, quum ad eum finem ea vti-
mur, ad quem nobis a Deo data est et promulga-
ta. Est enim is demum rectus illius vsus, qui quis
sit supra docuit vers. 5. et 9. Paulus alludit etiam
apte paronomasia quadam ad vocem νόμου in
verbis vόμος et νομίμως. Nec enim Lex est doctri-
na vtilis non vtenti illa legitime, et vt oportet. Sed
obiicitur, etsi quis non vtatur recte Lege, tamen

20AD I. PAVL. AE TIM.

ipsam legem per se bonam semper esse. Qui enim
eam in maiorem peccandi occasionem trahunt,
ea legitime non vtuntur, non desinit tamen Lex
propterea esse bona. Simile quiddam de Sacra-
mentis afferri potest, quae semper sunt signa sa-
lutis per se, quanquam impii vtantur iis ad hy-
pocrisin suam fucandam et tegendam. Respon.
Hoc verum esse, sed a Paulo demonstratur hoc
loco non tantùm quid res sit ipsa, id est, Lex sit
in sese: sed quid in nobis, et qualis eius fructus
esse et produci debeat, ne ea abutamur. Erit autem
tum demum fructuosa, si ad quem finem data est,
cogitemus, id est, vt fidem cum charitate ex ea
discamus et exerceamus.

9 Nempe sciens Legem iusto positam
non esse, sed Legis contemptoribus, et iis qui
subiici nesciunt: impiis et peccatoribus, nefa-
riis et profanis, patricidis et matricidis, ho-
micidis.

Io Scortatoribus, maseulorum concubi-
toribus, plagiariis, et mendacibus, periuris,
et siquid aliud est quod sanae doctrinae sit
oppositum:

E’ξήγησις. Explicat enim quis sit is legitimus
Legis finis, de quo dixit. Est autem vt per Legem
hominum mores et vitia corrigantur, et emen-
dentut: non autem vt in vanis quaestionibus oc-
cupemur. Posita enim est, vt scelera hominum,
veluti homicidia, adulteria, mendacia coercean-
tur: non autem ad bonos, et qui iam sancti sunt,

21CAPVT I.

reformandos et reprimendos. Mirum autem hic
videri potest, cur cùm illae questiones, quas dan-
nat Paulus, ad Legem caeromonialem et politicam
pertineant, tamen de lege morali agat, non autem
de caeremoniali aut politica. Respon. Quod illa
parte Legis, quae est moralis, istos sibi aduersarios
homines magis premi posse videt, quia se pieta-
tis et sanctitatis nomine commendabant. Deinde
cùm praecipua Legis diuinae pars sit Moralis, reli-
quae vero duae sint illius quaedam appendices tan-
tùm, de legis Moralis vsu apte et conuenienter
agit Paulus, ex quo et Caeremonialis et Politicae
legis vsus quoque pendet et intelligitur. Itaque
non extra rem respondet et arguit Paulus. Simi-
lis est hodie nostrorum aduersariorum et Monacho-
rum fastus, et arrogantia. qui cùm toti crimini-
bus scateant, nihil tamen, nisi Legem Dei, man-
data, et sanctitatem vitae crepant, vt videantur
sancti, et nos oppugnant, quasi eadem illa sper-
namus et damnemus. Quibus respondemus eos
esse pares istis hypocritis a Paulo descriptis.
Quod ait Paulus, Legem non esse positam iu-
sto, ex eius mente facilem sensum habet, nempe
quod qui sponte iam parent Legi, et virtutem se-
quuntur illi nullis loris et habenis vinciri de-
beant, nullis aliis praeceptis egeant, quibus ad vi-
tae sanctitatem adducantur: sed illi tantùm iis e-
geant, qui sunt immorigeri, rebelles, et dissoluti.
Haec sententia dignitatem et commendationem
Legis non imminuit, quasi iustis et iis qui Doi
spiritu aguntur sit vel contraria vel inutilis, sed
eos tantùm perstringit, cum quibus egit Paulus,
quos facile quidem docet esse tales, quales hic a-

22AD I. PAVL. AD TIM.

lieno nomine pinguntur, id est, homicidas a dul-
teros, etc. lusto etiam est vtilis Lex. primum quia
viam iustitiae inchoanti perfectionem docet et o-
mnis virtutis est noima. Pelagius putauit eate-
nus Dei verbum et Legem vtilem esle, quatenus
tantùm est liber continens doctrinam morum,
contra quem varie disputauit Augustinus.

Exlegibus autem hominibus esse positam Le-
gem potest videri mirum, sed verum est, quia vt
coerceret hominum rebellionem posita Lex est,
et exlegibus posita est, ne mancant exleges.

Hic autem describuntur gradus nequitiae: et
primùm fontes ipsi duo, R. bellio, et Contumacia
in Legem, ex quibus riuuli isti fluunt, duo scilicet,
Impietas ad primam tabulam, et Peccatum, id est
offensio proximi ad secundam tabulam pertinens.
Hae res paruae primum, postea crescunt, et disso-
lutiores fiunt, adeo vt tandem euadant homines,
Nefarii, id est, publice et nullo pudore peccan-
tes, et Profani. Inde infinita genera vitiorum na-
scuntur, quae reuocat ad tria genera, Vim Libidi
nem, Fraudes siue furando siue mentiendo fiant.
Decimum versiculum explicuimus in Ethicis
nostris.

11 Quae est, secundum gloriosum Euan-
gelium beati Dei, quod concreditum est mihi

Denique easdem quaestiones inutiles docet
contrarias esse Euangelio ipsi. Commendat
autem Euangelium nomine, Gloriosi a differen-
tia scilicet quae nonest de scriptura, sed de effe-
ctu intelligenda, Dei ab authore, quem vocat non

23CAPVT I.

tantùm benedictum, sed beatum. Definit deni-
que illud Euangelium esse eam doctrinam, quae
ab ipso et collegis praedicatur Christi mandato.
Itaque videri potest argumentum ab enumera-
tione partium scripturae sumptum. Habet enim
Legem et Euangelium, cui vtrique hae quaestio-
nes inutiles repugnant. Opponit igitur Euange-
lium Dei isti Mataeologiae, quam et a Lege et ab
Euangelio damnari docet. Quo ipso demonstrat
Paulus consentire inter se vtranque doctrinam
contra Manichaeos. Sanam quoque doctrinam
hanc vocat, quia aed’ficat ad pietatem. Denique Deum
illius authorem μακάριον dicit et quod in se felix
sit et beatus, et quod aliis felicitatem donet et affe-
rat. Benedictum alibi vocat eadem scriprura Deum
id est dignum omni laude et inuocatione. Paulus
autem appellat hoc idem Euangelium 2 Timot 2.
vers. 8.suum Euangelium, id est, quod ipsi credi-
tum erat, non cuius ipse sit author.

12 Gratiam igitur ei habeo, qui me ro-
bustum effecit, id est, Christo Iesu Domino
nostro, quod me fidelem duxerit, vt qui me
in ministerio constituerit.

E’'κβασις siue digressio ex iniecta mentione sui mi-
nisterii et Apostolatus, quem tuetur et commen-
dat hoc loco. Cur autem excurrat Paulus duplex
ratio est. Prima, vt haec sit hypophora contra ca-
lumnias, quas inuidi homines illi obiiciebant
propter superiorem vitam. Quomodo enim vi-
deri potest Euangelii praeco, qui tam atrociter il-
lud antea fuit insectatus. Captatas autem fuisse

24AD I. PAVL. AD TIM.

huiuscemodi occasiones ab aduersariis Euange-
lii apparet tum ex I. ad Corinth.15.tum quod ad
Epist. ad Galat. et hic suum ministerium tuetur.
Secunda ratio cur suum Apostolatum Paulus
commendet, est, vt Timotheo, quem exhortaturus
erat ad difficile certamen suscipiendum, seipsum
in exemplum proponeret, in quo summa Dei
potentia, vis, misericordia, et virtus illuxit, ne fa-
tisceret, aut expauesceret Timotheus. Ita vero
totum suum ministerium asserit Paulus, vt illius
gloriam et laudem vni Deo vindicet, non sibi,
non bonis suis operibus, aut praeparationibus.
Hoc significat Gartiam habeo, Gratiae enim a-
guntur bene ficiorum nomine acceptorum: non
autem meritorum a nobis aut operum collatorum.
Christo) Deum esse ex eo intelligimus Christum,
cui et vocatio, et virtus conferens dona falutaria
et nobis necessaria tribuitur 2 Corinth. 3.vers.5.
omnis nostra idoneitas ex Deo est,

Potentem reddidit) Non dicit Paulus, qui me
tantùm iuuit, sustinuit, erexit: sed qui reddidit
potentem, vt valerem: alibi ait ἱκάνωσε, et robustum
vt persisterem. Ergo prorsus extenuat et deiicit vi-
res suas Paul. quas se ab vno Deo fatetur habere
Neque hic de prima sua ad Euangelium voca-
tione tantùm, sed de toto ministerio suo et Apo-
stolatu agit. Vires enim a Deo nobis suggeri o-
portet ad vocationes nostras obeundas. Vires e-
tiam ad perseuerandum. Vnde ait idem Paulus
collocans me in Ministerio. Hoc idem de nobis
sentire debemus, et ex animo quidem, non autem
simulate et fict e:nec illud Leonis x. Pontif Rom.
blasphemum vsurpare, nos a Deo vocari meritis

25CAPVT. I.

licet imparibus.

Fidelem duxerit) Illud ducere est efficere. Non
inuenit enim nos Deus tales, sed efficit. Nec e-
nim idcirco Paulum vocauit Deus quod fidelem
inuenerit I. quia erat blasphemus 2. quia frustra su-
perius dixisset Robustum me fecit. Erat enim dicen-
dum, Robustum inuenit 3. Deinde et quod illa fide
litas est idoneitas, quae non est a nobis, sed a Deo.
Et seipsum superioremque sententiam plane e-
uerteret Paulus, si quid in eo praecessisse boni o-
Peris fingamus, propter quod ipse a Deo sit vo-
catus.

13. Qui prius eram blasphemus et per-
sequutor et iniuriosus: sed mei misertus est.
nam ignorans id faciebam fidei expers.

Comparatio est, ex qua Dei gratia maxime
amplificatur, et maxime quod aduersarii in ca-
lumniae causam arripiebant, transfert in suum con-
modum, et sui ministerii maiorem commendatio-
nem. Accusabant igitur quod fuisset Paulus an-
tea ( Blasphemus
Insectator
( Violentus
Quae omnia concedit ille, quia et vera erant, et sic
Dei gloria maior, et sua vocatio ad Apostolatum
illustrior apparet. Cùm enim talis fucrit, mirum
est vocatum tamen a Deo esse Actor.9. et 13. Non
loquitur de se Paulus vt hypocritae, sua peccata
minuens, sed ea exaggerat. est enim haec gradatio:
Fui blasphemus. i. maledicere solitus Deo. De-
inde persequutor. Denique rabiosus et contu-

26AD I. PAVL. AD TIM.

melias omnes coniungens. Mirum Dei opus in
Paulo vocando, vt de multis persecutoribus ver-
bi Dei non sit hodie desperandum. Opponit au-
tem Dei mifericordiam, per quam non tantùm
veniam superiorum vitiorum consequurus est,
sed etiam pulcherrimam illam ad Apostolatum
vocationem adeptus, omnibus suis sceleribus ne fu-
turis operibus vel quae Deus post Pauli voca-
tionem edenda ab eo praeuiderat, electionis huius
causam tribuamus.

Addit tamen rationem, quia feci, et ignorans et
ἐν ἀπιςτίᾳ. id est, carens fide et cognitione. Non
tantùm igitur docet se ignarum fuisse prius: sed
se de fide et verbo Euangelii quicquam antea
audiisse vel fuisse edoctum negat. Hic igitur ἀπιςτία
est species ignorantiae, quae est maxime excusa-
bilis, quum quis non ignorat ea, de quibus obla-
ta illi est cognitio: sed de quibus nunquam audi-
uit. Ergo ἀπιςτία non est hoc loco infidelitas et
incredulitas cum quadam malitia et animi obsti-
natione coniuncta: sed simplex et praecedenti
verbi Domini praedicatione carens. Vnde quaesi-
tum est vtrum ignorantia excuset peccatores a
peccato. Quidam distingunt inter ignorantiam
Simplicem et Malitiosam. Alii inter ea quae i-
gnorantur. Aut enim sunt vt illi aiunt, praecepta
pertinentia ad Primam Legis tabulam, aut ad Se-
cundam. Illa ignorare non conceditur, vt volunt.
Haec autem licet, quae sunt Secundae tabulae. Res.
Ignorantia excusat non a toto: sed a tanto Rom.
2.vers. 12. Nam si caecus caecum duxerit ambo in
foueam cadent: et qui ducit, et ipse qui ducitur.
vt est Mat th. i5, et apparet, Genes. 2o. vers.5 et7.

27CAPVT I.

Hinc autem quidam colligunt definitionem
peccati in Spiritum sanctum: sed non satis apte.

I4 Superabundauit autem gratia Do-
mini nostri cum fide et dilectione in Christo
Iesu

Αὔξησις Dei gratiae, quae vice confirmationis
addita est, et cx verbis ipsis Pauli apparet, vt o-
mnis superioris vitae labes deleta esie doceatur.
Probat autem hoc ipsom etiam ex effectis con-
trariis superiori illi vitae, nempe ex fide, quae op-
ponitur blasphemiae priori: et ex Charitate in
Christo, quae opponitur Persecutionibus, et
Contumeliis prioribus in Dei Ecclesiam factis.

15 Fidus est hic sermo, et modis omni-
bus dignus quem amplectamur, Christum Ie-
sum venisse in mundum vt peccatores serua-
ret, quorum primus sum ego.

16 Verum ideo misertus est mei, vt in
me primo ostenderet Iesus Christus omnem
clementiam: vt essem exemplo credituris i-
psi in vitam aeternam.

Αʹνάκλασις eaque summo illustrandae Dei glo-
riae studio inducta, vt quod contra ministerium
Pauli maxime videbatur antea obiici posse, hoc
totum ad pios consolandos confirmandósque iam
valeat, quum in Paulo, tanquam pulcherrimo
quodam speculo, insigne et singulare Dei mise-
ricordiae exemplum etiam maximi quoque pec-

28.AD I. PAVL. AD TIM.

catores habeant. Ergo primùm se describit: dein-
de ex aduerso Dei misericordiam confert. Demum
caeteros suo exemplo consolatur et exhortatur ad
idem sperandum. Magnum autem huius spei et
certum fundamentum primum omnium ponit,
nempe, Christum factum esse hominem, vt pec-
catores nimirum redimeret, etiam sceleratissimos.
Quod sundamentum, quia magni est momenti, con-
mendat solita praefatione, fidus est sermo et di-
gnus infr. cap.3v.1.2. Timoth.2.V.19. Quanquam e-
nim vniuersa scriptura sacra est per se, et in omni-
bus suis partibus amplectenda, et sermo fidus, ta-
men imprimis illa, quae summa fidei nostrae salu-
iis et spei capita complectitur, singulari quodam mo-
do amplectenda est. qualis haec et inf. cap.3.V.16.
Caeterum Christumvenisse, vt saluos faceret homi-
nes, est certissimum. idcirco.n. dicitur Iesus Math.1.
et est hocipsum αἴτημα θεολόγικoν quod nulli Chri
stiano esse ignotum potest nec debet, ideóque diligem
tius et retinendum et commemorandum. Vnde fit, vt
mirum videri non debeat, si qui talis antea fuit
Paulus, misericordiam iam est consequutus. Ea
enim gratia factus est homo et Iesus Dei Filius
Christus. At fuit maximus peccator Paulus: fate-
tur id quidem ipse, non tantùm modesta quadam
sui deiectione vtens: sed vere et ex serio sensu a-
nimi sui loquens, et quali a nobis infidelitas o-
mnis maximeque obstinata debet apprehen di cum
pauore ac horrore conscientiae, Et hoc suum tam
graue, et grande peccatum esse illustrissimum
summae Dei misericordiae erga omnes peccato-
res speculum decet, ne desperent vlli, sed conuer-
tentur ad Deum, et in eo spem vitae aeterng ha-

29CAPVT I.

beant. Ex hoc loco apparet quam sit enorme sce-
lus persequi Christi doctrinam et seruos, quan-
quam homines zeli velo conantur excusare tam
impium facinus. Persequuntur enim Christum
ipsum, quo scelere nullum esse maius potest Act.
9. quanquam ex iis tamen ipsis alii aliis grauiùs
peccant:Ii grauius, qui scientes veram esse eam
doctrinam nihilominus insectantur. Leuiùs autem
qui eam esse Dei doctrinam ignorant, inter quos
fuit Paulus. In se vero primo dicit patefactam
Dei clementiam illam ingentem, quod non est
accipiendum, ratione temporis. Omnes e-
nim sumus natura filii irae, et neminem ante Pau-
lum vocauit ad se Christus, aut hodie vocat, qui
non sit natura illius hostis et persequutor, si votum
spectes: Sed se primum vocat aliorum comparatio
ne, et sceleris sui detestatione, id est, insignem
peccatorem et caeteris capitaliorem Ecclesiae Dei
Definit autem fidem et a subiecto, circa quod
versatur. Est autem Christus: et a fine, quem
spectat vel potius sperat. Est autem vita aeterna.

17 Regi autem aeterno, immortali, inui-
sibili, soli sapienti Deo honor, sit et gloria
in secula seculorum. Amen.

Epiphonema, id est, sententia summi ardoris
et vehementiae plena, in lquam ex diuinae erga se
misericordiae meditatione erumpit Paulus, quo-
niam zeli sui feruorem, et suae gratiarum actionis
silentium comprimere iam non possit amplius. I-
taque effundit hanc praeclarissimam vocem de
stupenda Dei bonitate, primùm quidem erga se

30AD I. PAVL. AD TIM.

patefacta: deinde quae cernitur in caeteris rebus
omnibus. Quae nanque de Deo hoc loco dicun-
tur, illi semper competunt, quanquam ad Pauli
conuersionem optime quadrant, in qua Deus
suae bonitatis, sapientiae, gloriae, et immutabilita-
tis specimen eximium ostendit. Ergo si quid mi-
rum et incredibile inest ac occurrit in tanta Pau-
Ii conuersione, ne mirentur. Nam est Deus qui
conuertit, Deus, inquam, ille rex, et aeternus, qui
potest omnia, et ab aeterno fuit. Si quid alienum,
et nouum apparet in eadem factum conuersione
est Deus ille sapiens. Si quid praeter humanam ra-
tionem extitisse cernitur, idem ille Deus est inuisibilis,
vt qui alia, quam carnali ratione operatur et exe-
quitur sua consilia, sua beneficia confert, et Euan-
gelium suum prouehit. Itaque haec omnia Epi-
theta sunt rot ἀιτιολογίαι, ne fictitium hoc esse vi-
deatur, et impossibile foctu quod Paulus de se
narrat, et de Dei misericordia in conuertendis
sceleratissimis.

Similia Epiphonemata passim apud Paulum
occurrunt, vti Romanor. 9. vers.5. et infra 6 v. 16

Quatuor autem Epitheta Deo tribuit, Vocat
enim Regem seculorum, immortalem, inuisibi-
lem, sapientem et quidem solum. Alia quoque
alibi. Deo nomina tribuuntur, sed hic selegit Pau-
lus, quae magis circunstantiis sui facti et vocatio-
nis conueniebant, Romanor. 1.V.2o. et Exod.34.v.
67. et passim in Psalmis et haec, et alia leguntur.

Rex seculorum) dicitur quia condidit tempo-
ra non tantùm haec quae dicuntur Αʹιώνιά Tit.1.V.2
et a rerum conditarum siue creatarum initio ce-
peruntised illa quae fluxerunt ante mundi crea-

31CAPVT I.

tionem, si modo nobis liceat bona Peripateti-
corum venia illam durationem tempus appella-
re, vt docet Augustinus in liber Confe.11. Est enim
Deus ante omnem temporis non tantùm dura-
tionem: sed etiam cogitationem. lstud tamen E-
pitheton quidam de Christo proprie scribi pu-
tant, quia Pater seculi nominatur Isai.9. vers. 6.sed
alius est illius loci sensus. Idcirco autem Deus. i.
Trinitas ipsa appellatur Rex seculorum. vt
immutabilis et aeternus Deus esse intelligatur,
qui nullum temporis principium habeat: Cui
subsequens est, vt sit immortalis. Hoc enim signi-
ficat ἄφθαρτος. Nec enim ad mores incorruptos
pertinet haec vox, vt nonnunquam accipitur, sed
finem temporis excludit, que madmodum aeter-
nitas principium ὑπάρξεως.

Inuisibilem) vocat iuxta illud Christi, Deum
nemo vidit vnquam Ioan. 1.vers.18.id est, huma-
no visu Deus conspici non potest, vt explicat
Augustinus liber I.de Trinitate cap.6. Beati quidem
Deum vident et videbunt, sed alia ratione et vi-
sione, quam haec nostra est. Hoc de solo Patre
quidam dici putant, quia Filius per carnem as-
sumptam factus est nobis conspicuus Deus, quem-
admodum etiam loquitur Paulus infra 3. vers.16.
At nec in Christo ipsa deitas fuit conspecta, imo
velo carnis fuit obducta et obtecta. Praeterea di-
cit Christus ipse, qui me videt, videt et Patrem
Ioa. 1a v.9 vt ad Filium quoque hic locus referri
debeat, quatenus Deus est.

Sapientem) vocat non eo modo, quo nos ho-
mines saepe sapientes dicimur, sed incomprehen-
sibili prorsus sapientia, qua solus sapiens est et

32AD I. PAVL. AD TIM.

quae quemadmodum. ait id I Corinth 2. sapientia
repugnat et aduersatur mundi et hominum sa-
pientiae, vt si quid in ipsius operibus non compre-
hendimus, obmutescamus, et Dei consilium im-
mensum adoremus, non autem in temperie qua-
dam animi agitati obstrepamus Deo, quod mul-
ti faciunt.

Soli) Quaesitum est vtrum haec vox ad Deum,
an ad vocabulum sapienti sit referenda: quasi hic
Deus vel solus Sapiens, vel solus Deus appelletur
qui est aeternus, immortalis, inuisibilis. Variae
sunt interpretationes. Ego vero potius existima-
uerim illud coniungendum esse cum proxima
voce, Sapienti. Hic enim miram Dei sapientiam
praedicat Paulus, quae nulli homini satis nota esse
potest, per quam e miserrimis et desperatissimis
peccatoribus, et Euangelii persecutoribus prae-
cones, pastoresque Ecclesiae suae facit mutans eos
mira sua potentia et virtute, vt ex lupis saeuissimis
fiant oues placidissimae Isai.11.

Honorem autem et gloriam tribuit Deo. Ali-
bi alia quoque tribuuntur, vti in Epist. Iudae in
fine et 2. Petri 3.vers.18. quae duo videntur ita se-
parari et distingui posse, vt τιμὴ sit ipsius maie-
statis Dei excellentia, splendor, admiratio, et
virtus: δοξα vero illius tantae virtutis praedicatio,
praeconium, et celebratio, quae fit ore hominum,
vel Angelorum. Prius enim Dei maiestas agno-
scenda est, post praedicanda.

Quaeritur autem. Vtrum haec de solo Patre, an
etiam de Filio dicantur, et de Spiritu sancto, quia
Arriani ad solum Patrem haec per tinere vo-
lunt, quem vnum proprie quoque contendunt

33CAPVT I.

esse Deum Chrysostomus autem ad Filium hic
refert. Respond. Si verba spectentur, ad Patrem
referri, cui supra quae sunt propria diuinitatis tri-
buerat Paulus: si tamen res ipsa definiatur etiam
ad Filium, et Spiritum sanctum referri, quia pa-
ris sunt Filius et Spiritus sanctus cum Patre di-
gnitatis: et confirmatur 2 Petri 3. vers. 18. nostra
sententia. Quia vero superio. versiculo Christum
nobis vti mediatorem, et hominem Paulus pro-
posuit, ex more suo et scripturae, in Patris perso-
na complectitur et restringit, quae sunt propria
diuinae naturae. Est vero periculosa Erasmi anno-
tatio ad hunc locum, qui id rarum esse in Apo-
stolicis literis ait, vt Dei vocabulum Christo et
Spiritui sancto tribuatur. Ac ne in symbolo qui-
dem Apostolico, Filium et Spiritum sanctum
Dei nomine concedit proponi nobis. In quo to-
to coelo errat. Nam qua ratione Patrem confite-
mur esse Deum, cùm dicimus Credo in Patrem:
eadem etiam Filium agnoscimus Deum, quia sic
enuntiamus, et in Filium: idem de Spiritu sancto
et in Spiritum sanctum, praeterquam quod ita
pronuntiatur prima illa pars Symboli Credo in
Deum, vt illic dispunctio adhibeatur Credo in
Deum, et susistat vox: deinde explicatur quis sit ille
Deus, nempe Pater, Filius, et S sanctus distincte.

18 Hoc mandatum commendo tibi, fili
Timothee, nempe vt secundum praegressas
de te prophetias, milites per eas bonam illam
militiam.

Regressio est ad propositum, et huius Epistolae

34AD I. PAVL. AD TIM

proprium argumentum, quod digressione illa
superiori de vocatione miraculosa Pauli fuerat
interruptum. Ergo postquam a quibus vitiis Pa-
stori Ecclesiae sit cauendum docuit, adiicit quae
sit summa totius muneris ipsorum, nempe et vt
Fidem sanam habeant, et Conscientiam bonam
et integram. Fidei nomine doctrinam vniuersam
intelligit, quae ex puro Dei verbo docetur in Ec-
clesia:imprimis autem Euangelium significat, quae
pars Scripturae fidem nobis proprie proponit,
Bona conscientia ad ipsius pastoralis muneris
executionem pertinet. Facit enim illa, vt syncere
recte et integre, quemadmodum oportet, in to-
to et vitae et vocationis nostrae cursu versemur,
et nauigemus, donec ad portum peruenerimus.
Est autem is portus mors. De vtraque sup. copio-
se vers.5.

Ex hoc autem loco facile intelligi potest, ec-
quod pastoris munus esse velit Paulus. Id quod i-
pse Tit.1.vers.9. amplius docet et Petrus I Pet.5.
vers.2. Nempe vt pascant gregem Domini ver-
bo Dei, quod proprium est animorum alimen-
tum. Ad quod et doctrina pura, siue sana cogni-
tione illius verbi opus est: et prudenti synceraque
eiusdem dispensatione, et ὀρθοτομίᾳ vt loquitur
Paulus ipse inf. 2 Timoth. 2 id est, ne sit persona-
rum acceptator Minister verbi Dei: sed exactor
a quoque officii, et cultus Dei. Quod si idem tunc
de officio Episcopi receptum et constitutum fuis-
set, quod postea et in Papatu constitutum est, cer-
te neque doctrinam neque bonam conscientiam commen
daret et requireret in Episcopo Paulus. Quanquam
enim Episcopum explorandum et exanimandum illi

35CAPVT I.

seribunt cano. Qui Episcopus ordinandus dist.25.
tamen cùm munus Episcopi describunt et defi-
niunt eo modo illi loquuntur, vt nihil plane cum
hoc Pauli loco conueniat in cano. Perlectis dist.25
Ad Episcopum pertinet Basilicarum consecrati o
Vnctio altaris, consecratio Chrismatis: ipse prae-
dicta officia et ordines Ecclesiasticos distribuit:
ipse sacras virgines benedicit, etc. Quae mera
sunt tam sanctae dignitatis ludibria, nimirum tam
procul a vero Episcopatus sine in Papatu reces-
lum est.

Commendat autem Paulus hanc suam, quan-
quam breuem pastoralis muneris descriptionem
duplici argumento, Generali, et Speciali, quo di-
ligentiùs et a nobis omnibus, et a Timotheo ex-
cipiatur et obseruetur diligentiùs. Generalis qui-
dem ratio est quae a genere sumpta est, dum Prae-
ceptum appellat, ergo non negligendum impu-
ne, et Depositum. Specialis ratio commendationis
spectat Timotheum, et tum a suo in eum amore, tum
ab ipsius officio ducitur, qui Prophetias de se ha
beat plures Praecedentes, vt certus sit de Dei au-
xilio, et sua vocatione, Quod ad Prophetias, qui-
dam, vt Chrisostomus, eas accipit de ordinaria
via et electione, quam obseruatam esse vult in
Timothei electione: alii de extraordinaria acci-
piunt, qualis illa, quae clara Dei voce facta est
Actor. 13. Tale de Timotheo extitisse Dei te-
stimonium volunt. Actor. 16 vers. 2. Ego extraor-
dinariam electionem accipio hoc loco.

Vt milites per eas) Explicat Paulus qui modus
sit Euangelici ministerii fideliter exequendi, ni-
nimirum, durum saepe certamen subeundum esse

36AD I. PAVL. AD TIM.

sed in eo debere Timotheum sustentari bona spe
quae Dei promissionibus generalibus, et praece-
dentibus illis Prophetiis incumbat. Ministerii ve-
ro Euangelici cursum comparat militari certami-
ni, nec hic modo, sed in 2 Timoth. 2.vers.3 4.v.
7. vti et Deus ipse se comparat duci. Exod.15.V.5.
vt intelligatur qualis sit Ministrorum conditio,
nimirum dura et certaminum aduersus haereses
et vitia hominum plena. Neque vero hoc facit,
vt Episcopi militaribus se negotiis immisceant.
Iure enim damnantur, qui arma tractant, Episco-
pi. Nam nemo militans Deo, se implicare debet
illis negotiis 2 Timoth.2. vers.4 Hoc enim genus
militiae est spirituale, non carnale, et arma Epi-
scoporum sunt spiritualia:nempe, preces, lachry-
mae, verbum Dei:non autem carnalia, qualis est
gladius bombarda, etc.

19. Retinens fidem et bonam conscien-
tiam: qua repulsa, nonnulli fidei naufragium
fecerunt.

Continuatio est: si militudine enim docet quan-
tum sit erroris huius, qui in ministerio Euangeli-
co committitur, imprimis autem in bonae conscien-
tiae desertione periculum. Est enim fidei naufra-
gium. In quoet magnitudo periculi, quia fit iactu-
ra fidei: et terror ostenditur atque metus, quia
naufragium appellatur. Est igitur bona conscientia
velut arca fidei et sanae doctrinae, ac intelligentiae
thesaurus: tanquam illius cynosura, a qua qui de-
flectunt, se et nauem, id est, intelligentiam illam
sanam perdunt, iusto Dei iudicio in eos grassante

37CAPVT I.

perciti. Ex ea igitur scilicet bona conscientia torum
vitae nostrae cursum regere debemus. Quod autem
bonam conscientiam homines Ethnici commen-
dant, quale est illud, Nil conscire sibi nulla pal-
lescere culpa. Hic murus aheneus esto. et, Con-
scientia mille testes. item, Bono viro nihil prae-
ter culpam praestandum, et caetera huiusmodi:
vim quidem testimonii conscientiae demonstrant,
quanta sit: praecipuum tamen periculum, quod
ex ea spreta metuendum est, non ostendunt, quod
est hoc, amissio et euersio verae fidei doctri-
nae, et cognitionis de nostra salute et Dei erga
nos misericordia.

20 Ex quibus Hymenaeus et Alexander:
quos tradidi Satanae, vt discant non blas-
phemare.

Hoc ipsum duobus exemplis confirmat, Hy-
menaei et Alexandri, de quorum altero agit hic
ipse in 2 Tim. 2.V. 17. cuius errorem qualis fuerit
describit, in quem Alexandrum quoque incidisse verisi-
mile est. Fuit autem hic Alexander Ephesius Act.
19.V. 13. Vtrunque autem ad terrorem caeterorum
pseudopastorum punit Paulus excommunica-
tione quam solenniter antea in Ecclesia factam
fuisse verum est. Hic autem eam repetit, vt intel-
ligant omnes, quo iudicio digni sint omnes hae-
retici obstinati. Verba autem haec tradidi Satana
quid significent, D. Beza in I Corinth.5. vers.5.
explicuit, ad quem lectorem remitto. Nam illic
melius explicatur, quam in canon. Audi denique.
De forma vero Papisticae excom municationis

38AD I. PAVL. AD TIM.

vbi duodecim Sacerdotes circunstant Episcopum,
et lucernas ardentes habent, quas in terram proii-
ciunt. vide canon. Debent duodecim Sacerdotes
1I. quaest.3.

CAP. II.

ADHORTOR igitur ante omnia
vt fiant deprecationes, preces, po-
stulationes, gratiarum actiones pro
quibus uis hominibus.

Transitio est ad alteram Euangelici muneris
partem, quae est publicarum precum pro quoli-
bet hominum genere conceptio et profusio co-
ram Deo. Quae disputatio commode subiicitur
tum ad susceptum argumentum, quia pastorem
Ecclesiae de omnibus sui muneris partibus Pau-
lus informat:tum etiam ad superiorem conclu-
sionem, quia hoc ipsum est optimum pietatis
Christianae exercitium, et verae fidei conseruandae
modus tutissimus. Precibus enim impetramus a
Deo, vt in sana ipsius doctrina et metu pergamus
confirmemur, et crescamus. Hoc autem loco et
capite Paulus breuiter complexus est, quaecun-
que de oratione siue precibus Christianorum
quaeri possunt. I Quae sit, et quot eius genera.
2 A quibus sint preces fundendae. 3 Pro quibus
4 Vbi siue quo in loco. 5 Quando. 6 Quomo-
do et qua cum animi reuerentia, et totius coetus
decoro: quae singula suis locis a nobis (Domino

39CAPVT II.

dante) explicabuntur.

Loquitur autem imprimis Paulus de publicis
Ecclesiae precibus, non de singulorum Christiano-
rum priuatis precationibus, quae fiunt a quoque
domi et in conclaui. Nec enim has in domibus
singulorum fidelium pastores facere debent: vel
sufficiunt.

Sed primo loco quaesitum est. Quot sint pa-
storalis curae et muneris partes, vt intelligatur
quam recte et ordine omnia persequatur Paulus
Respondent Canonistae esse tres. Astaria siue ba-
silicas totas consecrare: virginibus benedicere:
Ecclesiasticos ordines distribuere, vt diximus
supra ex canon. Perlectis S Ad Episcopum Di-
stinct. 25. Haec Euangelici ministerii definitio
prorsus inepta est, et vana, cùm nihil huic simile
doceat scriptura. Quare illi ipsi se reuocant, et
alibi corrigunt, et melius sapiunt tota distinct. 85.
Nam docent Episcoporum munus esse vt doceant
corripiant, liberales sint. Priora duo reipsa pars
sunt pastoralis muneris: tertium et postremum
non item, sed illi cum omnibus Christianis com-
mune. in Epist. vero ad Hebraeos cap.5.vers.1, 8.
vers.3. 9. vers. 24. dicitur fuisse officium Sacerdo-
tis offerre, et precari pro populo. Paulus in Epist.
ad Titum 1.vers.9. inf. cap.4. vers. 11. 2 Timoth.4.
vers. 2. ait, ministerium Euangelicum positum
esse in eo, vt pastores doceant sanam doctrinam,
refutent falsam, denuntient et corripiant siue in-
crepent aberrantes in Ecclesia. Hic autem addit
etiam ad eosdem pastores pertinere, vt ipsi precen-
tur publice pro tota Ecclesia, et praecipuis illius
membris. Ratio est, I. quia, vt ait Chrysostom.

40AD I. PAVL. AD TIM.

Pastor est velut communis totius coetus pater,
qui omnium curam gerit.2. Quia est publicum to-
tius Ecclesiae os, vt nos in doctrina, et iis quae huic
connexa sunt, erudiat, qualis est oratio. Ergo et
precari debet, quia eo precante tota Ecclesia orat.
3 Hoc fuit officium olim sacrificatoris, in quo
nulla caeremonia continetur. Hebr. 9. vers. 24.
Numeror. 6.vers. 23. 4 Denique mos veteris
Ecclesiae, quae Dei spiritu regebatur, in qua pro
toto coetu, et ipsius nomine Pastores fundebant
preces Deo, et populo benedicebant, vt ex variis
historiis constat, et annotat Augustinus Epist.9o.

Ergo cùm sint haec tria praecipua pastoris mu-
nera et officia, Docere, Corripere, et Precari,
complexus est Paulus, Docendi verbo etiam corre-
ptionem. Precationem autem hic seorsim perse-
quitur, quia est ministerii Euangelici pars prae-
cipua, vti diximus.

Magnam autem vim esse huius publicae preca-
tionis, et magnam illius habendam esse curam a
pastore, docent haec verba Pauli et commenda-
tio, ante omnia πρῶτον πάντων. Est enim compa-
ratio, et commendatio huius exercitii, tanquam
omnino necessarii in Ecclesia Christi, et vtilissi-
mi, denique retinendi. Neque tamen haec verba
confirmant, vel iuuant Audaeorum siue Messala-
niorum haereticorum errorem, qui puppim et
proram salutis in precationibus, id est, certis
statisque horis factis orationibus et de murmu-
rationibus (quod hodie faciunt Monachi Papi-
stici) ponebant: sed tantùm docet Paulus, quam
debeamus sedulo et diligenter precari Deum: et
quam solicitum de eo debeat esse non modo pa-

4ICAPVT II.

storis, sed singulorum etiam fidelium studiym.
Preces enim publicas quidam impiissime, etiam
hodie contemnunt.

Ait autem Paulus, Adhortor, Quae vox negli-
gentiam nostram perstringit, et arguit. Quan-
quam enim et Dei ipsius maiestas, et promissio
iussióque: item fructus ipse, quem ex precibus
nostris vberrimum sentimus, satis nos ad precan-
dum excitare deberet, sumus tamen natura no-
stra mire ad orandum frigidi, et torpentes. Itaque
exhortandi et euigilandi sumus. Christus ipse nos
ad petendum et precandum adhortatur. Petite
et inuenietis, Matth.7. vers. 7. Vae igitur somnio
pigritiaeque nostrae etc. Luc. 17

Ut fiant deprecationes) Primum praeceptum
ponit quod est, faciendas esse preces in Dei coetu
cui secundum adiungit, nempe pro omnibus: ex
quibus tertium iam facile colligi potest, A quo
fieri debeant: nempe, a pastore. Nam agit (vti di-
ximus) de publicis precibus. Sed ex hoc ipso lo-
co definiri potest, Quid sit oratio, et quot illius
sint genera siue species. Precandus est igitur Deus
quod extra dubium est, et concedunt non modo
Christiani homines: sed etiam Ethnici et profa-
ni, vt et Tertullian. in libro de Testim. conscien-
tiae, et Iustinus Martyr in liber de Monarchia Dei
copiose docent: item, Iuuenalis, Persius, et Hora-
tius et alii poëtae id docent. Homerus, et Virgi-
lius, qui suos inducunt preces fundentes ad Deum,
et eum inuocantes. Nec gens vlla est, quae si testi-
monium et vocem propriae conscientiae audiat,
hoc axioma neget esse verum, vel refutet.

Vult autem Paulus fieri deprecationes, preces

42AD I. PAVL. AD TIM.

postulationes, et gratiarum actiones. In quo pri-
mum est obseruandum non temere tot voces es-
se simul congestas, sed partim vt precandi assi-
duitatem et studium inflammet, incitet et inii-
ciat nobis his tot verbis, nósque excitet, quem-
admodum dixi: partim vero vt diuersa esse pre-
cationum genera ostendat, quemadmodum di-
uersi sunt hominum affectus, diuersa hominum
conditio, diuersa nostri status ratio, et ita pastor
scite accommodet quae sunt cuiusque orationis
generis propria. Denique, vt ostenderet Paulus,
regum, et principum, caeterorumque hominum
commemorationem in nullo precum genere o-
mittendam esse, tot species commemorauit, ita-
que omnes negligentiae tollit excusationes.

Cap.1. Quaeritur autem primum quomodo hae
voces differunt δέησις, προς ἀχὴ , ἔντάξις, et Εὐχαρι-
στία Quod vt commode fiat primùm explicetur
et definiatur, quid sit oratio in genere

Est oratio (ait Damascenus) πρεπόντων αἴτησις,
id est, Decentium postulatio petitióque a Deo.
Igitur complectitur res, quae sunt a Deo postulan-
dae. Illas enim solas fas est, et decet nos petere a
Deo. Dicitur autem a Latinis Oratio ab ore,
quia ore fit. Nec enim orationem vocabant quae
intus et corde tantùm conciperetur, non etiam
ore proferretur. Vnde orationis vim in dicendo
maximam et in gestu esse respondent. Varro liber
5. de lingua Latina. Hebraei vocant תפלה a iudi-
cando, quia deiici nos coram Deo necesse est, si
vere precari velimus, id quod ex animo sensuque
nostrae inopiae facile fiet. Definitur etiam oratio
Dei veneratio animi nostri vota et affectus illi

43CAPVT II.

pandens, vt auxilium ab eo impetremus. Id colli-
gitur ex Tertulliano, et Psal. 142.vers.2

QQuotuplex autem sit oratio quaeritur, Resp.
Est duplex, Implorans eaque pro nobis, vt Bona
det Deus, Mala auertat et auerruncet: vel pro
aliis. Et Agens gratias, Est Εὐχαριστία Psal.22.

Quae inuocat et petit αἴτησις appelletur nomi-
ne generali, et oratio siue ἀχὴ Quae vero pro no-
bis ipsis postulat a Deo bona προς ἀχὴ dicitur, vt
Psal 61. Quae petit vt a nobis auerruncentur et a-
bigantur mala, δένσις vti Psal. 14o.

Quae pro aliis interpellat et intercedit apud
Deum est ἔντάξις, vel μεσιτεία. Haec tot sunt ge-
nera precationum publicarum. Vide tamen Au-
gust. Epist. 59.

Cap. 2. Quaeritur autem a quo fieri preces
debeant et possint. Resp. Ab omnibus in vni-
uersum: sed priuatae a priuatis. Publicae vero a
solis iis qui Ecclesiae praesunt, quales pastores et
olim Diaconi. Ac quoad priuatos scribit Chryso-
stom. iam olim fuisse solitos Christianos bis in
die, scilicet, mane, et vesperi domi precari, adeo
vt milites ipsi in castris id consuessent, et data est
illis a Constantino breuis formula et precatio,
quam mane et vesperi dicerent. Eusebius liber 4. de
vita Constantini. Sed de publicis precibus hic a-
gimus.

Primùm igitur Pastores debent precari publi-
ce. Ad eos enim haec res pertinet. Sed etiam ex
veteri Ecclesiae disciplina Diaconi possunt et
Presbyterii etiam ii, qui doctrinam non tractant.
Eorum enim muneri preces adiunctas fuisse scri-
ptum est, in canon Perlectis 5 ad Diaconum dist. 25

44AD I. PAVL. AD TIM.

et apud Socratem Scholast. lib, 2. Histor. cap.11.
etiam praesente Episcopo, quanquam eodem prae-
sente sacramenta administrare Diaconus non
potuit, vt est in cano. Peruenit distinct 93.nisi ab
Episcopo iussus esset.

Quod autem obiici potest de Solomone, qui,
adstante summo sacrificator, etamem preces publi
cas pro populo fudit, vt est 1. Regum 8. vers.14.
non obstat. Hoc enim semel tantùm factum est, et
quidem extraordinarie. Nam Azarias rex et suc-
cessor Solomonis, qui in Sacerdotii munus irrue-
re voluit a Deo lepra percussus est, et segrex fa-
ctus 2. Reg. 26. vers.18.

Cap.3. Quaeritur pro quibus fieri debeant preces
Resp. pro omnibus, id est, quouis hominum ge-
nere, religione, sexu, aetate, conditione. Sic enim
vox πάντες hoc loco sumitur, vti et postea quem-
admodum doctissimus Beza obseruauit. Ratio
est, Quod homines quosuis pro Dei creaturis, et
pro proximis nostris agnoscero debeamus. Ergo
omnium vita, salus, et conditio nobis curae de-
bet esse, nec quisquam negligendus, quantunuis
pauper, humilis et abiectus.

Excipiunt tamen quosdam Scholastici, impri-
mis inimicos nostros, pro quibus non putant spe-
cialiter orandum esse. Communia enim humani-
tatis officia tantùm illis tribui oportere: non au-
tem haec tam egregia, quae solis amicis debemus,
qualis est oratio. Durand. in liber 3. Sentent. distin.
3o. quaest. 1.et Thomas in 2. 2ae quaest. 25. Quae
sententia quam sit falsa docet Christus ipse Matt.
5,vers. 44. Precamini pro iis, ait, qui vos infestant.
item docet hic Paulus qui iubet nos precari pro.

45CAPVY II.

regibus, qui tunc proculdubio erant infesti hostes
Christiani nominis, et persecutores.

Quaeritur vero vtrum pro excommunicatis et
haereticis sit in publicis precibus precandus Deus.
Nam qui orat cum excommunicato, est et ipse
excommunicatus canon. Qui communicauerit
1I.quaest.3. qui canon est ex consil. Chartag. 4. cap
73. Deinde dicit loan.ne salutandos quidem eos
esse, aut Aue illis dicendum 2. Ioan. vers.1o.11.
quare nec pro iis videtur esse precandum. Resp.
Cùm aberrantes sint in viam reuocandi. vt mo-
net Iacobus cap.5. vers. 19. nec excommunicario
ad subuersionem, sed ad aedificationem sit insti-
tuta, vt conuertatur ad Deum qui peccauit.2. Cor.
7.vers. 1o.1o. vers.8.etiam pro haereticis et excom-
municatis est precandum, eóque vehementiùs et
ardentiùs, quo magis sunt a Deo illi alieni et
exitio suo proximi. Atque haec breuis responsio
est.

Quaeritur etlam Vtrum pro viuis solùm sit in
Ecclesia precandum, an etiam pro mortuis: haec
quaestio videtur ardua et valde difficilis propter
morem veteris Ecclesiae, et propter ea, quae scribit
Epiph. contra Ærianos haeres.75. qui hoc fieri de-
bere negarunt. Omitto enim quod Papistae ex2.
Machabus 12. vers.43, et a5. afferunt. Primùm enim
non sic legitur, vt legunt, Bonum est orare pro
mortuis, et totus ille locus pertinet ad spem de
resurrectione carnis, non ad preces pro mortuis.
Deinde quod est vers.4o. Res est igitur salutaris et
sancta, plane glossema esse apparet. Denique nec
fidem meretur ille totus liber cùm sit Apocry-
phus, et excusationem authoris longe a Canoni-

46AD I. PAVL. AD TIM.

cis libris dissimilem contineat cap.15v.39. Affe-
runtur igitur testimonia veterum, imprimis au-
tem Augustini liber de Cura pro mortuis cap. 18.
quod canonizatur (vt vocant) cano. Non aestime-
mus 13 quaest.2. item aliud eiusdem Augustini di-
ctum cap. 11o. in Enchirid. Sed etiam Arnobius
vetus scriptor Ecclesiasticus idem confirmat liber
4. Aduers. gentes sub finem libri nempe pro viuis
et mortuis in Dei Ecclesia precatos esse Chri-
stianos. Resp. Nullo verbi diuini fundamento
niti August. vel Arnobium, sed sola quadam er-
ga mortuos beneuolentia et humanitate, solisque
coniecturis. Id quod nec Augustinus ipse dissimu-
lat. Praeterea possunt adduci alii eiusdem August.
loci, ex quibus quam varius in ea re fuerit intel-
ligetur, quemadmodum in Enchir. pridem
annotauimus. Denique opponuntur Augustino
scriptores, patresque Ecclesiastici, et ii quidem
pii, et Orthodoxi, quemadmodum Ambrosius in
libus qui inscribitur Abraham cap.9. vbi id tantùm
mortuis a viuis praestandum docet, vt eos sepe-
liant: non vt pro iis orent, id quod etiam videtur
confirmari posse responso Christi quod est Matt.
8. vers. 22. Obiicitur etiam Hieronymus, cuius
haec est apertissima sententia. In praesenti seculo
siue orationibus siue consiliis inuicem posse nos
iuuari. Cùm autem ante tribunal Christi veneri-
mus, nec Iob, nec Noe, nec Daniel, rogare posse
pro quoquam. Quam sententiam Papistae ipsi in
suos canones retulerunt cano. in praesenti 13 dist.2.

Origo autem huius mali ex paruis initiis cepit.
Primùm ex eo quod cepit piorum, qui pro nomi-
ne Christi passi erant, et mortui, in Ecclesia et

47CAPVT II.

imprimis in Synaxi, publica mentio publice fieri.
Vnde Martyrologia nata sunt, qui sunt libri in
quibus nomina Martyrum descripta erant, quae
ex scripto in communicatione Coenae recitaban-
tur. Inde ad eorum sepulchra ceperunt homines
precari, et vigilias agere, et liba offerre, vt docet
Augustinus in liber de Moribus Ecclesiast. cap.14.
et Epist.119. quem tamen morem idem Epist.64
sublatum et abolitum esse cupit.

Addunt Papistae quasdam exceptiones alias,
quae sunt nullius momenti. Ac primum interdi-
cunt ne omnino pro iis oretur, qui sibi manus vio-
lentas attulerunt: qui si mortui sunt, vera est eo-
rum sententia, sin minus, falsa. Possunt enim resi-
piscere. Est tamen hoc Papistarum dictum in cano.
Placuit vt hi 23. quaest.5. et est ex concil. Bracca-
rens. Act. 34.

Deinde iubent, ne precemur pro clericis qui
in bello pro Gentilibus occubuerunt, dum eorum
partes et castra sequuntur. Est ex Tiburiensi con-
cilio in cano. Quicunque clericus 23. quaest.8. Sed
haec exceptio vana est, quia non est pro mor-
tuis orandum.

Excipiuntur igitur ab hoc Pauli dicto ii soli,
qui in Spiritum sanctum peccant, pro quibus mi-
nime est precandum, quemadmodum docet loan.
1. Epist5.vers.16. et exemplo Saulis confirmatur
1. Samuel 16. vers. 1.

2 Pro regibus et quibusuis in eminentia
constitutis: vt tranquillam ac quietam vitam
degamus cum omni pietate et honestate.

48AD I. PAVL. AD TIM.

Πρόθεσις quae non modo superius praeceptum
illustrat: sedetiam explicat. Addit enim illud i-
psum, de quo magis aliqua et anceps quaestio e-
rat pro ratione temporis, quia tum omnes pene
magistratus: imprimis autem summus, qui erat
Romanor. Imperator, erant et infideles, et per-
secutores Ecclesiae. lubet tamen vt pro iis Magi-
stratibus precemur, non tantùm Summis, quales
regum nomine significantur: sed etiam lnferioribus,
qui describuntur ex eo, quod supra reliquum popu
lum eminent Dubitari vero de iis maxime potuit,
quod Euangelicae doctrinae essent hostes, qualis
Nero Imperat. dissimilis locus 1. Tessalon.2.v.
16. vbi qui praedicationem Euangelii impediunt,
in manifestorum reproborum numero et albo
recensentur. Deinde vetus Ecclesia preces con-
cepit aduersus Iulianum Apostatam imperatorem.
Sed solutio ex eo est, quod ii, de quibus agit
Paulus in Thessal. cap. secundo non ignorantia,
non sola infidelitate animi : sed obstinata pror-
sus malitia peccabant, et tanquam in Spiritum
sanctum, vti peccauit Iulia. Apostata. Distinguendi
vero sunt qui hoc modo peccant ab istis, dequi-
bus agit Paulus hoc loco.

Similis locus est, Hier. 29. vers. 7. orate pro
pace Babylonis. item orate pro iis qui vos per-
sequuntur. Denique vetus mos Ecclesiae idem pro-
bat, in qua pro Imperatoribus et praesidibus pro-
uinciarum, quanquam eam affligerent, orabatur,
quemadmodum scribit in Apologet. Tertullia.
et Iustin. Martyr.

Donatistae tamen contra disputant, quod Im-
peratoris edictoipoena in eos, si in errore persta-

49CAPVT II.

rent, indicta esset. Nullos enim' aut paucos o-
mnino reges pios fuisse contendunt, vel Ecclesiae
fauentes. Sed eorum argumentis ineptissimis et
falsissimis respondet Augustinus in liber Contra
secundam Epist. Gaudentii.

Addit autem rationem Paulus, quo et superiorem
exhortationem, confirmet, et nos ardentiùs inflan-
met, atque stimulos addat et excitet ad officium. Est
autem ducta haec ratio ab immensa quadam vtilitate,
quae triplex hic enumeratur, nimirum quod Ma-
gistratuum ope et ministerio Pax, Pietas, et Ho-
nestas inter homines stabilitur et conseruatur.

Ac pax quidem siue tranquillitas tum publica
tum priuata, ad quam constituendam ordinatus
est a Deo Magistratus: atque etiam Dei praece-
pto gladium gerit, vt docet idem Paulus Rom.13.
Vtraque vero pax est Dei donum, et summum
omninóque necessarium humanae societatis reti-
nendae vinculum.

Pietas vero, quae Dei cultum continet etiam
ad Magistratus politici, non tantùm pastoris curam
et officium pertinet, quia vtriusque tabulae con-
stitutus est custos Magistratus. Conuenit autem
haec sententia cum Psalmo 101. et cum exemplis
Iosiae, Ezechiae, Theodosii, Constantini Magni et
aliorum piorum regum, qui cultum Dei depraua-
tum ex ipsius verbo reformarunt et restituerunt.
Ex hoc autem loco concludi certissime potest e-
tiam inquisitionem de haeresi, et punitionem e-
orum, qui merito erroris et haeresis damnati sunt
ad Magistratum pertinere, quemadmodum etiam
disputauit Augustinus, quanquam Castallionistae
hoc nostro seculo negant, et farraginem omnium-

50AD I. PAVL. AD TIM.

que errorum licentiam concedendam scribunt
et deffendunt, ne quis, aiunt propter suam opi-
nionem puniatur, quasi vera religio sit opinio
quaedam et hominum commentum.

Honestas decorum proprie est, vt non tantùm
nostra cum proximo commercia regantur rectis
et aequis legibus, sed etiam omnis honesta mo-
destaque conuersatio inter nos locum habeat, e-
tiam in rebus mediis, et quas indifferentes vocant,
veluti in communi vestitu, victu, officio, et qua-
tenus pro quoque hominum genere et vocatione
distinctio quaedam officiorum est inter homines
adhibenda. Haec ἀταξία ordo et politia honesta
magnam aedificationem habet, et verae pietatis
quodammodo custos est.

Confutat autem hic locus pulcherrime Ana-
baptistas, qui Magistratum ex Ecclesia Dei tol-
lunt, vt pestiferam ἀναρχίαν inducant. Quam sit au-
tem illius vsus vtilis et Ecclesiae necessarius vel
vna haec Pauli sententia perspicue demonstrat.

Sed quaesitum est, Num pro iis tantùm Magi-
stratibus sit precandum, qui suo recte defungun-
tur officio, et a quibus pax, pietas, honestasque
constituitur aut conseruatur. Resp. Ipsum Ma-
gistratus finem, qualis a Deo praescribitur, spe-
ctandum, non autem vitia personarum quae eos
gerunt. Hic enim in vniuersum harum vocatio-
num finis est, quem proponit Paulus, propter quem
nobis commendati esse debent Magistratus, id est,
qui munus publicum gerunt, quanquam male of-
ficio suo fangantur. Sed pro bonis orandum est,
vt eos nobis Dominus conseruet. Pro malis au-
tem vt eos conuer tat et ad officium faciundum

51CAPVT. II.

excitet spiritu suo. Itaque semper pro iis orandum
est.

3 Nam hoc bonum est, et acceptum co-
ram seruatore nostro Deo.

Αιτιολογία est, eaque duplex. Nam altera ducitur
a Nostro officio vel rei ipsius natura καλόν ἐστι alte-
ra a Consequenti vel connexis, sunt preces tri-
buendae Magistratibus, quia et eos Dominus ad
gratiae suae participationem et Ecclesiae commu-
nionem vocat. Itaque hoc Ecclesiae subsidio pri-
uandi non sunt. Ex hoc autem loco colligitur ec-
quod sit verum nostrarum precum fundamentum
nimirum Dei voluntas et promissio. Haec enim
vna est optima recte legitimeque orandi regula
quemadmodum etiam tradit Ioan. in 1. Epistola
cap. 5.vers. 14. Denique haec eadem valet in o-
mni cultus Dei parte.

4 Qui quosuis homines vult seruari, et
ad agnitionem veritatis venire

Altera ratio quae a connexis sumpta est. Non
sunt enim priuandi et excludendi a publicis Ec-
clesiae precibus ii, ex quibus Deus ipse colligit
Ecclesiam, et qui ad eam spe promissioneque
a Deo accepta pertinent. At Magistratus, etiam
qui nunc sunt a Dei cognitione alienissimi, spe
tamen ad eam pertinent. Quamobrem non sunt
eo fructu, dono et ea spe defraudandi. Ac propo-
sitio quidem huius syllogismi verissima est, quae
non tantùm hac ratione quae naturalis est confir-
matur, quod quae sunt inter se connexa, non sunt

52AD I. PAVL. AD TIM.

diuellenda, sed etiam authoritate Scripturae Act.
11.vers. 17. Non est nostrum( inquit Petrus) Deum
prohibere, et iis gratiae testimonia aut aditum
denegare et praecludere, quibus eam Dominus i-
pse largitur et concedit. Voto enim Dei subser-
uire debemus.

Assumptio vero confirmatur a Paulo, et hic
disertissime est expressa, adhibeturque argumen-
tum a genere ad speciem, sic, vult Deus omnes ho-
mines saluos fieri, et ad fidem et Ecclesiam vocari,
Ergo et Magistratus.

Quaesitum vero est, quae sit huius tam genera-
lis Pauli sententiae ratio, vult Deus omnes homi-
nes, etc. Respon. Explicari hac sententia anti-
qua Prophetarum vaticinia, quae de vocatione
Gentium loquuntur, in quibus, Dei gratia omn i-
bus hominibus, sublato nationis, sexus, aetatis, et
ordinis discrimine, promiscue promittitur, in pri
misque illa differentia quae olim inter Gentes et Iu-
daeos constituta erat, hodie cefsat. Quale vaticinium
est Ps.2. Pete a me et dabo tibi Gentes in haeredi-
tatem tuam Malac. 1.V.11. Nomen meum a solis ortu ad
occasum magnum est etiam inter Gentes lsai.11.v.10.
Et illo tempore, erit, requirent Gentes radicem
Iesai, etc. Imprimis autem de vocatione magi-
stratuum ad fidem et Ecclesiam iidem Prophetae
Dei concionati sunt, veluti Isai.32.V.1. et2. Ecce
in iustitia regnabit rex, et principes in iudicio
praeerunt. Et erit ille vir velut latibulum a ven-
to, receptus ab imbre, riui aquarum in terra ari-
da: vmbra magnae rupis in terra laboriosa. etc. i-
tem cap. 6o. vers.16. Et suges lac Gentium, ma-
millam regum suges. Quae omnia Deiverba non dubi-

53CAPVT II.

tat Paulus impletum iri. Itaque vere etiam Magi-
stratus ad Dei Ecclesiam pertinere pronuntiat.

Deinde a natura et definitione Euangelii idem
probari potest. Est autem Euangelium potentia
Dei ad salutem omni credenti siue Iudaeo, siue
Gentili, vt docet idem Paulus Romanor. 1. vers.
16. Nec enim, vt Lex, sic Euangelium vni tantùm
hominum generi et nationi destinatum aut pro-
ponendum erat. Ex hoc autem loco intelligimus
etiam nos pro Ethnicis et Gentilibus veluti pro
Turcis, ludaeis, et iis qui adhuc in orbe terrarum
idololatrae manent (quales in India et insula A-
merica innumerabiles pene sunt populi) Deum
orandum esse. Id quod etiam hoc loco Chriso-
stom. annotauit, quanquam de eo variae fuerunt
Augustini tempore quaestiones, quemadmodum
ex ipsius Epistolis apparet.

Modum etiam per ἐξήγησιν addit, quo ad salu-
tem homines perducuntur, nimirum veritatis a-
gnitionem. Hic autem veritas non est accipienda
cuiusuis cognitionis doctoris et disciplinae certum
effatum, certaque sententia, et cum reipsa con-
sentiens, sed Euangelium tantùm quod κατ' ὀνομα-
σίαν et insigniter veritas appellatur, tum quod illa
sit certissima doctrina et a Deo ipso immediate
profecta: tum etiam quod sola sit veritas aestiman-
da, a nobis et consectanda, et persequenda: reli-
quae vero artes quatenus huic subseruiunt et ad
vitae huius commoditatem pertinent, exercendae.
Ex quo etiam colligitur non alios velle Deum
saluos fieri, quam qui ad fidem Euangelii perue-
ni unt, illique credunt. Non sunt enim ista duo
distrahenda, quae hic Paulus coniungit, ne quis se

54AD I. PAVL. AD TIM.

putet contempto spretóque Euangelio salutem
aeternam consequi posse, ad quam sola fides est
via. Id quod tamen hodie multi factitant, qua
quemque in sua, quam vocant, religione saluum
fieri sentiunt. Quae fuit Rethorianorum haeresis,
nunc autem est Turcarum impiissima sententia.

Varie vero de horum verborum. Vult Deus
omnes saluos fieri sensu quaesitum est, quemad-
modum ex Augustino apparet in Enchirid. cap.
1o3. Primùm enim videntur Libertinistarum, et
Origenistarum errorem confirmare, qui negant
vllum hominem esse a Deo damnandum, et ae-
terna morte puniendum. Deinde etiam fauere
eorum errori, qui reprobationem Dei prorsus
tollunt, quasi omnes homines sint a Deo electi,
nulli autem roprobati. Denique hoc ipso loco
perperam explicato se tuentur et Pelagiani, qui
liberum ad vtranque bene et male agendi ele-
ctionem arbitrium in nobis statuunt: et Semipe-
lagiani quoque, qui Dei gratiam de congruo quam
appellant, cum libero nostro arbitrio tanquam
duo simul et aequaliter cooperantia in bene agen-
do coniungunt. Hi vero errores omnes, ex eo
nascuntur, quod vox ipsa omnes, non recte su-
mitur hoc loco. Ac Scholastici quidem nonnun-
quam ita sentiunt ideo omnes dici a Deo saluos
fieri quia dedit Deus omnibus hominibus natu-
ram per nos ordinabilem ad felicitatem vt loquun-
tur. Contra vero nostra felicitas non ex naturae
nostrae conditione, sed ex mera Dei gratia pen-
det, et eatenus ordinabilis est ad eam nostra na-
tura, quatenus Deus ipse nos ita fingit, destinat,
et ordinat: non autem quatenus reliquis homi-

55CAPVT II.

nibus pares et similes natura sumus.
Alii sic explicant, vt vocem omnes coniungen-
dam esse doceant cum eo quod sequitur ad verita-
tis agnitionem peruenire, quasi non vniuersaliter
neque tam late sit accipienda quam sonat: sed ex
sequenti illa sententia restringenda, vt ii tantùm
intelligantur comprehendi, qui credunt, vel cre-
dituri sunt Euangelio. Consir matur ex Matth.14
vers.35.36.

Tertia interpretatio est eorum qui volunt o-
mnes saluos fieri a Deo qui salui fiunt: quasi hic
non definiatur, qui salui futuri sint: sed a quo sal-
ui fiant, qui saluantur. Sic nonnunquam explicat
Augustinus.

Verior autem sententia et iustior, meo quidem
iudicio, interpretatio est haec, vt vox omnes tol-
lat discrimen ordinum, nationum, sexuum et huius-
modi rerum, quae inter homines percipiuntur.
Ex omni enim hominum genere, sexu, aetate, Deus
aliquos ad se per Euangelium vocat. Itaque non pro
singulis generum accipitur, sed pro generibus
singulorum vt loquuntur in Scholis, id est, non
pro personis, sed pro hominum generibus.

Duplex est enim huius vocis significatio. Saepe
enim ita dicimus omnes, vt singulos complecta-
mur: saepe vero, vt quosuis, non autem singulos.
Sic dicitur Christus sanasse πάντα νόσον, id est, quem-
uis morbum. Matt. 9.v.35. Sic Paulus in 2. Thess.
1.V.3. coniungit ἕκαστον cum voce πἀντων. Et hanc
esse duplicem huius vocis significationem pri-
mus obseruauit Aristoreles liber 2. πολιτικ opri-
mus Graecae linguae author et interpres.

56AD T. PAVL. AE TIM.

5 Vnus enim Deus, vnus etiam media-
tor Dei et hominum, homo Christus Iesus.

Αἰτιολογία superioris sententiae, ab effectu. Non
esset vnus Deus, et vnus mediator omnium, nifi
omnes, id est, quosuis homines saluos faceret. Si
enim vnius tantùm hominum generis vel ordinis
salutem procurat et perficit Deus, necesse est
plures deos constitui:itemque plures mediatores
Quorum vtrunque blasphemum est.

Similis locus est Romanor.3.vers. 29. Psal.1o5.
vers.7 et 33.vers.5.

Obstat autem Psal.76. vbi in sola Iudaea notus
Deus esse dicitur. Responsio est, Sublatum nunc
esse inter Gentes et Iudaeos discrimen, quod olim
fuit, quia vtrique, diruta per Christum maceria,
in vnum populum coaluerunt.

Deus autem quorumuis hominum vnus neque
esse, neque dici potest, nisi suae bonitatis, clemen-
tiae, misericordiae et electionis testimonia et ef-
fecta proferat in quosuis. Quamobrem quosuis
ad salutem vocare et efficaciter quidem debet.

Iam vero ex hoc Pauli responso Manichaeorum,
Marcionitarum et huiusmodi aliorum haeretico-
rum error fanaticus refellitur, qui duos Deos,
duóque principia constituunt, et alium Iudaeorum
Deum, alium autem nostrum somniant. Vnus au-
tem est omnium Deus, non plures.

Sed etiam mediator vnus est, non plures. Is autem
Mt Christus homo. Quod variis rationibus con-
firmari potest. Prima, Quod vnicum est semen
illud Abrahae, in quo promittuntur benedicen-
dae omnes mundi nationes Genes.15. et 17. Galat.

57CAPVT II.

3.Vers. 16. Secunda, Quod ad vnum et eundem
nos reuocat tota veteris et noui testamenti scri-
ptura. Veteris enim Legis caeremoniae et sacrifi-
cia nos ad eundem Christum deducunt, ad quem
etiam Euangelium. Itaque Christus is, qui per
Euangelium praedicatur, dicitur esse finis legis.
Tertia, Quemadmodum Deus non habet duos
filios natorales: ita neque duos mediatores con-
stituit, sed de vno tantùm illa Dei vox est, Ille est
Filius meus dilectus, in quo mihi complacui
Matth.3.
Consentit cum hoc dogmate, et quidem verissi-
mo Augustinus qui liber 2. contra Epistolam Par-
menia. cap. 8. negat plures esse mediatores ho-
minum: sed vnum tantùm Iesum Christum.

Similis est locus in Epistola ad Hebraeos cap.
7.vers. 26. Non enim potuit quilibet Pontifex a-
pud deum munere mediatoris pro nobis et offi-
cio fungi: sed is solus, qui pius, innocens, segrega-
tus a peccatoribus, et sublimior coelis factus est.
Is autem est Christus solus.

Obstare vero multa videntur quae afferri pos-
sunt. Ac primum.

Prima ratio, Quod alii pro aliis orare iube-
mur. Iac.5. Responsio est, quod nostrae illae preces
non propter nos gratae sunt Deo: sed vnius Chri-
sti merito et intercessione. Eatenus enim De o
placent, quatenus et fidei et mutuae inter nos
charitatis sunt effecta atque fructus, quae vtraque
innititur Christo.

2 Moses et Sacerdotes Leuitici dicuntur fuisse
intercessores et mediatores inter Deum et po-
pulum Exod.32.Resp. Puerilem esse obiectionem.

58AD I. PAVL. AD TIM.

Illic enim intercedere nihil aliud significat quam
internuntium et medium esse: non autem ipsam
Dei gratiam nobis promereri.

Tertia, Obiicitur, locus Galat.3.v,2o.Respo.
Est sophistica obiectio. Negatur quidem inter-
nuntius et mediator esse vnius tantùm, non autem
negatur esse vnus.

Quarta, Angeli et Sancti vita functi, sunt no-
stri coram Deo intercessores. Nam sine mediato-
re non possumus accedere ad Deum, vti nec re-
gem sine purpurato, qui nos intromittat, adi-
mus. Resp. Praeter verbum Dei et Angeli et san-
cti nostri mediatores inducuntur. Nam de Ange-
lis nominatim vetat Paulus ne colantur. Coloss.2.
De sanctis vita iam defunctis ratio prohibet, quod
et ipsi mediatore egent: neque fuerunt sancti et
impolluti. noster autem aduocatus apud Deum
debeat esse δίκαιος vt docet 1. Ioan.2. vers.2.

Quod enim affertur de mediatore alio inter-
cessionis et salutis, conuellitur vel ex hoc ipso
Pauli loco, vbi agitur de precibus et intercessio-
ne. Item Hebr.7.vers.15, et 9.vers. 24.

Addit Paulus Christum hominem esse. Pri-
mùm quod ea ratione Christus mediator noster
est, quatenus homo pro nobis factus est. Deus e-
nim manens pati et implere illa, quae sunt nobis
ad salutem necessaria, non potuit. Deinde ne im-
mensus ille diuinae maiestatis fulgor et splendor,
ad quem nobis, qui sumus terrae vermes et ho-
mines, accedendum est nos perterreat. Habe-
mus enim qui nobis facilem ad Deum aditum prae-
beat, Christum nempe, qui nostris infirmitatibus
compatitur, et qui, quia nostram naturam assum-

58CAPVT II.

psit, nobis iam formidabilis esse non potest. Heb
4.vers.15. Bernard. sermo.73. Canti. in tanta trepi-
datione electis fiduciam praestat naturae similitu-
do. Denique vt facilius quia naturam omnibus
hominibus communem Christus assumpsit, in-
telligamus quorumuis hominum eum mediatorem
esse, non vnius tantùm hominum generis, huma-
nitatis vel hominis Christi mentionem fecit Pau-
lus.

Quaesitum est autem, Vtrum Christus, qua
tantùm homo est, noster mediator sit, quod et Stan-
carus, Menno quidam, et hodie noui Arriani
sentiunt, an etiam qua Deus est. Resp. Cùm me-
diatoris oeconomia et officium ad totam Christi
petsonam pertineat, neque aliter saluator no-
ster esse potuerit Christus, nisi esset Emmanuel
id est, nobiscum Deus, idcirco et qua Deus, et
qua homo est Christum mediatorem nostrum
esse fateamur necesse est.

Hoc autem docet et confirmat August. cùm
in Enchirid. tum vero pulcherrime in libro de
Ouibus et liber Confessionum. De qua re cum co-
piosissime doctiss.nostri temporis Theologi D.
Caluinus in Epistola 312. et Theodo. Beza Epist.
28. disseruerint, plane superuacaneum puto latiùs
hoc argumentum persequi.

6 Qui semetipsum dedit redemptionis
pretium pro quibusuis, Christus inquam, te-
Stimonium illud suis temporibus destin atum.

Αὔξησις est, per quam non modo superiorem
rationem confirmat a connexis: sed etiam me-

ooAD I. PAVL. AD TIM.

diationis et intercessionis Christi pro nobis fun-
damentum explicat. Est autem ipsius sacrificium
pro nobis, quod hic πεεεγρασν quadam describi-
tur. Sunt enim res inter se connexae, sacrificium
et intercessio apud Deum: atque etiam ita inter
se comparatae, vt vna alterius causa sit. Id quod
his Epistolae ad Hebraeos locis confirmatur cap.
4.verf.14. 5vers.1. 7. vers. 15. 8.vers.3. 9. vers.24. at-
que etiam hac ratione. Quod cùm hic sit inter-
cessionis finis, vt Deum nobis propitium et be-
neuolentem reddat, is demum apud Deum pro
nobis intercedere potest, qui eum nobis placare
potest. Placatur autem Deus, non alia ratione,
quam plena poenae peccatis nostris debitae persolu-
tione. Id autem solum Christi sacrificium et mors
potuit. Ergo illa mors Christi intercessionis pro
nobis est fulcimentum et fundamentum. Vnde
perperam Scholastici, qui salutis et intercessio-
nis mediat ores diuersos faciunt. Quod esse non
posse satis ex superiore argumento apparet.

Definitur autem et ornatur hoc Christi sacri-
ficium magna laude et encomio, quod ductum est
ab ipsius effecto. Id autem est Redemptio nostra,
cuius illud sacrificium fuit pretium integrum,
plena merces, et iusta satisfactio siue persolutio.
Dicitur autem Christus non tantùm Seipsum de-
disse: sed etiam Ipse se dedisse. Nam neque aliud pro
peccatis noitris, quam seipsum dedit: neque cùm
dedit, inuitus aut ignorans id fecit, sed volens. In
quo ipso com mendatur impense Christi erga nos
bencficium et charitas. Similis locus. Tit 2.V.14.

Nec caret ἐμρέσι, quod sanguis Christi illo sa-
crificio effusus appellatur ἀν τιλvreςν, quia sanguis

61CAPVT II.

ille Christi agni immolati longe est maioris pre-
tii, et effectus, quam vitulorum et hircorum omnium
sanguis. Est enim ille agni immolati sanguis, o-
mni auro lapideque pretioso aestimabilior et
potior, vt est Hebr. 9.vers. 12.1.Pet.1.vers.19. et
vere plena et aequalis nostro peccato et debito
satisfactio et pretium 1.Corinth.1.vers.3o. Vnde
non tantùm λύτρον: sed ἀντίλυτρον dicitur, quod
Latini dicunt contra auro venire, id est, iustum, et
aequale rei ipsi pretium esse. Ex quo diluitur illa
curiosorum hominum disputatio, Vtrum fuerit
poena, quam pro nobis Christus pertulit, ae qualis
peccatis nostris, vt peccata ex merito Christi de-
leantur. Fuit enim, vt hic docet Paulus, aequiua-
lens, id est, aequata ipsi peccatorum nostrorum
foetori apud Deum, et plane satisfactoria poena
Christi perpessio et obedientia.

Secundo vero loco notandum est, Nullam a-
liam satisfaciendi diuinae iustitiae pro peccatis
nostris rationem esse a Deo constitutam, illique
gratam et acceptam praeter sanguinem vnius Chri-
sti. ltaque nec opera quae vocant bona: nec caere-
moniae, nec vllius alicuius rei, quantunuis pretio-
sae, donatio, aut ratio potest pars esse satisfactio-
nis nostrae coram Deo, que in solidum in vna Chri-
sti morte quaerenda nobis est. Sed nec ex par-
te tantùm Christus satisfecit, veluti vt deleat ea
tantùm peccata, quae dicuntur venialia: aut quae
ante Baptismum commisimus, nobisque noce-
bant: sed etiam expungit, et redemit:

Addit Paulus τὸ μαρτύριον καιροῖς ἰδίοις. Haec a-
brupta videtur esse oratio, itaque obscurum ha-
bet sensum, et diuersas interpretationes. Alii e-

62AD I. PAVL. AD TIM.

nim ad sequentem versiculum referunt: alii huic
coniungunt: alii mutandam censent vocem μαρτύ-
ριον in vocem μυςτήριον. Mihi vero videtur planus
et facilis horum verborum sensus, si ab initio quin-
ti versiculi ad hunc vsque locum parenthesin pro-
duci intelligamus. Itaque continua orationis se-
rie haec, quae iam sequuntur, coniungantur, cum
illa superiore Pauli sententia. Qui quosuis homi-
nes vult saluos fieri, et ad agnitionem veritatis perue-
nire. (Vnus enim Deus et c. iuxta testimonium pro-
priis temporibus patefactum, ad quod ipsum implen-
dum et exequendum, ego constitutus sum, etc. At
supplendam esse post haec verba τὸ μαρτύριον καιροῖς
ἰδίοις vocem φανερωθὲν apparet ex Tit. 1. vers.2. et
Coloss.1.vers.26. Vocat autem hic testimonium
Paulus, antiqua Prophetarum vaticinia de voca-
tione quorumuis hominum et gentium, ne id fru-
stra et temere Ecclesiae polliceri ipse videatur
Paulus nullóque in eo niti sacrae scripturae testi-
monio et fundamento, qualia tamen multa supra
cap. q.annotauimus et ipse Paulus obseruauit et
affert in Epist. ad Romanos cap.15. vers 9.1o.11.12.
Ergo vocem μαρτύριον non refero ad Christum:
sed ad totum complexum superius Vult Deus quos-
uis homines saluos fieri. Hoc testimonium et illa
vaticinia antiqua ignota aut etiam obscura iis i-
psis, quibus antea annuntiabantur, suis, id est, E-
uangelii temporibus patefacta sunt, et illustrata
atque impleta. Nouit enim solus Dominus tem-
porum articulos, et rerum opportunas maturita-
tes, quas ipse decernit et constituit. Itaque huius
rei perficiende gratia Paulus caeterique Apostoli a
Christo et vocati et missi sunt. Id quod ipse se-

CAPVT II.

quenti versiculo subiicit, et explicat.

7 Cuius constitutus sum ego praeco et
Apostolus (veritatem dico per Christum,
non mentior) doctor, inquam, Gentium
cum fide ac veritate.

Α’πτιολoyια est et consirmatio proxime supe-
rioris sententiae ab effectu vel a consequente, Deum
n.id decreuisse dubitari non potest, cùm executus
sit, et propterea Paulum miserit, qui per Euangelii
praedicationem quosuis vocaret ad agnitionem
veritatis. Itaque suum apostolatum, qui a Deo e-
rat, pro iusta huius testimonii et voluntatis Dein
de vocandis Gentibus probatione affert Paulus.
Vocat autem se Κήρυκα, id est, Praeconem et Aʹπό-
στολον, quae duo ita inter se videntur differre, quod
illud est generalius: hoc specialius. Plures enim
sunt verbi Dei κήρυκες et praecones, quam Apo-
stoli: tum deinde, quod κήρυξ dicitur Paulus ratio-
ne executionis ipsius ministerii, et praedicationis
verbi Dei: Α’πόςτολος autem ratione vocationis et
gradus, in quem a Deo collocatus et assumptus
erat. Hoc autem ipsum postea definit cùm ait δι-
δάσκαλος ἐθνῶν. Quae et superiorem nostram sen-
tentiam et interpretationem confir mant, et finem
ministerii Apostolici, imprimis autem Paulini,
ostendunt.

Obstat quod Romanor.1. se Iudaeorum quo-
que debitorem appellat. Resp. Gentium praeser-
tim causa designatus erat Apostolus Actor.13, et
Galat.1.vers.16.2.vers.8. quanquam Iudaeis Euan-
gelium quoque pro re nata annuntiauit.

64AD I. PAVL. AD TIM

Iureiurando etiam suam vocationem confir-
mat, quod vocatio Gentium tunc res noua pror-
sus et aliena a Dei consilio censeretur, qui tanto
tempore solos Iudaeos pro suo populo agnouerat
et res ista esset magni momenti. Quamobrem
non videtur temere et de re nihili sumptum a
Paulo Dei nomen. Similis autem iuramenti for-
mula est etiam apud eundem Paulum Romano.
9.vers.1.

Εν χρίστῳ dupliciter vel in Christo, id est, Chri-
sto linguam meam et mentem dirigente, et commo-
uente: vel per Christum, id est, teste Christo i-
pso, quem huius rei et meae vocationis et mune-
ris testem produco. In qua postrema sententia
conueniunt docti interpretes. Quaeritur autem
Num vero tunc per creaturas iuretur, quum per
Christum iuratur. Sed responsio facilis est. Non
iurari, quia Christus non tantùm est homo et
creatura: sed etiam Deus. Deinde hic videtur
Christus potius testis, quam iudex produci. Te-
stes vero possunt a nobis, vt a Prophetis, appel-
lari etiam mutae creaturae, nedum Christus.

Addit denique in Fide, et Veritate. Quibus
verbis et eam doctrinam confirmat, quam Gen-
tes docebat cùm fidem appellat: et animi sui syn-
ceritatem, cùm huic fidei veritatem coniungit.
His autem verbis breuiter comprehensa est veri
pastoris definitio. Est enim is, qui in Ecclesia
Dei legitime vocatus docet fidem, id est, sa-
nam doctrinam in veritate.i.sana coscientia et re-
cto fine. Quam definitionem confirmat Petrus 1.
Pet.5.vers.2.3.4.

65CAPVT II.

8 Velim igitur viros precari in quouis
loco, puras manus attollentes absque ira et
disceptatione.

Hic versiculus varia capita complectitur, qua
ad orationem pertinent, quaeque breuiter quidem
sed commode Paulus hic tradit. Tria enim com-
prehensa sunt. 1 Quo animi affectu seu praepa-
ratione orandum sit. 2 In quo loco. 3 Quo
gestu.

Sunt autem haec prae cepta non Pauli, fed Dei.
Itaque vox βούλομαι non priuatum quoddam hu-
manae mentis commentum significat, vti nec 1.
Corinth. 1o. vers.1. sed praxin horum praecepto-
rum a se serio requiri docet his verbis Paulus, si-
ne qua non potest probari, et Deo grata esse no-
stra oratio.

Ac quod ad praeparationem (nec enim illotis
manibus et impraemeditati ad Deum orandum
debemus accedere) duo imprimis requirit a no-
bis, Sanctitatem siue puritarem vitae, et Fidem.

Sanctitatem autem illam vitae designat et de-
scribit ab enumeratione partium, nempe a Ma-
nuum sanctitarte et puritate, et a cordis charita-
te. Vult enim et manus nostras (id est, opera ex-
terna) esse sanctas, vt est Isai.1.vers.13.et corda ab
omni in proximum ira et irritatione vacua, vt est
Matth.6. vers.15.5. vers.24. Vera enim sanctitas
tum externis, tum etiam internis operibus con-
stat, et definienda est: et impium est, si quis vel ani-
mo vel opere ipso sceleratus et profanus ad Deum
orandum accedat, sine animi poenitentia et re-
Iipiscentia Psal.5.vers.6. Id quod etiam homines

66AD I. PAVL. AD TIM.

nrofani senserunt vti Hesiod. liber 1. ἔργ. καὶ ἠμερ. et
Plato, et ex Platone M. Tull.libus 2. de Legibus.

Videtur etiam haec sanctitas, quae vera est, hic
esse opposita a Paulo omnibus illis externis riti-
bus, lotionibus, et carnalibus purgationibus, quae
veteri Dei lege hominibus templum ingressuris
praecipiebantur, de quibus agit Apostol. ad Hebus
9. vers 1o. et Moses Leuitici cap. 6. 13.15. 16.19.
quibus ingens etiam cumulus a Pharisaeis additus
erat postea per δευτερώσεις, vt apparet Mar.7.V.4.
Quae lotìones antiquae a Deo praȩceptae verae qui-
dem animi vitaeque sanctitatis signa erant et fi-
gurae: earum tamen implementum et corpus in
Christo habetur et confertur. Quanquam vero
de publicis precibus hic agit Paulus: in priuatis
tamen eundem animum sanctum et purum re-
quiri certissimum est, et ostendit Christus. Matt.
5.vers.24. Est in canon. Nihil. et canon. Non me-
diocriter, quod est dictum Hieronym. De con-
secrat. distinct.5

Certa vero animi fiducia, quae in gratuitis Dei
promissionibus acquiescat, orandum esse, docet
et Christus ipse Ioan.4.v.23, et Iac.1.v.6. et Pau-
lus Romanor. 1o.vers.14. quia vera precatio et
Dei inuocatio est fidei effectus: quae cum animi
haesitatione prorsus pugnat.

Quae postea de certo quodam ieiunio, de lotio-
ne manuum addita sunt a Patribus, de quibus hic
Chrysost. Hom. 7 vbi quosdam sollicitos fuisse
notat de huiusmodi rebus: non modo legales, sed
etiam Ethnicorum caeremonias, aut potius super-
stitiones reponunt nobis, et redolent, etsi ani-
mus sobrius longe ardentiùs Deum precatur,

67CAPVT II.

quam satur et cibi plenus.

Videndum iam est de loco, vbi orandum sit.
Resp. vero vbique posse. Conuenit enim Paulo
cum Christo Ioan.4. vers. 21. Quemadmodum e-
nim Deus non est acceptor personarum, ita nec
locorum. Nam Domini est terra, et plenitudo e-
ius. Psal. 24. Videturque absurdum, vt Deus, cu-
ius latissime per vniuersum orbem diffunditur
maiestas et potentia, vbique agnosci inuocari et
coli non possit, vt est Malach. 1.vers.11.

Obstat tamen quod est scriptum Deuter.12.v.
5, et 2. Chronic.7.vers.12. templum Dei a Solo-
mone constructum eum fuisse locum, quem Do-
minus specialiter elegerat, vt ibi inuocaretur. I-
taque versus illud templum conuersus etiam in
media Babylone precabatur Daniel, vt ipse scri-
bit cap.6.vers.1o. Respond. vero pro tempore
ita constitutum a Deo fuisse, vt quanquam vbique
inuocari posset nomen ipsius, sacrificari tamen
solùm in templo Hierosolymitano tunc tempo-
ris fas esset, quia et caeremoniae tunc locum ha-
bebant, et gratia Dei nondum diffusa erat in o-
mnes Gentes. Denique hac paedagogia Domi-
nus tunc volebat suos ad vnionem fidei et do-
ctrinae exhortari, prouocare, et adducere, et futu-
ram libertatem sub Christo maioremn ostendere,
qualis etiam est.

Ergo sublatum est illud locorumh vetus discri-
men, vti nec iam cultus Dei in sacrificiis hostia-
rum consistit. Quo fit vt vbique pie colatur et a-
doretur Deus, et vt illa sacrificia, quae hodie exi-
git, quae sunt gratiarum actiones, vbique terra-
rum illi offerri possint. Atque eo praecipue per-

68AD I. PAVL. AD TIM.

tinet hic locus Pauli, vt Iudaicum illud locorum
discrimen sublatum esse per Euangelii praedica-
tionem intelligamus, et quae quantaque sit iam
nostra per Christum libertas, per quam et loco-
rum et rituum seruitus nobis per Christum adem-
pta est, cognoscamus.

Neque tamen confusionem inducit vel inue-
hit in Ecclesiam Paulus, in qua iubet ipse vt omnia
τάκτως et ordine fiant, quasi iam nolit vllum esse
communi totius Ecclesiae consilio et delectu con-
stitutum locum, in quem Christiani ad Deum
precandum certo tempore conueniant, seque a-
dunent: sed vt sparsi, et, prout quemque feret ani-
mi impetus, orent separati et disiecti. Hoc enim
plane furiosum esset, et μανιῶδες: sed religionem
propter loca vllam animis nostris inhaerere vetat
quasi locus ipse sanctiorem gratioremque Deo
nostram orationem efficiat. Quod superstitiosi
homines, id est Papistae etiam non hodie putant.

Vnde ex hoc loco votiuae illae ad terram san-
ctam, et alia quaedam Martyrum loca peregri-
nationes et precationes merito damnantur, quae ea
de causa suscipiuntur a superstitiosis, quod nescio
quid maioris sanctitatis in illis locis, et ipsi quam
Dominus pedibus suis calcauit, terrae inesse iudi-
cant. Quod falsissimum est. Si qua enim hodie
est terra maledicta, est Iudaea: et huiusmodi co-
gitatio plena est idololatriae et blasphemiae. Nec
iuuantur huiusmodi superstitiosi homines exem-
plo Naamani Syri, qui, vt est 2.Reg.5.terrae ipsius
sanctae glebas quasdam et onera secum apporta-
uit. Illo enim tempore caeremoniae locum adhuc
habebant, et extra terram a se delectam sibi sa-

69CAPVT II.

crificari Dominus nolebat. Quanquam aliquid
in eo Naamani infir mitati concessum esse mani-
festo apparet, quod et sacrificat, et extra templum
Dei. Mos autem iste visitationum monumento-
rum Martyrum, et terrae sanctae, votiuarumque
peregrinationum ex superstitiosa et nimia Mar-
tyrum veneratione primùm ortus latius postea
serpsit, et ex errore errorem produxit. Quam
parum honorifice de Hierusalem loquatur Chri
stus ipse apparet Matth.23.vers.37. dum eam ho-
micidam Prophetarum appellat: et post eum
Paulus, dum eam seruae et ancillae confert. Galat.
4.et sequens aetas, quae Apostolorum tempori-
bus vicina fuit, idem sentiebat, quae ne monumenta
quidem martyrum saepe norat. Sepultura enim
eorum contenti, vt de Stephano docemur.Act.
7, et 8. venerationem istam, quae cum idololatria
coniuncta est, omittebant: imo vero detestaban-
tur et damnabant. Primùm Helena Constantini
Magni mater mulier superstitioso et foemineo
quodam zelo commota, terram, quam vocant, san-
ctam inuisit, non ipsius quidem terrae gratia, sed
Christi causa et fidei suae vt verisimile est, ma-
gis confirmandae, quia fidem et soam et aliorum
ipso aspectu rerum et monumentis passionis Chri-
sti (quae a Iudaeis Ethnicis, et quibusdam haereti-
cis negabatur) et quae se dulo illa conquisiuit, con-
firmare voluit. Quanquam iam in eo peccatum
est tamen, quod plus fidei de Domino cruci, cla-
uuis, et sepulchro, quam ipsi Spiritui sancto, Apo-
stoli scriptis et Euangelistis tribuisse videatur.
Sed post orbem Christianum factum supplica-
runt superstitiosi ad Martyrum monumenta, ad

70AD I. PAVL. AD TIM.

quae concurrebant, tanquam augustiora quaedam
loca, quod illic Martyrum, quorum fides Deo accepta
fuerat, ossa iacerent. Sic Monica mater Augustini
ex Affrica Mediolanum quotannis pergebat ad
Geruasii et Protasii Martyrum sepulchra, quae tem-
pore Ambrosii Episcopi eruta fuerant. Nec ta-
men ossibus et cadaueri ipsorum Martyrum
hic honos tribuebatur primùm, sed ipsi defun-
ctorum tantùm fidei: peccatum est in eo tamen,
quia extra verbum Dei id fiebat. Quod ipsum etiam
iam quibusdam in Ecclesia bonis viris displicuit,
et Ærius extitit Constantini Magni seculo, qui o-
mnia illa et merito quidem damnauit, quanquam
ipse, quod iam communi errore haec recepta erant,
tanquam haereticus propterea habitus est. Facit e-
nim communis et receptus iam inter omnes er-
ror ius et confirmationem vt scribunt Iurisconsulti
in L Barbarius D. de off. Praetor. Item Vigilan-
tius tempore Hieronymi extitit, qui hoc totum
superstitiosi cultus genus in reliquiis sanctorum
colendis aperte idololatricum esse probauit. Er-
ror tamen obtinuit tum negligentia pastorum,
tum quia homines suis commentis potius, quam
ex verbo coelesti Deum adorare cupiunt. Inde fu-
riosa aedificatio templorum consequuta, quae in
diuorum honorem facta sunt, post annum prae-
sertim 6oo. a Christo passo sub lustiniano impe-
ratore Constantinopol. homine iis superstitio-
nibus insane addicto, vt apparet ex Procopii liber
de aedificiis Iustinia. Et post eorum aedificationem,
eamque etiam sumptuosam et magnificam reli-
gio et veneratio iis addita est, post deinde ipse
cultus Dei iis conclusus, aut alligatus, vt nolla

71CAPVT I.

sacra legitima et Deo grata oratio extra ea fieri
posse ab hominibus etiam Christianis censeretur.

Nec illa superstitio deffendi potest exemplo
eorum, qui in sepulchrum Elizaei cadauer quod-
dam festinantes et coacti proiecerant. vt est 2.
Reg.13.vers.21. Nam illi cadauer Elizaei non co-
luerunt: deinde id coacti fecerunt. Demum nulla
inde superstitio nata dicitur ad sepulchrum Eli-
zaei: sed tantùm proptere fuit doctrina Prophe-
tae, quae in animis hominum adhuc recens inhaere-
bat, confirmatior facta, et Deus ipse maiori ho-
nore ab illius seculi hominibus cultus.

Templa igitur in Ecclesiis Dei esse vtile qui-
dem est: sed tamen nec sumptuosa, nec supersti-
tiosa, sed quae ad capiendum populum sint satis
commode extructa, et quibus fanctitas nulla
religióque ascribatur. Hoc enim est plane super-
stitiosum et Iudaicum. Primùm enim sine templis
propriis fuit Ecclesia Christiana tempore Apo-
stolorum, et post eos etiam temporibus Iustini
Martyris: falsa sant enim quae in Higini et Sex-
ti Roman. Episcoporum Epistolis de consecra-
tione templorum in decretis et alibi extant. Sub
Diocletiano primum apparet Christianos ha-
buisse oratoria quaedam, et προς ευκτηρίους ὄικους, vt
vocat Eusebus liber 9. Histor.cap.1o. et Ruffi in Hi-
stor. Ecclesiast. Templa igitur Christianorum
imperatorum aetate et imperio demum aedifica-
ri ceperunt, et oratoria dicebantur, quae si amplio-
ra erant, Basilicae: nondum autem ναοί aut ἱερα. Hae
Basilicae etiam saepe a Caesarum nominibus, a
quibus fuerant extructae, vocabantur, et deno-
minabantur, vti Basuica Constantini Euag.libus 2.

72AD I. PAVL. AD TIM.

cap.8, et3 cap.2. postea Apostolorum et Marty-
rum vocabulis nuncupari ceperant, in quorum
erant honorem et memoriam constructa Sozom.
libus 6.cap 8.quanquam ea Martyribus, non vt diis,
fed vt hominibus, quorum memoriam colebant,
consecrabant, vti ait Augustinus liber 22. de Ciuit.
Dei cap.1o. et saepe Martyrium ipsum fuit totius
Basileae tantùm pars quaedam cap.8. Demum ea-
dem templa consecrari, dedicari, quibusdamque
ritibus sancta credi et fieri ceperunt. Quod ante
Constantinum Magnum factum et vsurpatum
fuisse non videtur. Sed cùm primus ipse in loco
Caluariae templum Martyrum exaedificasset, po-
stea ad maiorem, vt illi volebant, venerationem,
sed potius ad adulationem et ad morem Pagano-
rum, profanatum illud est potius: quam dedica-
tum, et consecratum a quibusdam insulsis Epi-
scopis, Sozomenus liber 2.cap.26. et Eusebus liber 4.
de vita Constantini. Quo scelere etiam pol-
lutum est templum illud augustum, quod Salua-
tori nostro Hierosolymis idem Constantinus ex-
truxit. Hunc tamen morem et exemplum secuti
sunt postea alii Episcopi auide, non spectaro, si ex
Dei verbo id fieret, neque quid ex eo mali con-
sequeretur: sed placuit aliis nouitas et ille ritus et
inauguratio in Constantini templo iam vsurpota
et probara a quibusdam, vt ab Eusebio Caesarien-
si Rethoricoteros laudata. Itaque Basilius ipse
Episcopus vir alioqui doctus, ad Episcopi et ad tem-
pli Basilicae consecrationem solenniorem et venera-
biliorem alios secum Episcopos conuocauit, vt tra-
dit Sozomenus liber 4.cap.13. Quod idem factita-
tum fuisse in occidentalibus Ecclesiis, sed postea,

73CAPVT I.

apparet ex Epistolis Ambrosii. Demum certae
caeremoniae sunt institutae, adhibitae, et verba, et
precationes, quibus sanctitas ipsis lapidibus in-
haereret. Ita repetita et reposita sunt in Dei Ec-
clesia, quae profani homines in dedicandis idoliis
suis obseruare consueuerant, de quibus agitur de
Consecr. distinct.1. Caeterum illa iam dedicata
templa appellarunt augusto nomine ναοὺς, ἐκκλησιας
ἰερὰ vt apparet ex Epistolis Sidonii Apollinaris.
Quorum etiam templorum inter Christianos, vt
inter Iudaeos, tres partes constituerunt. Nempe
Sanctum sanctosum, vbi est magnum altare Aʹ'γιον:
et Sanctum siue χόρον, vbi est chorus Sacerdotum
canentium: Ναὸν, vbi est plebs.

Sed quaesitum est, versus quam mundi partem
et plagam sit orandum. Respond. Siquidem ver-
bum Dei, a quo solo pendere debemus, specte-
mus perinde est, neque refert in quam mundi re-
gionem conuersi precemur. Sin autem morem
Papistarum, versus Orientem orant, et eôdem e-
tiam templorum suorum capita conuertunt. Ve-
tus quidem Ecclesia etiam sub Constantino libe-
rior fuit, vt docet Socrates liber 5. cap.22. Rationem
Papistae afferunt, quod ad Orientem fuerit situs
paradisus. Sed ex Ezechiel 8.vers.16.responde-
mus damnatos esse a Deo, qui versus Orientem
quadam religione ducti orarent, nec quia ibi pri-
mum paradisum collocauerat Deus, voluit tem-
plum soum eo vergere. Vrbs enim Hierusa-
lem versus meridiem. Templum autem, quod in
monte Sion erat, ad Septentrionem situm fuit,
vti apparet ex Psal.48. et Ezechiel.4o. vers.2. De-
pique videntur Papistae veteres Persas idolola-

74AD I. PAVL. AD TIM.

tras imitari, qui praecise ad Orientem orandum
esse docent, tantum abest, vt sit haec traditio A-
postolica. Quod item idem Basil.sermo.2. de Ba-
tis. cap.8. in loco non sacrato mysteria non pu-
tat posse celebrari, fallitur et non videt vbi ver-
bum Dei praedicatur, ibi locum esse sacrum 1.
Timoth.4.vers.4.

Tertio loco ex ipso versu quaeritur. Quo ge-
stu sit orandum. De quo quia nihil est hoc loco
diserte praescriptum, sed nec in toto Dei verbo,
intelligitur habere ea res liberas obseruationes,
modo ne quod offendiculum aliis nimia affecta-
tione vel dissensione praebeamus. Christus ipse
et stans et flexis genibus orauit, publicanus stans
in templo precatus est, Luc.18.vers. 13.22 vers.41.
In Actis videmus positis genibus Christianos
veteres saepe orasse Actor.7.9. et 2o.Stantes orant,
qui spe promissionum Dei erigantur. Flexis au-
tem genibus id faciunt qui, propter peccatorum
suorum sensum deiecti coram Deo humiliantur
et prosternuntur. Quidam etiam prostrati ora-
runt, vt Elias 1.Reg.18.Nec in eo synodorum de-
creta magni esse momenti ad stabiliendam pie-
tatem existimemus, sed morem potius regionis,
in qua sumus, sequamur, modo ne sit in eo more
et ritu aliqua idololatria apparens. De manibus
etiam quaesitum est, quo earum situ, et gestu sit
orandum. Resp. Alii iunctis, alii supinis, alii sub-
latis orarunt, vt docet Clemens Alexandr.libus 7.
Stroma. Itaque totum hoc genus obseruationum
et caeremoniarum liberum est. Et quod ait hoc
loco Paulus, Attollentes manus, metonymico
dictum est. Nam signum pro re signata positum

75CAPVT II.

est, vti Isai.1.vers.15. nimirum pro ipso cordis af-
fectu, qui ad Deum erigi debet. Hic enim gestus
fauorem animi designat, quo preces ad Deum
nostras concipi debere significat Apostolus: non
quod homines Christianos huic caeremoniae in
precandon velit esse alligatos et astrictos.

Denique quaeri etiam potest de tempore, quo
preces concipi et fieri a Christianis debent. Res.
Quod quidem ad priuatas, non tantùm quoti-
die semel: sed etiam et bis et saepius in die fieri o-
portere, nimirum mane et vesperi, cùm surgimus
aut cubitum discedimus, vt omnes actiones no-
strae a Deo incipiant et finiant. Id quod exemplo
Dauidis ita faciendum esse monemur Psal.55 vers.
18 et suo seculo in omnibus familiis factitatum
scribit diserte hoc loco Chrysostomus. Quod
autem ad precationes publicas nulla fuit ante
Christianos imperatores de eo lex in Ecclesia
constituta, cùm non auderent Christiani homi-
nes propter persecutiones libere conuenire. Post
fancitam vero Ecclesiae libertatem toties ora-
runt, quoties ad audiendum Dei verbum, vel ad
Sacramentorum participationem colligebatur
Ecclesia, quia sine precibus nunquam dimitteba-
tur coetus piorum, vti docent, et lustinus Martyr
et Tertullian.in Apologet. et Socrates liber 5.cap.
I6. Certis tamen horis non erant precationes pri-
mum institutae, alligatae, et vinctae: sed creuit po-
stea superstitio, et deuincta est certis horis oran-
di consuetudo et necessitas, etiam sine publico
Ecclesiae coetu, et sine predicatione verbi Dei. Id
quod docet Hieronymus ad Eustochium, adeo
quidem, vt etiam sioe conuocatione Ecclesiae o-

76AD I. PAVL. AD TIM.

mnibus pene diei horis preces publicae fieri de-
cernerentur, diluculo, deinde tertia diei, id est, a
luce solis exorta supra horizontem hora, post
sexta, praeterea nona. Denique sub vesperti-
num diei tempus, Vnde illae horae inter Papistas
dictae sunt Canonicae nempe 1.3.6.9. de quibus
etiam meminit Clemens Stromat.libus 7. Sedu-
lius, Cassianus, Beda et alii. Atque haec tota res
magnam secum fuperstitionem primùm traxit,
et verum finem orationis, atque vim extinxit: at-
que in opinionem meriti, et satisfactionis conuer-
tit. Denique Euchitarum errorem in Ecclesiam
induxit, qui nihil, nisi precari, id est, demurmura-
re certa verba solebant, et in eo proram et puppim
salutis collocabant, vti diximus. Haec nos omnia
breuiter hic complecti voluimus, vt tanquam lo-
cus communis haberetur. Sequitur iam vt de de-
coro, quod non tantùm in precibus, sed in congres-
sionibus publicis et Ecclesiasticis seruandum sit
videamus, quod sequentibus versiculis explica-
tur.

9 Itidem et mulieres amictu honesto,
cum verecundia et modestia ornare sese, non,
cincinnis, vel auro, vel margaritis, vel pre-
tioso vestitu.

Μεριςμὸς est, supra enim de viris egit, nunc autem
de foeminis Christianis, quales eas in Ecclesia
Dei esse et conuenire oporteat, vt ad rite orandum
sint comparatae. Quo fit, vt hic de Christianarum
mulierum officio et decoro duplici ratione et re-
spectu Paulus agat. Nimirum quatenus sunt spe-
ctandae tum In sese, tum in totius Ecclesiae coetu.

77CAPVT II.

Ac in sese debent esse Castae, et Modestae. Coetus
autem Ecclesiastici ratione, Silentes, et Discentes.

Primùm igitur ait. Itidem, Nam ne se a con-
sortio et com municatione precum Ecclesiae ex-
cludi propter sexus infirmitatem, et maiora viro-
rum priuilegia putent mulieres Christianae, do-
cet eundem illis aditum ad Deum patere, et ean-
dem orandi fiduciam dari, quam supra viris esse
concessam ostendit. Deus enim suas promissio-
nes vtrique sexui communes proposuit: et tam
dicitur Sara parens et mater fidelium mulierum
quam Abraham fidelium virorum 1.Pet.3.

Communis vtrisque Baptismus, Coena Domi-
ni, Praedicatio Euangelii, fides, et gloria aeterna,
quia vtrisque communis est imago Dei. Ergo mu-
lieres,vti et viros, orare, et Deum precari vult: sed
tacitas, non autem in coetu eas preces fundere et
concipere. Vult autem Paulus eas esse in coetu
Domini amictas et vestitas Honeste, Verecunde
et Modeste. Atque huic muliebii cultui et orna-
tui opponit, Cincinnos et calamistros, Aurum et
argentum, margaritas in vestibus, Pretiosum siue
sumptuosum vestitum. Denique opera bona ab
illis requirit et efflagitat, quae opponuntur omni
impudicitiae, vanitati, ambitioni, fastui muliebri.
Decent aurem maxime opera bona foeminas Chri-
stianas.

Ac primùm similis est locus.1.Pet.vers.3.Tit.2
vers.2.Isai.3.

Dissimile videri potest exemplum et factum
Estherae: Esth.cap.5 et ludithae, quae se comit et
ornat aliquid actura egregium, Respond. Non
agi illic de precibus, nec de coetu Ecelesiae adeun-

78AD I. PAVL. AD TIM.

do:sed de marito rege, eóque infideli demulcen
do: item de castris infidelium ingrediendis. Nec
hoc ipsum exemplum satis est tutum imitari. Ob-
stare etiam videtur cap. 24.Genes.vers.47. vbi
annuli et ar millae dantur Rebeccae sponsae Isaaci
Resp. Non ad lasciuum ornatum, sed vt esset pi-
gnus futuri coniugii, ista Rebeccae fuisse et missa
ab Abrahamo et donata.

Certum autem est, etsi de mulieribus Christia-
nis agatur hoc loco: haec tamen praecepta etiam
pertinere ad viros Christianos, quibus eo tur-
piùs est comi lasciue, sumptuose et dissolute or-
nari quod sunt viri et mares. Nam etiam Ethnici
homines sic docent.

Sint procul a nobis iuuenes vt foemina compti
Fine coli modico forma virilis amat.
et M. T.libus 1. De off.sic. Cùm autem pulchritudinis
duo genera sint, quorum in altero venustas sit: in
altero dignitas: venustatem muliebrem dicere
debemus: dignitatem virilem. Ergo et a for ma
remoueatur omnis viro non dignus ornatus: et
huic simile vitium in gestu motuque caueatur.

Et paulo post. Adhibenda est praeterea mun-
ditia non odiosa, neque exquisita nimis: tantùm
quae fogiat agrestem et inhumanam negligentiam.
Haec ille. Patres etiam scriptoresque Ecclesiastici
veluti Tertullian. in liber de Habitu mulierum et
Cyprian. in liber de Cultu virginum nobiscum fa-
ciunt, qui haec praecepta ad viros perspicue refe-
runt. Idem in concilio Gangrensi cap.21. et est in
canon Parsimoniam distinct. 41. ne res noua aut
nullius momenti esse censeatur. Idem etiam sta-
tutum est aliis synodis veluti Laodicena.

79CAPVT. II.

Praeterea haec ipsa praecepta non ad solas mulie-
res, quae virginitatem vouent inter Papistas, et Non-
nae dicuntur, pertinent: sed ad omnes et coniu-
gatas et celibes, et viduas, quemadmodum prae-
clare hoc loco docet Chrysosto. et Gregor. Na-
zianzenus in liber περὶ γυυαικῶν κεκαλωπισμένων. Nam
tempore Pauli nondum erant monasteria, nec i-
stae virgines Vestales et Nonnae visae et natae. Hae
enim cultus diuini corruptelae sub Vitaliano Pon-
tifice Romano maxime receptae et probatae vi-
dentur, sub quo tria haec tanquam venena Chri-
stianae pietatis praesentissima nata sunt, et consti-
tuta, Monachorum coenobia erecta, Reges in
Monachos detonsi, Scortatio quotidiana in sta-
tum sanctum canonizata.

Quaesitum vero est de primariis mulieribus
veluti reginis, principissis, duchissis et huiusmodi
aliis primariis foeminis, vtrum ad eas quoque
haec praecepta sint extendenda. Respond. Etsi di-
scrimen personarum etiam in Dei Ecclesia ha-
bendum est, omnia tamen etiam in illis, si modu
sunt Christianae, ad modestiam, et pudicitiam
composita esse debent, quanquam illis multa con-
cedi et possunt et debent pro ratione dignitatis,
quae aliis priuatis et priuatorum mulieribus non
sunt permittenda. Nam et Solomonis vxoris cul-
tus sumptuosus ille quidem et magnificus des-
cribitur laudaturque Psal. 45.

Denique haec eadem praecepta locum habent
in mulieribus, etiam cùm domi sunt, non tantùm
cùm prodeunt in publicum, et conueniunt in coe-
tu Ecclesiae. Perstringit autem Paulus breuiter o-
mnem eum ornatum ascititium, qui est vel In i-

80AD I. PAVL. AD TIM.

pso corpore nostro velut cincinni, vel Circa cor-
pus, qualis est vestitus: cultus noster nimius quem
damnat, siue ille sit nimius ratione Materie, velu-
ti quia sumptuosior, vel Additae exquisitaeque
lautit iae, venustatis, aut operae manus. Ad primum
pertinet ἰματισμὸς πολυτελής. Palliola enim illa fe-
re esle solebant sumptuosissima, magnique pre-
tii, vt ex disputatione Hieronym. aduers. Iouinia.
intelligitur, purpurea scilicet. Ad secundum mem-
brum, et ad exquisitas lautitias vestitus pertinent
ornamenta margaritarum, auri, et phrygionicae
operae quae adduntur. Irem torques, armillae, annu-
li, etc. huiusmodi de quibus Tertullianus liber de
Habitu mulierum: et Cyprianus quoque. Et pul-
chra est veraque illa Plauti sententia in Mostell.
scen.3.Act.1.

Postea nequaquam exornata est bene, si mo-
rata est male.

Pulchrum ornatum turpes mores peius coeno
collinunt.

Sed tamen, nequa hic superstitio nascatur, auri
vsum prorsus non damnat Paulus, quemadmodum
nec margaritarum: vti nec Petrus Palliorum. sed
tantum nimiam in iis lasciuiam, arrogantiam,
sumptum, fastum, immodostiaeque plenam cultus
muliebris rationem et Christianis indecoram.
Quanquam enim longe potius animi in muliere
dissoluti aut superbi ratio habenda est, quam ex-
terni ornatus: tamen nec externus iste cultus, qui
impudicitiam aut proteruiam redolet, maleque
modestae mulieri et probae conuenit, tolerandus
est. Ac de ea ipsa re sunt leges sumptuariae a Ma-
gistratibus Christianis ferendae. Quae luxu etiam

81CAPVT II.

vetus Ecclesia in Synodis repressit. Oportet e-
nim eo modo mulieres Christianas vestiri, quo
interna earum pudicitia apparere possit, etiam
infidelibus hominibus. Nam vt, et recte quidem,
suo seculo est conquestus Chrysostom. quaedam
mulieres ita exornatae ad templum et coetum Do-
mini incedunt, et ad sacram Domini Coenam su-
mendam accedunt, vt illic potius saltaturae, quam
Deum precaturae videantur. Nec vero iis prodest
haec exceptio, Sic culta viro et marito meo pla-
ceo. Nec enim illae, vt lenoni marito placeant,
debent studere: et quae sic exornata, aut fuco pi-
gmentata incedit, certe naturam formamque,
quam a Deo accepit, odit. Sed neque haec altera
earum ratio est audienda, Sunt haec omnia ex τῶν
ἀδιαφορων genere. Neque enim haec cùm offendiculum
cuiquam praebent, sunt adiaphora: sed damnata
sunt, iisque est abstinendum. In summa cultum mu-
lierum non damnat Paulus, modo sit Honestus,
et Modestiae verecundiaeque Christianarum mu-
lierum conueniens et consentaneus. Et recte etiam
docet Plutarchus liber 6.Sympos.quaest.7. abster-
sionem sordium et spurcitiei a cultu inhonesto
et sumptuoso differre.

10 Sed (quod decet mulieres pietatem
spondentes) operibus bonis.

A'ντίθεσις est. Fastui enim et superbiae, atque
lasciuae illi mulierum pompae superiori versiculo
descriptae verum earum ornatum opponit, nimi-
rum bona opera, id est, pro externo ornatu, vt lo-
quitur Petrus, internum requirit qui in eo posi-

82AD I. PAVL. AD TIM.

tus est, vt sit earum animus placidus et quietus,
nullisque vitiis expugnari possit. Rationem au-
tem addit ab officio ductam. Nempe, quod ho-
nesta et sancta opera vere Christianas mulieres
et religionem profitentes deceant: non autem il-
le externus vestitus, quo pudor omnis ab illis
proiectus et conculcatus videtur exulare.

11 Mulier cum silentio discito cum o-
mni subiectione.

Alterum et secundum de mulieribus Christia-
nis praeceptum, quod ad Ecclesiae publicique
coetus politiam et decorum pertinet, Ne in eo lo-
quantur, sed sileant, et discant. Similis huic locus
est. 1.Corinth.14.vers.34. Id quod etiam consilio
Chartaginensi cap.95. constitutum est, referturque
canon. mulier distinct. 23. quantumuis docta et
pia sit ista mulier.

Dissimilia tamen exempla videntur afferri pos-
se. De Debora Iudic. cap. 4. et Olda mulieribus
prophetissis 2.Reg. 22. versu 14. quae in Ecclesia
docuerunt. Sed responsio parata est, illa nimirum
exempla plane esse extraordinaria, itaque haec
Pauli praecepta minime immutare. Affertur etiam
illud quod Eusebus liber 1.devita Constantini scri-
psit, mulieres eligere e suo sexu solitas fuisse ali-
quas, quae eas docerent ne in publicis congressioni-
bus conuenirent cum viris, quod Licinii imperato-
ris Rom. edicto, et lege in Syria simul cum viris
congregari et conuenire vetabantur. Sed responde-
mus, Illud praeter morem Ecclesiae, et praeter Dei
praecepta iussum esse a Licinio homine profano,

83CAPVT II.

vt mulieres ipsae in coetu mulierum docerent, non
autem cum viris ad preces et conciones conuenirent.

Denique quod de Pepuzianorum haereticorum
secta, et sententia dici posse videtur habet fa-
cilem responsionem. Voluerunt illi quidem,
sed haeretici, mulieres esse posse? et presbyte-
ridas in Ecclesia, et docere, et Sacramenta quo-
que administrare (id quod hodie Papistae ex Mar-
cionitarum dogmate obstetricibus in casu neces-
sitatis concedunt, vt nimirum paruulos baptizarent)
Verùm propterea ab omnibus orthodoxis sunt
Pepuziani damnati, atque etiam Synodo Char-
taginensi a. vt diximus, et meritissimo.

Hoc autem praeceptum Pauli locum habet, dum
sunt in coetu publico mulieres: non autem cùm
sunt domi suae, quia familiam suam instituere pos-
funt priuatim, maxime si desit paterfamilias, et
sint viduae. Nam tunc precari Deum, et docere
suos liberos Dei metum, et possunt et debent.

Requirit autem Paulus et silentium, ne vices
loquendi sibi dandas esse putent mulieres, quan-
quam fortasse, modestiae causa primae, in Eccle-
sia loqui nollent. Deinde ab iisdem subiectionem
postulat, ne putent aequum, vt propter maritorum
suorum dignitatem et opes:vel propter etiam fa-
miliam suam ipsae saltem secundum Pastores et
Ministros verbi Dei aliquod munus Ecclesiasti-
cum gerant. Hoc enim illis prorsus interdictum
est a Spiritu sancto. Huius autem prohibitionis
variae sunt rationes, quas affert Paulus sequentibus
versiculis.

12 Mulieri enim docere non permitto,

84AD I. PAVL. AD TIM.

neque authoritatem vsurpare in virum, sed
esse in silentio.

Prima ratio quae explicatur hoc loco, a diffe-
rentia, quae a Deo ipso constituta est inter vtrun-
que sexum virilem nempe et muliebrem, ducta est.
Secunda vero a genere. Deus neque mulieres
praeesse vult, neque docere, neque in viros autho-
ritatem vsurpare: At qui loquitur in Eccesia siue
praeest ea et docet, in viros sumit quoddam
imperium et authoritatem. Ergo mulieres loqui
in Ecclesia neque possunt, neque debent. Nec
obstat quod eas in Diaconatum alleget Paulus
inf. cap. 5.vers.9. Nudum enim illae manuum mi-
nisterium praebent, Diaconis autem ipsis parent.
Sed ex hoc loco de eo quoque inter quosdam di-
sputatum est, Vtrum honestum sit mulieres re-
gnare, id est, viris imperare, et summum impe-
rium et ius in viros et mares obtinere. Id quod in
Hispania, Anglia, Scotia variisque aliis regioni-
bus locum habet. Cuius etiam rei extant exem-
pla in Semiramide Assyriorum regina, Candace
Ethiopum Actor.8. vers.27. Cleopatra Ægy-
ptiorum sub Augusto, et Zenobia fortissima mu-
liere sub Adriano imperatore (cuius Zenobiae im-
perio etiam multae Ecclesiae Christianae parue-
runt. In populo autem Dei nihil quicquam tale
habemus, siue Iudaicum siue Israëliticum regnum
spectetur. Nam quod de Athalia potest afferri 2.
Reg. 11. facile diluitur: fuit enim vsurpatio et in-
uasio iniusta regni ea Athaliae dominatio: non
autem regnum et potestas legitima cui populus
lubens assentiretur vt postea apparuit. Quare

85.CAPVT II.

uste quoque illa a summo sacrificatore loiada
de regni solio deturbata et deiecta, est, atque e-
tiam propter vsurpatum regnum necata. Quod
de Amazonum regno commemoratur, primum
vt fabulosum non fuerit (quemadmodum omni-
no fabulosum non putant Arrianus, et Q Curtius
quique res gestas Alexandri Magni scripserunt)
tamen praeter rerum naturam constitutum est il-
lud regnum, et in virilis sexus apertam contume-
liam. Quid enim magis portentosum et monstro-
sum et a muliebris ingenii mansuetudine alienum,
quam videre armatarum mulierum exercitum con-
tra viros concurrentem: ac latissimam quandam
terrae plagam cernere, quae omnino viris et mari-
bus careret. Itaque videntur illae contra ipsam
foeminei sexus vel potius humanam naturam pu-
gnasse, et auxilium, quod a Deo optimum et praestan-
tissimum paratum est mulieribus, nempe mari-
tos reiecisse. Vnde prorsus breuique tempore to-
ta illa Amazonum gens deleta est. Sed ad propositam
quaestionem reuertamur. Quanquam vero Isai.3.
vers.II. pro magno Dei maledictionis signo po-
situm legimus, quod pueri et mulieres imperium
in aliqua gente obtineant: tamen illud ipsum non.
est perpetuum. Saepe enim et pueri reges, velut
Solomon et Iosias, sanctissime et felicissime re-
gnarunt, fuitque eorum imperium omni bono-
rum genere a Deo cumulatum. Idem de mulieri-
bus quibusdam, et earum imperio dici potest,
quibus Dominus mirum in modum benedixit, vt
ex variis historiis apparet. Certe de illustrissima
regina Angliae Elizabeta, quae nunc felicissime
regnat, dici potest, nihil terrarum orbem vidisse.

86AD I. PAVL. AD TIM

vnquam illius regno felicius et optabilius. Sapien-
tertamen sibi consuluisse videntur ii populi, qui
legibus suis et publico iure cauerunt, ne inter se,
et in sese foeminae dominarentur, summumque
ius et imperium haberent, si genus ipsum mulie-
bre cum virili conferamus, quia ad multa munia,
quae regni administratio requirit, sunt illae minus
propter sexus sui naturam et imbecillitatem a
ptae et inhabiles quale est praeesse exercitui, ius
dicere in publico sedentes. Quae certe res dede-
cent prorsus muliebrem verecundiam. Vnde iu-
re ciuili Roman. L. mulieres D. de Regul. Iuris
mulieres a virilibus muneribus et officiis admi-
nistrandis recte arcentur: qualia sunt etiam quae
in publico exerceri debent. Et illud est August.
libus 1. de Nupt. cap.9. Nec dubitari potest viros
potius foeminis, quam foeminas viris principari.
Vnde non potest mulier esse Roman. imperatrix
et regina, et cùm Athalia in ludaea et Irene mater
Constantini tertii imperium Constantinopoli.
gerere voluit, vtraque omnia subuertit, Idolorum
cultum in Dei Ecclesiam inuexit, et haec Sarace-
nis Roma. imperium lacerandum obiecit. Vnde
et Carolus Magnus fuit tunc temporis in Roma-
num imperium asciscendus in Occidente: et Ni-
cephorus in Oriente. Vbi autem inferiores iuris-
dictiones quales Ducum, Comitum, Baronum,
Castellanorum, sunt patrimoniales, vt in Gallia,
illae a mulieribus haberi et possideri possunt, meo
quidem iudicio, quia non sunt summa imperia i-
stae dignitates, et officia: sed tamen ab iisdem mu-
lieribus nec possunt, nec debent hae iurisdictio-
nes exerceri: sed a viris per eas delegatis. Quan-

87CAPVT II.

quam hoc omnino perperam et pessime receptum
est vsquam gentium, vt sit iurisdictio vlla pars
patrimonii, et reditus nostri ac dominii, sed tam
late patet et grassatur in omnia auaritia, vt etiam
res sacratissimas, qualis est Magistratus, fecerit
patrimoniales et in censu numeret : non autem
virtuti et doctrinae eorum, qui sunt capaces eorum
munerum, tribuat. Vide quae scribuntur can. Mu-
lierem 33. quaest.5. de hoc argumento.

13 Adam enim prior formatus est, de-
inde Eua.

A’ιτιολoyίa est saperioris sententiae ab ordine
naturali ducta, quem Dominus Deus inter vtrum-
que sexum constituit rerum initio, et statim ab i-
psa vtriusque creatione. Is autem fuit, vt pareret
mulier. Vir autem caput et superior esset. Id quod
ex ipso ordine creationis apparet. Adam enim,
qui est mas et vir, prior creatus est. Eua autem,
quae est foemina, posterior. Sed tamen eodem die
vt docetur tum Genes. cap.I.vers.27. tum 2.vers.
18. Non tam autem ex natiuitatis ordine Paulus
argumentatur et probat virum superiorem esse:
quam ex fine creationis mulieris. Nam creata est
foe mina, vt esset viro in adiutorium, et ad eum,
tanquam suum propriumque finem respiceret.
Quae autem ad finem aliquem destinantur illique
subseruiunt, sunt eo fine minora, inferiora, ac illi
subiecta. Id quod verum esse ratio omnis et natu-
ralis et Philosophica docet. Nam alioquin a solo
natiuitatis et productionis tempore, et ordine
ratio ducta nihil efficit et concludit. Pisces enim

88AD I. PAVL. AD TIM.

herbae, sydera et reliquae omnes creaturae, quae
homini subiiciuntur ex Dei praecepto Psal. 8.prae-
ferendae tamen homini essent contra mentem et
Christi, et Pauli. Omnia enim propter hominem
facta sunt, etiam Sabbatum ipsum: non autem
homo propter Sabbatum.

14 Et Adam non fuit seductus: sed mu-
lier seducta, causa transgressionis fuit.

Alterum argumentum a causa tum efficiente,
tum incurrente sumptum. Efficiens igitur causa
est Dei praeceptum et voluntas, quae eam mulieri
poenam inflixit. Incurrens autem, transgressio
mulieris, propter quam talem poenam merita est
et huic seruituti et subiectioni addicta. Æquum
enim fuit, vt quae seipsam regere non potuit, alte-
rius consilio et imperio regenda subiiceretur a
Deo. Est autem subiecta viri imperio et po-
testati, vt est Genes. 3. Quanquam autem illud
Mosis proprie pertinet ad virum et mulierem
coniuges inter se: non autem vt quilibet viri in
quaslibet mulieres imperium sibi arripiant:tamem
ex eo intelligitur, in quem gradum viri supra mu-
lieres euecti sint a Deo. Propter transgressionem
autem mulieris facta iam est durior et seruilior
mulieris conditio, quae ad virum tantùm suum
tanquam ad suum finem tunc spectabat. Sed nunc
aerumna et iugum additum est huic seruituti, quae
prius erat omnino et liberalis et voluntaria. Nunc
enim dura est, etiam cùm est ad virum et maritum
proprium. Ex quo ipso apparet Deum et confir-
masse priorem subiectionem, et eam propter

89CAPVT II.

peccatum effecisse duriorem et austeriorem. Val-
de autem notandum est, quod ex verbo sedacta
colligit Bernard. sermo. de Duplici Baptis. his
verbis, Serpens ô Eua decepit te, non impulit,
aut coegit, mulier tibi, ô Adam de ligno dedit:
sed offerendo, non vtique violentiam inferendo.
Neque enim potestate illius, sed tua voluntate
factum est, vt eius voci plus obedieris, quam di-
uinae.

15 Seruabitur tamen liberos gignendo,
si manserit in fide, ac charitate, et sanctifica-
tione cum modestia.

Hypophora est quae magnam consolationem
tamen continet, ne se prorsus spe salutis orbatas
esse mulieres existiment. Id quod illis potuit in
animum incidere, vel nobis etiamipsis, dum eas
esse nobis tanti causas mali audimus. Per eas
enim factum est, vt vniuersum genus humanum
siue virile, siue etiam muliebre periret. Ergo
prorsus salutis exortes videbantur. Sed contra
Paulus. Hanc ipsam poenam transgressionis, et
hanc in coniugio subiectionem mulierum docet
in ipsarum commodum et salutem cedere mira
Dei sapientia nimirum, qui e tenebris lucem e-
duxit, vt est 2. Chorinth. 4. vers. 6. Sic conuertit
hoc suum in eas iudicium Dominus in earum i-
psarum consolationem et salutis viam, dum hanc sub-
iectionem erga maritos vocationem earum pro-
priam esse statuit. In quo illud primum est obser-
uandum vocem διὰ non denotare hoc loco cau-
sam efficientem: sed mediam tantùm, per quam,
tanquam per iter a Deo demonstratum, est illis

90AD I. PAVL. AD TIM.

pergendum et progrediendum. In quo peccant Pa-
pistae et Pelagiani, omnesque Operistae, et quidem
grauiter, qui salutis nostrae causas in nostris ope-
ribus quaerunt et constituunt. Quid enim de vi-
duis, quae nullos liberos vnquam susceperunt: de
virginibus, et iis etiam quae cùm sint coniuges,
nullos liberos tamen pepererunt, futurum esset
(vt recte hoc loco Chrysostom. animaduertit) si
salus mulierum ἑκ τεκνογονίας tota pendet? Certe
saluae non fierent. Sed et Thomas Aquinas hic
delirat, dum laudes virginitatis et celibatus cum
hoc Pauli dicto conciliare, et placare nititur,
quod cum illis aperte et perpiscue pugnat. Ergo
hic vocatio et munus mulierum describitur etiam
in eo ipso, in quo poenam sui peccati sentiunt. Est
autem, vt liberos non tantùm suscipiant et gig-
nant: sed vt educent, curent, et onera illa primae
liberorum nutricationi, scerte quidem molestis-
sima, lubentes volentesque deuorent et suscipiant.
Tεκνογονίας enim hoc loco non tantùm parturitio-
nem ipsam mulierum significat: sed quicquid illi
adiunctum est, et imminet iustae matrum curae, vt
liberi editi educantur. Vnde merito matres puer-
perae damnantur, quae filios, si possunt, suos non
alunt, de quo Plutarchus in liber de Liberorum E-
ducatio. et dictum Gregorii in canon. Ad eius
distinct.5. Mille quidem sunt taedia, quae contra Io-
uinia. enumerat Hieronym.tam minutim, vt ipse
puerpera fuisse aliquando videatur, qui tamen
perpetuo vixit celebs. Mille etiam dolores et mo-
lestiae non tantùm leuiter degustandae: sed diutissi-
me deuorandae, tum in partu, tum post partum.
Quae tamen omnia si libenti et grato animo de-

91CAPVT I.

uorat, atque suscipit mater, Deo grata est, et in
sua vocatione incedit: ad trimatum autem vsque
lex Ciuilis iubet vt mater ipsa alat liberos suos,
eósque praecipue curet.

Sed addit Paulus alias quoque virtutes, quas
esse necessarias ostendit, vt mulier Deo placeat,
quarum aliae communes illis sunt etiam cum viris,
nempe Fides, et Charitas: aliae illarum propriae, San-
ctificatio, et Modestia. Quae enim virtus nos Deo
commendat est fides. Illa enim nos et deducit
ad Christum, et cum eo coniungit. Illa charitatem
quoque gignit, extra quam nihil a matribus ipsis
fieri Deo gratum potest, quia si inuitae, repugnan-
tes, et coactae potius officium faciunt, quam ex
charitate, displicent Deo.

Sanctificatio, quam requirit a mulieribus, non
est tantùm generalis omnium vitae actionum ad
Dei voluntatem conformatio 1.Thess. 4. vers. 4.
sed maxime sanctimonia quaedam corporis, qua
se vxores et mulieres ab omni turpitudine, im-
munditia, et lasciuia puras conseruant, quae impu-
dicitie opponitur: et alio nomine dicitur castitas.
Modestia, luxui et sumptuoso illi cultui, de quo
superius dixit, opponitur.

CAP. III.

FIDVS est hic sermo, Si quis Epi-
scopatum apperit, praeclarum opus
desiderat.

Transitio est. Post quam enim de pastorum of-

92AD I. PAVL. AD TIM.

ficio disseruit, de eorundem electione, qualis es-
se debeat, agit, vt in ea parte regimen Ecclesiae
et ratio illius instituendae et conseruandae esset
nobis certa, Deique verbo praescripta. Commo-
de tamen et molli transitione ad hunc locum et
argumentum descendit Paulus, quasi per hypo-
phoram, quae ex superiori disputatione, per quam
mulieres a docendi munere et Episcopatu semo-
tae sunt, oriri videbatur. Cùm enim sit officium et
munus virile Episcopatus, videbantur omnes viri
huius tantae dignitatis et muneris capaces: quod
tamem negat esse verum Paulus, cùm certas quas-
dam conditiones in iis requirat, qui sunt ad hoc
munus vocandi, vt sint idonei:propter quas cae-
teri ab eo munere arcentur. Ergo vt nullius mu-
lieris proprium munus est, Episcopatus: ita non
cuiuslibet viri opus est. Est autem vtilissima haec
disputatio, tum vt interdictae mulieribus huius
administrationis ratio intelligatur, quae sumitur
propter ipsius difficilem et arduam curam, cuius
non sunt illae capaces:tum vt hoc ipsum munus
in sese quantum sit, quamque excellens et eximium
demonstretur, ne ad illud quisquam temere coo-
ptetur: aut ne iam cooptati et vocati perfunctorie
et leuiter eo defungantur, sed intelligant, quae ab
ipsis requirantur. Denique vt esset certa quaedam
regula ab ipso Dei spiritu, non ab hominibus prae-
scripta, ad quam legitimae vocationes in Ecclesia
renocarentur, et examinarentur. Itaque non li-
cet hominibus priuatis vel Magistratibus: sed ne
synodis quidem ipsis aliquid de electione perso-
narum Ecclesiasticarum ab his praeceptis dissen-
tiens vel contrarium statuere. Nam hos canonas

85CAPVT III.

In electione autem personarum Ecclesiastica-
rum tria quaeri et possunt, et solent. Nempe 1
Qui eligendi sint. 2 A quibus eligendi. 3 Quo-
modo eligendi. Quod vltimum caput de forma
electionis agit. Hic de personis, quae eligi possunt
alibi in hac ipsa, et de iis, ad quos ius eligendi per-
tinet et de legitima electionis forma: dicetur.
Primùm enim est natura, vt sint quaedam perso-
nae, quae eligi possint, de quibus idcirco primo
loco fuit dicendum.

Agit autem Paulus hoc toto capite de Episco-
pis, et Diaconis. Attamen aliae sunt Ecclesiasti-
cae et necessariae dignitates praeter Diaconos et
Episcopos, quales Presbyteri, de quibus nihil
penitus hoc loco traditum esse a Paulo quidam
existimant. Volunt enim Presbyterorum ele-
lectionem explicari in Epistola ad Titum cap.1.
Hic vero Episcoporum. Sed falsa est eorum sen-
tentia. Eosdem enim vocat Paulus Presbyteros
et Episcopo, svti apparet ex cap.1. vers.5, et 7. E-
pistolae ad Titum. Atque etiam ex 1. Pet.5 vers.1
et annotat cum Chrysostomo Hieronym. ex qui-
bus Isidorus didicit, cuius dictum est in canone
Clero. Et clericos 5 Presbyter distinct.21. Itaque
priusquant du ba, juu metradit d praecipit Pau-
lus, accedamus, illud explicandum est, vtrum i-
dem sit Episcoporum, et Presbyterorum, de qui-
bus in sacra scriptura et praesertim in Apostoli-
cis scriptis fit mentio, nomen, dignitas, vocatio,
munus, et praestatio. Nam Diaconi ab Episcopis
hic distinguntur et separantur aperte. Presbyte-
rivox. Graecis est πρεβύτερος. Itaque est Graeca

94AD I. PAVL. AD TIM.

differunt autem hx voces παλαιὸς et πρτσβύτερος vti
vetus et senex apuu Latinos, quod παλαιὸς est aeta-
tis, et πρεβύς etiam dignitatis, vt ex Plutarcho in
Nicea colligi potest. Horum igitur Presbytero-
rum (qui a dignitate non autem ab aetate hic
nominantur) in scriptura duplex est genus. Vnum
eorum qui tantùm moribus inuigilant. Alterum
eorum, qui et moribus et doctrinae attendunt, et
in vtroque laborant. Id quod ex hac ipsa Episto-
la cap.5.vers.17. facile colligi potest. Quod ad pri-
mum igitur eorum genus, vti a secundo distingui-
tur: ita ab Episcopis et doctoribus est secernendum.
Sunt enim illi Presbyteri tantùm morum et di-
sciplinae custodes et inspectores: non etiam praeco-
nes doctrinae. Cur autem hoc genus fuerit in Eccle-
sia necessarium vel inductum, ratio mihi nulla
videtur alia esse, quam quod etiam illo tempore,
quanuis multis donis abundaret Ecclesia Dei,
tamen non satis multi idonei viri ad vtrunque
hoc munus obeundum reperirentur, vt etiam E-
piphan.testatur. Ergo ad formam veteris et Iu-
daici Synedrii habuit Ecclesia Christiana hos
Presbyteros disciplinae φύλακας, qui non erant o-
mnes Leuitae, et concionatores verbi Dei. Et haec
quidem de primo Presbyterorum genere, qui mo-
rum tantùm curam habent in Ecclesia Dei. Ergo
de secundo Presbyteroiam genere agamus, eorum
nempe, qui etiam in doctrina laborant, et qui
morum, atque etiam regiminis Ecclesiae curam
habent. Hos nihil ab Episcopis differre dicimus
et, Dei verbo affirmamus siue ex eorum electionem,
siue munus, siue personae conditionem spectes:
sed iis omnino pares esse debere: et cùm recte

95CAPVT. III.

administrata est Ecclesia, semper fuisse his ratio-
nibus demonstramus.

Prima ratio, quod quos Paulus iubet Presby-
teros oppidatim creari, eosdem vocat idem Epi-
scopos Tit.1.vers.5, et 7.

Secunda. Quod cùm Presbyteros Ephesiorum
alloqueretur Paulus quos accersiuerat, et euoca-
uerat Miletum, eos omnes Episcopos nominat, et
iis eadem praecipit quae Episcopalis muneris pro
pria sunt, et postea ad solos Episcopos pertinere
existimata et definita sunt Actor. 20.v.17.18.

Tertia, Quod Petrus tribuit Presbyteris hoe
ipsum munus, vt pascant gregem Domini, et il-
lius curam habeant 1. Pet.5.vers.2.3, Praelatos e-
nim omnes Presbyteri vox complectitur ( vt ex-
plicat Bernard. sermo. in Psal. Audiam) quorum
est prodesse magis, quam praeesse.

Quarta, Quod ad Presbyteros negotia Eccle-
siae deferuntur, ab iisdem illa geruntur, et admi-
nhtrantur. Atqui hoc ipsum alibi tribuitur Epi-
scopis Philip.1.vers.1. Actor.11.vers.3o, 16. vers.4.
Itaque omnes aequali nomine ηγόμεναι a scriptura
appellantur Hebus 13.vers.7. Vnde Cyprian. in liber
de Simplicit. Praelatorum, Vnus est Episcopatus,
cuius in solidum singuli participes sumus.

Quinta, Quod plures Episcopos in singulis
ciuitatibus fuisse, praeterquam Alexandriae, quae
est vrbs Ægypti, scribit Epiphanius haeres.68. At
si Episcopi nomem esset προεςασίας vox, non possent
eiusdem ciuitatis plures esse Episcopi, quia in eo-
dem coetu plures esse primi, et capita non possunt.

His autem obstant quaedam, quae in contrarium
afferri videntur posse. Primùm quod haeretici ha-

96AD I. PAVL. ADI TIM.

biti sunt, qui Presbyteros Episcopis adaequarunt,
quales Herianrre docet Epiphan. et Augustinus
in liber deHaeresibus ad Quoduultd. vbi nos diximus

Secundum, Quod praeter Presbyteros habent
Episcopi apicem Pontificatus et praeeminentiae.
Itaque multa licent Episcopis in Presbyteros ho-
die, quae non item Presbyteris in Episcopos. So-
lus enim Episcopus creat Presbyteros: nulli autem
Presbyteri soli creant Episcopum, vt est in cano.
Cleros et clericos 5 Presbyter distinct. 21. et tota
distinct. 67. Nan in Episcopo omnium ordina-
tionum potestas inest, ait Ambrosius.

Tertium Quod vt libro 1.cap.6.refert Ruffin.
Synodo Nycena cap. Io. vetitum est, ne in vna ci-
uitate duo essent Episcopi. Itaque ex vetere con-
suetudine Eccleliae vnus e toto Presbyterorum
collegio caeteris praeficiebatur, ad quem velut
caeterorum praesidem et praepositum Ecclesiae ne-
gotla reserrentur; quei ee lνειdτα et ωροε͂δρωυτα
Iustinus Martyr in 2. Apolog.nominat.

Quartum, denique quod aequissimum videatur
vti in politia ciuili et humana: ita in politia Ec-
clesiastica vnum aliquem praeesse caeteris, qui ve-
lut totius chori dux sit et moderator perpetuus.

Respond. Et quidem ad prima tria argumentas
idque , ex Hieronymo in Epistola Pauli ad Titum
vbi sic ait, Sicut Presbyteri sciunt se ex Ecclesiae
consuetudine ei, qui sibi praepositus fuerit, esse
subiectos: ita Episcopi nouerint se magis con-
suetudine, quam dispositionis dominicae veritate
Presbyteris esse maiores, et in commune debere
Ecclesiam regere. Nec enim hoc προεδρίας et prae-
eminentiae perpetuae ius, quod vni tributum est,

CANvI III.

ex Dei verbo sumptum est: sed humanum plane
commentum est dum nimium Ecclesiasticae poli-
tiae formam et regimen ad ciuilis disciplinae nor-
mam homines exigunt contra praeceptum et Chri-
sti Luc 22. vers.25. et Petri 1. Pet. 5. vers.3. Idem
docet Augustinus Epist. 19. haec honorum diuersa
vocabula et distincta ex hominum tantùm con-
suetudine, non ex Dei verbo introducta et re-
cepta in Ecclesia esse. Nam neque tempore A-
postolorum haec distinctio in Ecclesia fuit: neque
Epaphroditum, quem remittit Philippens.neq:
Archippum, quem Collossis agentem exhorta-
tur Paulus, aut Episcopum, aut Presbyteris prae-
positum appellat. Imo Irenae. Higinum Episcopum
Roma. semper Presbyterum vocat, vt docet Eu-
sebus liber 5 cap.26. nunquam autem Episcopum, aut
Presbyteris praepositum. Et cùm nihil sit ad Dei
verbum addendum dicimus omnino temere, id
introductum fuisse et receptum in Eclesiis Dei:
et haec illius tyrannidis, quae postea miserrima ir-
repsit in Ecclesiam, verissima semina et funda-
menta dico fuisse: vti apparet ex Epist.3. Ioannis
vbi Diotrephes φιλόπρωτέυων damnatur v.9. Atque
varia esse huius proestasiae incommoda docet
Caluinus cùm Epist. 375. tum in suis commenta-
riis in Epist. ad Philip. cap.1. quanquam is fuit ve-
tus mos, et iampridem receptus, vt apparet ex
Nicena Synodo prima vti ex Ruffino docuimus.
Vnde igitur et cur primum est introductus? Res.
Primùm quidem, vt ex Epiph. et Hieronym. ap-
paret, hoc Alexandriae institutum fuisse, praeter
morem caeterarum Ecclesiarum. Cur autem, ra-
tio est, vt ait Hieronym. nimirum vt scismatum

98AD I. PAVL. AD TIM.

occasio tolleretur, et dissentionum plantaria e-
uellerentur. Ita ille in Epist. ad Euagrium, cuius
dictum refertur in canon. Leginus in Isaia dist.
93. et ipse repetit in Epist. Pauli ad Titum cap.1.
Contra vero res ipsa docuit, istud fuisse verissimum
vniuersalis a fide Christi apostasiae semen et fun-
dametum: et laeumimnae fius tyranidis, quae in Pa-
patu etiamnum hodie viget, fulsimentum maxi-
mum.

Quod ad quartum argumentum attinet, pror-
sus elumbe est. Neque enim regimen Ecclesiae
est reuocandum ad ciuilis politiae rationem et
normam vt docet Christus Luc.22.vers.25.1. Pet.
5 vers.3. quia Dominus ipse, qui suae Ecclesiae est
rex, eius quoque regendae regulam nobis verbo
suo praescripsit prorsus ab Monarchica alienam.
Denique tantum inde malum serpsit, id est, ex
hac Episcoporum praelatura, vt quemadmodum
scribit contra Luciferia. Hieronym.non satis re-
cte censerentur baptizari, qui a Presbyteris erant
baptizati, nisi postea manus illis ab ipso Episco-
po et praeposito isto imponerentur: a quo solo
dari spiritum sanctum crediderunt. Atque inde
putidum illud confirmationis suae Sacramentum
Papistae fabricati sunt.

Veniamus ad verba Pauli. Commendat futuram
tractationem, tum a Modo ipso dicendi, tum a Re
ipsa. Modus dicendi est, praefatio quam attexuit,
quo futuram doctrinam veram esse, et retinen-
dam intelligeremus, velut Dei ipsius vocem:non
autem existimemus haec praecepta posse a nobis
sperni, et quae hic traduntur, inter ἀδιάφνρα recen-
senda reponendaque esse. Est enim solius Dei in

99CAPVT III.

sua domo vocationes constituere.

Res autem ipsa, est dignitas Episcopatus. Epi-
scopi vero vox ex vsu communi sumpta est ab Apo-
stolis. Dicti sunt enim Episcopi a Graecis qui rei
alicui cum aliqua potestate praeerant. Suidas ab
Atheniens.scribit esse dictos, qui ad res sociorum
inspiciendas mittebantur: Plutarch. tum in Numa,
tum in Pericle hac voce vtitur, quam esse rem pul-
cherrimam et praestantissimam docet hoc loco
Paulus. Itaque non esse quoslibet illius capaces,
χαλεπὰ γκ̀ δύσκολα τὰ καλὰ, vt ex veteri prouerbio
dixit Plato: sed multa in iis requiri, qui ad tan-
tum muhus obeundum le acemgunes aut a nobis
eligi, vt sint idonei, debebunt. Quidam enim sunt
nimium audaces, qui nec se, nec munus hoc, quod
affectant, norunt. Itaque sunt illi tanti muneris
difficultate deterrendi.

Ne propterea tamen alii hoc munus tam ar-
duum repudient, adiicit consolationem, eos, qui
hoc munus expetunt, recte facere, et opus Deo
gratum exoptare. Arque ita Paulus, Audaces re-
primit, et Timidos excitat. Christi enim homi-
nis imaginem gerit Episcopus, vti Magistratus
ipsius Dei, vt Augustinus in liber Quaestio veter. et
noui Testamenti quaest.35.scribit. Loquitur autem
hic Paulus non de ambitioso desyderio. Hoc e-
nim maxime in iis damnatur, qui Ecclesiae praefi-
ci volunt, non item de auaro: sed de sancto illo
animi affectu, per quem Dei gloriae prodesse, ean-
que promouere. i. quantum Dominus ipse legi-
time dederit, auent, qui Episcopatum desyde-
tant: nec praeoccupantes locum et sese intruden-
res,nec fugientes, cùm precibus Ecclesiae flagi-

100AD' I. PAVL. AD TIM.

tantur. Et vera est illa Augustini sententia liber 19
de Ciuitate Dei cap. 19. Otium sanctum quaerit
charitas veritatis: negotium iuitum suscipit ne-
cessitas charitatis.

Episcopatum autem definit Paulus ἔργον non
τιμὴν, quia, vt ibidem dicit, et recte quidem Au-
gustinus, episcopatus est nomen operis et oneris:
non autem honoris. Vae igitur desidiosis et cani-
bus mutis, qui se tamen vocant Episcopos, vt est
apud Isai. 56. Videtur autem haec sumpta defi-
nitio ex Exod. cap. 39. sed imprimis vers.41. vbi
quae Aaron et Leuitae habere singularia et pe-
culiaria iubentur, ad ministrandum Deo, non or-
namenti causa illis data esse commemorantur:
sed potius ministerii et operis illis a Deo in-
iuncti gratia.

2 Oportet igitur Episcopum irreprehen-
sum esse, vnius vxoris virum, vigilantem,
sobrium, compositum, hospitalem, aptum ad
docendum.

Varias dotes postea recenset Paulus, quibus
ornatum essefpiscopum oportet, vt sit maioris
inter suos authoritatis, et tanquam exemplar to-
tius gregis, vt docet Petrus 1. Epist. cap.5. Manant
enim in vulgus exempla regentum, et pastorem
oportet non tantùm doctrina: sed et vitae probi
tate ac sanctitate caeteris praelucere. Matth.5.vt sit
sal, quia quodammodo in ipsius Dei doctrinam,
quam praedicant, redundant pastorum vitia et
probra. Vnde fit, vt etiam in lege veteri symbolis
quibusdam doceret Dominus quantas dotes in
Sacerdot ibus

101CAPVT III.

Sacerdotibus inesse oporteret. Omnis enim ille
cultus et summi Sacerdotis ornatus, qui Exod.28.
vers.3o.31. et sequent. describitur, quanta pietas,
sanctitasque a pastore Ecclesiae requiratur, osten-
dit: quemadmodum etiam explicat Isychius liber
6.in Leuitici cap.21, et 22. Externa enim illa Leui-
tici ministerii species et splendor fuit interni or-
natus et vitae symbolum. Ex iis autem tot virtuti-
bus, quas describit Paulus hoc loco, vt veram
perfectamque boni Episcopi ideam habeamus,
quaedam ostendunt, qualem Episcopum ipsum
In sese esse oporteat, et Ratione suae familiae, Item,
Extraneorum et infidelium, Quae omnia distri-
buo in tria haec capita, vt congestas hic a Paulo
dotes distinguere aliqua ratione possimus. Berna.
autem Sermo.77. in Cantica breuiter has omnes
dotes videtur his verbis complexus. Ad solam
ciuitatis, id est Ecclesiae custodiam, vt quantum
satis est, procuretur, opus est viro forti, spirituali,
fideli: forti ad propulsandas iniurias: spirituali ad
deprehendendas insidias: fideli, qui non, quae sua
sunt, quaerat. Sed etsi doctus fuerit, non sit autem
bonus: verendum, ne non tam nutriat doctrina v-
beri, quam sterili vita noceat. Idiota autem pa-
stor quomodo in pascua diuinorum eloquiorum
deducet greges dominicos?

Eo vero diligentius ista Pauli praecepta sunt
obseruanda. Primum, Quod ex quibus causis E-
piscopi eligi prohibentur: ex iisdem electi de-
ponuntur. Eas autem hic expressas a Spiritu san-
cto habemus. Secundum. Quod praeter has con-
ditiones et qualitates, aliae sunt synodorum de-
cretis postea additae, quarum quae dam prorsus

102AD I. PAVL. AD TIM.

sunt reiiciendae, nec nobis Euangelii lucem ade-
ptis iam retinendae, vel in Episcoporum electio-
ne requirendae, et obseruandae. Nec fere locus est,
quem scupulosius canonistae tractarint, quam hic
qui est de clericorum et Episcoporum electione
vti apparet tota prima parte decretorum et a di-
stinct.23.ad 1o2. Nos quantum videbitur, et ad v-
sum nostrum, et ad Ecclesiae Papisticae perturba-
tionem et συνχύπν patefaciendam, ex illis etiam
hauriemus. Primùm igitur ait, Irreprehensibilem,
vel irreprehensum. Paulus in Epistola ad Titum 1.
vers.7. ἀνέγκλητον, id est, non a quoquam publici
criminis accusatum, sed inculpatum. Ratio est,
quod multum de dignitate et authoritate Epi-
scopi et pastoris detrahit publica non tantùm sce-
leris damnatio:sed etiam accusatio, quia in ea
perpetrati criminis suspicio quaedam inest, quan-
quam non est conuictus. Et qui caeteros repre-
hensurus est, debet ne sordescat eius admonitio,
omnibus vitiis carere. Debet enim omni vitio
carere, qui in alterum dicere paratus est, vt ait M.
Tull. Istud vero Pauli dictum, vt sit irreprehensus
Episcopus, de publica infamia et de eo scelere,
quod accusatione publica obnoxium, aut dignum
est, intelligitur, quo carere et illius accusatione,
debet futurus pastor: non autem de peccato vel
infirmitate qualibet accipitur, cui etiam optimi
quique sunt obnoxii, vt ea in futuro Episcopo
nulla inesse omnino possit. Ἀνέγκλητοι quidem
esse possumus, Αυναμαότητοι vero esse non possumus
Peccatorum igitur, vt docet etiam saepe et appo-
site quidem ad huius loci explicationem Augu-
gust quaedam sunt Crimina, et Peccata, vel infir-

103CABVT III

mitates tantùm humanae naturae, et vitiositatis
humanae appendices et communes omnibus
hominibus propter inhaerentem nobis pecca-
ti originalis radicem. Peccata in futuro Episco-
po inesse possunt, crimina in eo nulla inesse vel
tolerari debent. Itaque si quis sit homicida, adul-
ter, falsus testis, latro, pirata, vel seditiosus, Epi-
scopus ne eligitor:electus per ignorantiam depo-
nitor, vt est in Agathensi concilio cap. 50. et in
canon. Si Episcopus distinct. 50. Idemque Am-
brouus docet Eplitola ou.

Hic autem variae quaestiones incidunt et orium-
tur, quarum quasdam tantùm, quae sunt vtiliores,
breuiter tractabimus.

Prima est, vtrum hac eadem voce irreprehen-
sus comprehendantur peccata quae scelera qui-
dem sunt, publica poena tamen minime puniun-
tur, qualis sub Paganismo idololatria: et in Papa-
tu, sacrificium missae, vt qui haec admiserit, id est,
qui idololatra fuerit, qui Missam blasphemam
cantauerit eligi non possit in Episcopum. Nec
enim ista peccata publice in Papatu accusari pos-
sunt, nedum damnari. Respond. Distinguendum
esse. Aut enim de eo quaerimus, qui ignorans talis
fuit: aut qui fidem Christi semel susceptam abne-
gauit. Ignorans, et postea ad fidem conuersus po-
test exemplo Pauli, fieri Episcopus. Non potest
autem is qui sciens et abnegata Christi fide talis
fuit. Nec enim tam spectat Paulus in criminibus
et vera infamia definienda, quid leges hominum
statuerint, quam quid Dei verbum damnet. Ergo
Christianus qui defecit a fide, qui apostata fuit,
qui Christum abnegauit publice, qui Christum

404 AD I. TAVL. AATTIM.

professus, idolis postea sacrificauerit, eligi certe
non potest in Episcopum. August. epist.5o. et est in
can. Presbyteros et canon. Hi qui post, dist.50.
Quod enim Mar cel. Episcopus Roma. post fidei
abnegationem retentus est in Episcopatu, pro-
pter magnam eius poenitentiam factum est, quam
demonstrauit. Qui igitur nondum Christum a-
gnoscentes et professi idolis seruierunt, et postea
ad fidem çonuertuntur: non impediuntur pro-
pterea, si caetera habeant, in pastores Ecclesiae e-
ligi.

Secundo loco quaesitum est, Qui accusati tan-
tùm quidem sunt criminis publici, non autem dan-
nati, vtrum eligendi omnino postea nunquam sint.
Inhaeret enim quaedam labes in istis, et opinio
turpis apud bonos et graues viros. Respon. Hoc
totum ex facto pendere. Nam si verisimilis nota
et suspicio infamiae aut malae turpisque vitae iis
inhaeret, qui accusati sunt et non conuicti, eligi
non debent, quanquam prorsus non sint conuicti,
quia Episcopum non tantum carere ipso vitio et
crimine apud Deum oportet: sed etiam apud ho-
mines criminis suspicione, vt Ecclesia melius ae-
dificetur. Sin prorsus innocens est pronuntiatus,
maiórque illius integritas inde apparuerit, et e-
luxerit, eligi et admitti potest, etiam is, qui publice
criminis accusatus est.

Quaesitum denique est, vtrum Episcopi vel
Presbyteri, vel Diaconi, qui aperte in huiusmodi
scelera inciderint, fuerintque propterea deposi-
ti, iterum eligi ad eosdem vel maióres vel infe-
riores gradus Ecclesiasticos possint, si appareat

105CAPVT III.

eos vere poenitere, et vtiles Ecclesiae esse posse.
Respond. in eo variam fuisse veteris Ecclesiae sen-
tentiam. Primùm enim fuit seuerior Ecclesia:
et erat moribus receptum, vt lapsi siue in hae-
resin, siue in apostasiam, siue in aliud aliquod cri-
men, et vitium, et depositi propterea, non admit-
terentur vnquam postea in gradum vllum Eccle-
siasticum, propter aedificationem Ecclesiae. Dein-
de aliud receptum et constitutum fuit, nempe
vt etiam recipi possent, si poenituissent. Quam se-
cundam sententiam cùm Luciferiani damnarent et
improbarent, haeretici sunt habiti. Denique tan-
dem res tota in concilio Agathensi composita et
conseieutu eneyte sapiimmrumce restitui et reti-
neri in gradu possent: ad maiores tamen non pos-
sent prouehi. Excepti tamen sunt ex eo numero
apostatae. canon. Contumaces et cano. Domino
sancto distinct. 50.

Vnius vxoris virum. Secunda Episcopi futuri
conditio. Primùm autem huius loci explicatio
vera videnda est. Deinde ratio praecepti. Denique
quae huius loci postea corruptela siue deprauatio
facta fuerit.

Ac quidem primùm hic locus a patribus vere
et pure et syncere explicatus est, veluti a Iustino
et hic a Chrysostom. Atque etiam a Hieronymo,
quanquam infestissimo nuptiarum hoste:item ab
Ambrosio, epist. 82. et Theodorito (etsi postea
Graeca Ecclesia cum Latina de huius loci expli-
catione disputauit et dissensit.) Ne is nimirum
in Episcopum eligeretur, qui vno eodemque tem-
pore duas apud se haberet vxores. Tales enim
tunc multi etiam Iudaei erant, qui exemplo Daui-

106AD I. PAVL. AD TIM.

dis Salomonis et aliorum Patriarcharum abusi duas
pluresque simul coniuges ducebant. Nunquam
autem illi acceperunt ita hunc locum, quasi qui
coniux sit, Episcopus fieri non posset, aut quasi
qui iam factus esset Episcopus, vxorem ducere,
si velit, non deberet aut auderet. Nondum enim
impia Cyricii Rom. Episcopi sententia edita fue-
rat, quae Episcopos celibes effecit. Ergo apparet
esse posse Episcopos coniuges, sed tamen non
posse esse digamos. Digamum enim et quidem
vere interpretabantur, qui duas simul vxores ha-
beret, et eodem tempore. Sed et duas quoque v-
xores habere censendi sunt, qui primam quidem
vxorem repudiarunt: sed extra causas verbo Dei
comprehensas, et aliam illi repudiatae superindu-
xerunt, qualia multa ex non iustis causis fiebant
olim diuortia tum inter Iudaeos ipsos, tum etiam
iter Gentesirvee enn duiusmodi coniugia ab-
funt ab impuris adulteriis, vt docet Christus Matt
19. vers.9. quia extra causas a Deo explicatas fiunt.
Ergo et hi quoque sunt digami, vti et priores illi,
qui duas vxores habent, quos Episcopos esse non
vult Paulus.

Ratio vero huius praecepti est multiplex. Pri-
mùm aedificatio Ecclesiae. Cùm enim multae con-
iuges eiusdem viri, sint profanatio matrimonii a
Deo instituti: et magnae libidinis et incontinentiae
signum, resque ea sit ómnino per se foeda, et tur-
pis, perinde atque si plura corpora vnum tantùm
caput haberent, ab ea foeditate maxime pastori
Ecclesiae est fugiendum et abstinendum. Denique
cùm Deus ipse grauissime huiusmodi coniugiis,
quae sunt adulterio paria, offendatur, illa prohi-

107CARVT III.

beri debuerunt, maxime futuris pastoribus. Cur
autem diserte istud commemorare oportuerit ra-
tio est, tum ludaeorum receptus et vulgaris iam
mos, vt docet Chrysostom. qui sibi plures simul
vxores sumebant: tum communis omnium pene
populorum, imprimis autem Graecorum et O-
rientalium opinio, barbara quidem, sed tamen
iam confirmata: qui id minime turpe putabant,
maxime si priori vxori repudii libellus etiam
sine causa missus esset. Nam et Diogenes Laert.
scribit in Socrate id praeceptum fuisse et edictum
Athenis, vt duas vxores vir quisque haberet: et
Socrat. liber 4. cap.32. tradit eandem legem etiam
a Valentinia.3. imperatore Romano repetitam
fuisse et sancitam, tam leue peccatum habebatur
Polygamia.

Epiphan.in liber Haeres. de Cataphrygibus agens
putat ad Christi summi Sacerdotis imitationem,
cuius imaginem gerunt Ecclesiae doctores, istud a
Paulo praecipi. Nam quemadmodum habet Christus
vnam tantùm Ecclesiam:sic Episcopus ait vnam tantùm
vxorem habere debet. Augustinus liber de Bono
coniugali cap.18. vnitatem Gentium nomine v-
nius vxoris significari ait, Inepte certe, pace tan-
torum virorum dictum sit, vtrique. Ergo procul-
dubio Episcopos, Presbyteros, et Diaconos con-
iuges habuit vetus Ecclesia et proxima Aposto-
lorum temporibus aetas, vt apparet ex Historia
Ecclesiastica: imprimisque Eusebus liber 6. cap.42.
Socrat. Scholast.lib5.cap. 22. Sed et ex ipsis quo-
que Papistarum canonibus et decreto Gratiani.
Sed et August. cùm scribit ad Paulinum Nolae
Episcopum Tarracasiae quoque ipsius vxoris me-

108 AD I. PAVL. AD TIM

minit, nec eum quod coniux esset, indignum iu-
dicat Episcopatu.

Secuta est autem alia aetas, quae propter coeli-
batus et virginitatis peruersam admirationem,
hunc locum primum a vero sensu deflexit et de-
torsit. Deinde prorsus corrupit. Ac detorserunt
misere hunc locum ii, qui ita sunt interpretati,
eos esse eligendos Episcopos, qui fuerant quidem
ante electionem viri vnius vsoris: non autem, qui
coniuges tunc erant, cùm eligerentur. Sic Am-
bronus accipit eplit. 62. Sed ii fanuntur pessime.
Nam et hic et ad Titum 1. vers. 6. diserte dicit
Paulus, si quis est tempore praesenti:non autem, si
quis fuit, tempore praeterito.

Corrumpunt plane hunc locum alii et ridicu
le explicant, qui vxorem hic Ecclesiam appellant
et a Paulo significari voce vxoris putant. Vnius
ergo vxoris virum esse, est vnius Ecclesiae et Sa-
cerdotii Episcopum et administrum esse. At tunc
id est, tempore Pauli nondum erant Sacerdotia,
et quaestus Ecclesiastici. Vt mera sit cauillatio et
peruersio Scripturae, sic mentem Pauli explicare.
Ergo sic varie corruptus est hic locus. Quod au-
tem ait Paulus, vxoris, ita fuit stricte acceptum a
Patribus, vt praeter mentem Pauli quidam laqueum
postea induxerint conscientiis hominum.

Vxorem enim eam tantùm esse volunt, quae
antea honestae vitae mulier fuerit. Itaque si quis
minushonestam mulierem, si quis scenicam mu-
lierem, quae spectaculis inseruierit. Item aliam
quampiam ex turpi causa olim notam duxerit, ex-
cludi ab omni Ecclesiastico ministerio debere
putant, et Synodorum decretis sanciuerunt. Est
in cano-

109CAPVT III.

in canonibus Apostolorum, qui dicuntur; estque
relatum in canon. Si quis viduam et eiectam dist.
34. et a Neocesariensi concilio (quod Nicenum
primum praecessit,) repetitum cap. 8. Quod etsi
non improbo ab iis ita esse constitutum, ex eo ta-
men laqueum conscientiis vllum induci nolim,
et ita stricte in omnibus obseruari. Nam hoc ita
constitutum solùm est a Patribus illis, quod Ec-
clesiae aedificatio in tanta meretricum copia, et
inter gentes profanas versantes exigere huius-
modi quiddam videretur. Oseas tamen duxit
meretricem in vxorem, si quibusdam credimus.
Sed et siquis eam vxorem habet, quam ex legum
praescripto ducere non potest, veluti si intra eum
gradum, qui legibus alicuius prouinciae politicis
prohibetur, ad munus Ecclesiasticum vocari et
admitti non debebit ex Synodo 6. generali, quae
Ioit Gontaneinoponta in Piuno, et est in cano.
Presbyterum non legalibus distinct. 28. vbi Gra-
tianus se imperitum prorsus prodit: vel si per i-
gnorantiam admissus est ad Episcopatum, inter-
dici muneris sui exercitio debebit, ex iisdem Sy-
nodi decretis

Additum quoque est a concilio Chalcedonensi
cap. 14. et sancitum, ne qui vxorem haereticam,
aut Paganam siue Gentilem et idololatram duxis-
set fieret Episcopus et clericus, ne fortasse illa vi-
rum a fide Christi abducat, aut pietatem Chri-
stianam profanet, et calumnietur, quia hostis est
et inimica. Sic est in cano. Quoniam in quibusdam
distinct.32. Sed et qui duas successiue et legitime
ductas vxores habuerunt, Digami sunt appellati
ab istis: sed perperam. Itaque ab officio pastorum

110AD I. PAVL. AD TIM.

prohibiti sunt ex mala interpretatione huius lo-
ci. Nam nec secundae nuptiae, nec tertiae peccatum
habent, si caste seruent Augustinus in liber De fi-
de ad Petr. quanquam Bernar sermo. 58 Cant.
damnat exemplo turturis numerositatem nu-
peraruiloudumomumeu laperstitione, vti eam
quoque Tertullianus damnauit ex Montanistarum
errore.

Denique vxorem vnam dixit Paulus. Quid si
quis vxori vni quidem legitime ductae soperin-
ducit concubinam, Vtrum is pastor et Episcopus
eligi potest? Est enim haec concubina et pellex,
non vxor. Respond. Tergiuersationem esse. Nam
plana est Pauli sententia, per quam omnem in eo
qui Episcopus est futurus, turpis et obscoenae li-
bidinis notam damnat, ne propterea male audiat
Dei verbum, aut ipse sit offendiculo cuiquam:
Itaque qui pellicem cum vxore habet in consor-
tio, est adulter, et prohibetur eligi et hic et can:
Apostolorum 17. Aurelia. concilio cap. 4. Aga-
thensi cap.55. et est in canon. I. distinct.33. et tota
distinct.34.

Si excipiatur separatam esse Euangelii doctri-
nam a vitiis Ministrorum, qui eam annuntiant, nec
eam, quae per se pura est, illorum sordibus pollui
posse. Respond. Per se quidem illud verum esse:
opinione tamen hominum non item. Putant e-
nim homines Ministrorum vitiis tanquam attre-
ctatione quadam doctrinam illam coelestem pol-
lui. Itaque illa minus et lubenter et reuerenter iam
auditurs cùm huiusmodi quaedam personae foedae
et turpes in diuinum ministerium asciscuntur, et
alleguntur.

111CAPVT III.

Venio iam ad eas postremae aetatis constitu-
tiones, per quas hoc Pauli dictum et praeceptum
non tantum inflexum est a vero sensu: sed omni-
no immutatum, et sublatum ex nimia et praepo-
stera celibatus admiratione.

Ac primum quaesitum est anxie, Vtrum celi-
batus esset Ministris Ecclesiasticis, siue iam voca-
tis et ordinatis, siue vocandis et creandis praecise
indicendus et praefiniendus. Respond. Cùm ne-
que donum continentiae sit in nostra potestate,
neque semper, et vel in perpetuum a Deo detur, si
cui detur: sed saepe tantùm ad tempus, perperam,
et inique eos agere, qui illum praescribunt Epi-
scopis et vllis Ministris Ecclesiasticis, vel iam ele-
ctis, vel eligendis. Onerant enim hominum con-
scientias praeter Dei verbum, quod facere non li-
cet, iisque leges imponunt, quod solius est Dei.
Deinde Cataphrygum et Encratitarum haeresin,
qui nuptias damnarunt, et reuocant et confirmant.
Etsi enim nuptias non in totum tollere videntur:
eatenus tamen illis haereticis aslentiuntur, quate-
nus sanctam illam Dei institutionem (quae est con-
iugium) putant polluere quosdam pios: aut sal-
tem obstare, quo minus illi ad Dei obsequium
sint apti et idonei, cùm tamen iis nihil eorum,
quae Dei verbum in pastoribus requirit, pro ca-
ptu humanae infirmitatis, desit.

Quare cùm Synodo Nicena prima de ea lege
clericis imponenda ageretur et disceptaretur,
obstitit vir sanctus Paphnutius Episcopus et
Christi martyr et ipse ἀγαμος tamen, qui ex Dei
verbo omni hominum generi honestum esse con-
iugium docuit ex Hebus 13. vers 4. Atque haec Hi-

112AD I. PAVL. AD TIM.

storia extat apud Sozom. liber 1. cap.23 quicquid
Torrensis contra debacchetur. Nam Theodorus
Beza in liber de Polygamia ipsa Synodi Nicenae
verba Graeca recitauit ex veteri codice Graeco ex
cerpta, et illius ipsius rei fit mentio in ipso De-
dereto cano Nicena distinct.31. vt mirum sit fuis-
se tam impudentes quosdam vt id negent. Et no-
stro seculo ad fratrum Boemorum interrogatio-
nes de ea re (obseruant enim illi in suis Ministris
coelibatum) quod esset suum iudicium scripsit re-
sponditque D. Cal. epist. 339.

Cogi quidem vxores ducere non debent ex
hoc Pauli loco Episcopi, sed neque prohiberi
ponunt. Pibe emm cotuin eit plane liberum et
ἐδίάφορον. Vnde necessitas aut lex in neutram par-
tem statui debet et induci. Nam etiam Eunu-
chus Episcopus eligi potest: Eusebius liber 7. cap-
32.qui certe vxorem ducere non potest.

Quibus vero gradibus ad hanc tandem Con-
iugii prohibitionem, vel potius profanationem in
Ecclesia ventum sit, iam explicemus.

Primùm igitur coniugatos Ministros aeque et
promiscue, atque coelibes habuit vetus Dei Ec-
clesia, et bene instituta. Id quod durauit diutissi-
me, quando etiam Gregorius Nyssenus, vt ait Ni-
cephorus, fuit vxoratus.

Postea vero aliud, tum in Ordinandis in mini-
sterium, tum in Ordinatis receptum est. Ac Or-
dinati iam Episcopi, qui erant coniuges, vxores
suas retinebant, iisque vti poterant, neque id etiam
obstabat eorum ministerio exercendo et muneri
Socrat. liber 5. cap. 22. cano. de Syracusanae 5 Siue
ergo distinct.28. cano. Apostolorum 5 et ita Gan-

113CAPVT. III.

grenn etiannconemos quou luit lub Syluestro.
Roma. Episcopo constitutum fuit.

Ordinandi vero primùm coeperunt in ipsa ele-
ctione interpellari, vtrum continentes esse vel-
lent, et in perpetuum abstinere coniugio, an non.
Qui si promisissent se continentes futuros: vel e-
tiam tacuissent interrogati, post electionem ad
ministerium Ecclesiasticum vxorem ducere, iam
non poterant. cano. Diaconus distinct.27. Hic e-
nim vel silentium ipsum pro voto perpetuae con-
tinentiae habebatur. Itaque si postea matrimonium
inibant, ordine suo mouebantur. Neque tamen
vt scortatores; vel adulteri puniebantur, neque
Sacramentorum vsu, et participatione interdi-
cebantur, vt ex Neocaesariensi consilio apparet.
Quod tamen decretum, et quam tam seueram
Ecclesiae disciplinam neque August. neque etiam
Hieronym. probarunt cano. Quidam distinct.27.
Sin autem Ordinandi de promittenda perpetua
ἀγαμίς interpellati vel omnino recusassent voue-
re, et polliceri continentiam, vel ad tempus tan-
tùm promisissent, neque eligi prohibebantur,
neque post electionem ad Ecclesiasticum munus
vetabantur vxores ducere, ex Ancyranae Synodi
cap.1o. Differebatur tamen saepe electio, et spe-
ctabant illo tempore, num quem allum inueni-
re possent, idoneum tamen, qui continentem et
abstinentem a coniugio vitam polliceretur, vt eum
potius eligerent: est in cano. De Syracusanae di-
stinct. 28. Quod si neminem continentiam vouen-
tem idoneum pastotali muneri reperiebant,
hunc, qui continentiam nollebat promittere, eli-
gebant, idque fas erat.

114AD I. PAVL. AD TIM.

Et quidem in iis qui ad maiora munera et of-
ficia Ecclesiae vocabantur, obseruabatur ista sti-
pulatio, et interrogatio, veluti in iis, qui ad E-
piscopatum, Presbyteratum, et Diaconatum a-
doptandi erant. In subdiaconis vero acolutis, le-
ctoribus et aliis inferioribus, et minoribus ordi-
nibus idem neque fiebat, neque habebat locum,
quia poterant etiam el ecti vxorem ducere, neque
de vouenda ἀγαμία tales eligendi interpellaban-
tur cano. Si quis vero et can. Seriatim distinct.32
cano. Lex contmentiae diitiniet.51.Quanquam po-
stea id immutatum est in subdiaconis, quibus fuit
interdictum ne vxores ducerent: vt scribit Berna-
Abbas Clareua. epistola 203.

Ratio vero, cur istae stipulationes et antesta-
tiones in ordinandis fierent, duplex afferri solet.
Prima quidem paupertas Ecclesiarum, quae tot
familiis alendis, Episcoporum nimirum, Presby-
terorum, et Diaconorum satis esse non poterant,
in tam tenuibus adhuc opibus. Nam Ecclesiae
tunc vel nulla erant aeraria, vel exigua admodum,
quia quae bona habebant Ecclesiae pauperibus
erogabantur, vt plurimum. Etsi vero bona Ec-
clesiae semper distinguebantur a bonis Episcopi,
tamem illius aetatis homines metuebant, ne coniu-
gati Ministri bona Ecclesiae ad vxores, aut affines,
aut filios suos clam deriuarent, et transportarent.
Est in cano. De Syracusanae. distinct. 28. Sed non
debuit diffidentia de Dei erga nos beneuolentia,
et erga suos prouidentia inducere hos metus, et
aspergere istam labem Christianae Ecclesiae. Si e-
nim Dominus prospicit auium necessitati, et dat
illis cibum et escam, multo magis suis prospiciet,

115CAPVT III.

et imprimis verbi sui fidelibus Ministris Matth.G
vers.25. etsi Ecclesia iis non subuenerit. Deinde
nonneiis praecipue, vti Christianis pauperibus,
exaerario pauperum erogari debuit?

Secunda vero istius postulationis ab ordinan-
dis ratio fuit, quod continentes Ministros san-
ctiores, quam coniugatos esse existimarent et
mundiores, quia Dominus iussisset suum populum
aliquando vxoribus abstinere, vt se sanctificaret
Exod. 19. Denique propter dictum Pauli 1. Cor.
7. vers.5. liberiores et paratiores esse putabant: vt
orationi et suo muneri vacarent. Quae tamen opi-
nio ex peruersa coelibatus admiratione et laude
profecta est, et ex Encratitarum haereticorum
coeno deducta, in vituperium et contumeliam con-
iugii can. Ante triennium distinct.31.

Atque hie mos in Occidente potiùs et strictius
siue religiosius, quam in Oriente primum obser-
uabatur. Imprimis autem Romae obtinuerat, quem
tamen aperte improbat Gregor. Magnus liber 1.
epist. 42. et apparet ex cano. Placuit Episcopos
distinct. 32. cano. Ante triennium distinct. 31. quam
hoc aegre fuerit receptum. Nam Graeci Episcopi
et Orientales vel raro pollicitationem istam de
continentia exigebant: vel eam etiam non obser-
uabant, vt docet Socrat.libii: caprril Ioc tantùm
constituerunt, vt ne liceat ordinato Episcopo ac-
cipere aliam, priori vxore defuncta et mortua
cano. De Syracusanae in fi. distinct. 28.cano. Quo-
niam distinct. 31.

Denique tandem post varias dispurationes et
laudes virginitatis et coelibatus eo res rediit, vt
mariti et coniuges viri ad aliquam dignitatem

116AD I. PAVL. AD TIM.

Ecclesiasticam non possent assumi Arelat. conci-
lio 4. cap.2. can. Assumi distinct. 28. cui subscri-
psit Callixtus Papa Rom. At vero Huldericus
Augustanus Episcopus, qui vixit ante annos 700.
acerrime ei decreto restitit et Nicolao Papae.
Quod nouum etiam decretum et inauditum ap-
pellat can. De Syracusanae et prorsus improbatur
Gangrensis Synodi cap.4. Synodo Constantino-
politana, quae fuit sexta vniuersalis Synodus, quae
vtraque Synodus multis seculis et Arelatense il-
lud concilium 4. et Callixtum Pontificem prae-
cessit. Sed et ante vtranque Nicenla quoque pri-
ma cap.13. et ante hanc Nicenam cano. Apostoli-
co, qui est N.6. qui etiam est in cano. Si quis di-
stinct. 28. adeo vt Leo imperator cognomento
Philosophus Nouella sua 2. iubeat hoc decretum
ex Dei Ecclesia facessere, et prorsus in persona-
rum Ecclesiasticarum electionibus silere. De-
nique Synesius Episcopus ad Eutropium negat
suam se vxorem dimissurum, quam ei et Deus ipse,
et lex habere concedunt. Cùm autem ita varie
de coniugio Sacerdotum disceptaretur, primus
Syricius Papa, qui vixit circa annum Domini 400
et Ambrosii Mediolanensis Episcopi aetate, ma-
gna temeritate et nullo Sacrae scripturae nixus
lufidamente definiuit et sanxit, Sacerdotes mane-
rent coelibes. cui videtur Ambros. epist. 8o. et 81.
assensus. Hispania vero vniuersa, et Germania
contradixit, adeo vt haec etiam post longum postea
tempus Episcopos et Presbyteros coniuges ha-
beret. Syricii dictum est in distin. 8.Anno Domi-
ni 1074. vt ait Nauclerus contra Hildebrandum
id est, Gregorium 7. Papam Germani de eo cer-

117CAPVT III.

tarunt grauissime. Et haec quidem in Ordinandis
ad munus Ecclesiasticum obtinebant. In iam Or-
dinatis vero istud obseruatum primum est, vt v-
xores suas, quas tunc habebant, retinerent, iisque
vterentur: nisi eas contra spontaneam promissionem
iam factam duxissent, tunc.n. ab officio deponeban-
tur, quia vxores duxerant. Tamem rata ista coniugia
esse et haberi oportere iudicabatur: ne tales a
fuis vxoribus diuellerentur. Sed inter digamos ta-
men poenitebant. Postea vero iussi sunt, etiam qui
coniuges et mariti electi fuerant, vxorum suarum vsu
abstinere, quod fuit Abelonitarum haereticorum do-
gma vt docet in liber de Haeres. August. etsi retine-
re et eas, tamen sine vsu, domi habere poterant et
concedebantur. Itaque fere in monasteria, quod
ista vxoris sine vsu retentio mali esset exempli,
or dinatorum ministrorum vxores detrudeban-
tur Tandem vero crescente in Ecclesia supersti-
tione et instante Syricio Papa impurissimo, et eius
successoribus Papis, coacti sunt, vel inuiti, Epi-
scopi et Presbyteri eas deserere, et huiusmodi con-
iugia, velut incestae nuptiae, propter violatum
continentiae votum sunt, omnino et aperte dan-
nata, et dissoluta tanquam nulla essent can. Presby-
teris et can.seq. dist.27. et omne consortium cum
muli eribus clericis interdictum demum est, nisi cum
cognatis et sibi sanguine coniunctis foeminis, cum
quibus etiam nimium frequens consuetudo propter
suspicionem fuit prohibita cano. Interdixit dist.
32, et cano. Quorundam distinct.34. Sed dum ho-
mines temerarii honestum matrimonium mini-
stris Ecclesiasticis prohibuerunt, et interdixerunt,

118AD ATAVL. AMTT IM.

grauissima pellexerunt et inuitarunt vt ait etiam
Berna. ipse sermo. de conuersis cap.29. quibus ni-
hil est inter huiusmodi coelibes clericos frequen-
tius. Saluianus Massil. Episcopus qui vetustissi-
mus est, sic improbat istam coniugii continentiam
et nondum tamen prohibitionem liber 5. de Pro-
uidentia Dei. Licita non faciunt, illicita commit-
tunt, temperant a concubstu, non temperant a
rapina. Quid agis stulta perfuasio? Peccata inter-
dixit Deus, non coniugia. Post huiusmodi igitur
constitutiones receptas tantum extitit coniugii
inter clericos odium, vt pro haereticis et Nicolai-
tis vulgo damnarentur, qui coniugium iis licere
docerent. Itaque Arnoldus Brixianus, et ipse
Mronaenusjae tate Dernat ur damatus est, ob eam
causam, sed iniustissime. Longior historia de
hac tota re est apud Balaeum et Centuriatores.
Quod fuisse inuentum Heliodori tradit Socrat.
libus 5.cap.22.

Addit Paulus vηφάλαιον quem alii sobrium, alii
vigilantem vertunt: sed vox sequens σώφρονα so-
brium significat. Nos hoc loco vigilantem inter-
pretabimur. Hoc ipsum est quod ait idem Paul.
in Epistola ad Titum 1.vers. 8 ἐγκρατῆ, cui virtuti
ἐσωτία contraria est, quam etiam reprehendit in
Episcopo praesertim et pastore, totaque ipsius
familia Paulus Tit.1.vers.6. Hoc quidem praeci-
pit Christianis omnibus Christus, vt sint vigilan-
tes Matth.24. vers.42, et 25. vers.13.tamen a pasto-
ribus et iis qui aliis praesunt vigilantia multo ae-
quius et seuerius requiritur propter eorum mu-
nus. Est n.haec vigilantia pars illius fidelitatis et
curae, quam ab illis exigit scriptura 1. Corinth.4.

119CAntr lll

vers.2. et 1.Pet. 5vers.2. Et quia huius vigilantiae
comes est sobrietas, vti negligentiae comes est
ebrietas, vt docet Christus Luc. 21. v.34. idcirco
ab eodem Episcopo postea requirit Paulus, ne sit
vinosus, vt postea dicetur. Huic autem virtuti
duo quaedam vitia opponuntur, Negligentia, et
Absentia. Ac negligens sui muneris pastor esses
non debet, nec illud per contemptum spernere:
Paulus 1.Corinth.9. vers.16. Vae mihi nisi Euange-
lizauero, ad hoc enim missus sum. Sed neque ab-
sens esse debet diutius a suo grege. Quomodo e-
nim vigilare potest, qui absens est? Vnde praesen-
tiam et residentiam pastorum dicit esse prorsus
necessariam Paulus, nedum vt ab ea Ecclesia cui pa-
stores dati sunt, abesse perpetuo possint, quod fa-
ciunt praelati Papistici Philip.2.vers.25. Actor.2o.
vers.28. vt dispensatio certe de non residendo: vel
de pluralitate beneficiorum, quam vocant, omni-
no contra ipsam Pastoralis muneris naturam et
deffinitionem instituta apparet, verissimaque
subuersio est officii et muneris Episcopalis et pe-
stis. Quae nullo modo danda pastoribus est,
nec toleranda in Ecclesia Dei. Conquesti sunt
Patres in Synodo Ariminensi collecti, quod diu-
tius quam vtilitas Ecclesiarum postularet, a suis
sedibus praetextu Synodi abessent, vt tradit So-
crat. liber 2. cap. 37. Bernardus sermo.77. in Cant.
Propterea attendite vobis quicunque opus mi-
nisterii huius sortiti estis. Ciuitas est Ecclesia vo-
bis commissa, vigilate ad custodiam concordian-
que, sponsa est, studete ornatui. Ques sunt, inten-
dite pastui. Porro custodia ciuitatis, vt sit sufficiens
rifaria erit, a vi tyrannorum, a fraude haeretico-

RoAD I. PAVL. AD TIM.

rum, a tentationibus Daemonum. Sponsae vero
ornatus in bonis operibus, et moribus, et ordini-
bus. At pastus omnium communiter quidem in
pascuis seripturarum tanquam in haereditate Do-
mini etc.

Huius autem negligentiae et absentiae castiga-
tio non tantùm ad Synodum, aut consistorium
Ecclesiasticum pertinet, sed etiam ad Magistra-
tum pium et fidelem, vt docemur exemplo Con-
stantini Magni, et refert Sozomenus liber 2. cap.4.

Ex huius autem praecepti occasione, et recte
quidem, factum est, vt pastores et Episcopi Ve-
natores et Aleatores, non tantùm damnarentur:
sed eriam deponerentur, quia iis rebus et studiis
occupati, et rebus Ecclesiae attendere et moribus
hominum inuigilare non possunt. Denique ni-
miae dissolutionis vitae huiusmodi studia et occu-
pationes sunt certissima testimonia, quanquam
Germanis et Gallis Episcopis semper nimium i-
stae res assiduae et familiares fuerunt vt est in can.
Quorundam et seq. distinct. 34. cano. Episeopus
distinct.35.

Subiicit Paulus σώφρονα, Alii prudentem ver-
tunt, alii sobrium (Male prudentem, est enimoρó-
νιμος prudens, non σ́φρων) Huic autem temperan
tiae coniungit Paulus iustitiam. Vult enim esse tem-
perantem, et iustum Tit.1.vers. 8. Temperantem
in seipso, ne abripiatur vllo vitioso affectu ad tur-
pia perpetranda. Iustum vero ad alios, ne quem-
quam offendat, aut re aut verbo, aut manu, aut lin-
gua vel rapiendo, vel fraudando. Quae hic disputant
Canonistae de prudentia Episcopi, qualis esse de-
beat, nos in explicatione vocis Nεσφύτα dicemus.

121CAPVT III.

Κέσμιον, id est, Compositum, alii, vt Canonistae
Ornatum, mens Pauli est, vt omnis vitae ratio
ab Episcopo recte sit, sancteque instituta et con-
posita, vt neque leuitas in eo appareat: neque mo
rositas quaedam. Itaque grauem Episcopum esse
oportet, non quidem, vt non se affabilem et cui-
libet accessibilem praebeat (est enim ista toruitas
potius et inhumanitas, quam grauitas) sed ne se
contemptibilem cuiquam ostendat et praebeat.
Vnde recte ii explicant, qui concludunt ex hoc
loco. Neque scurram, ne que adulatorem, neque
leuem esse debere Episcopum Ephes.4. vers.5.
Bernard.sermo 46. Cantic. cant. Cypressus item
boni aeque odoris et imputribile lignum incor-
ruptae vitae, et fidei, etiam quemuis de clero de-
bere esse demonstrat.

Papistae tamen et Canonistae quaedam argumen-
to huius vocis afferunt, quae non videntur omni-
no praetermittenda, quaedam etiam quae sunt re-
futanda et praetermittenda. Ornatum igitur hunc,
quem ab Episcopo requiri putant, faciunt dupli-
cem, nimirum alium Externum, et alium Internum
Externum ornatum collocant, in Cultu, et In-
cessu, quem vtrunque requirunt in Episcopo, ho-
nestum, et modestum, et recte quidem. Itaque
quod ad cultum et vestitum priuatum Episcopo-
rum, constitutum est, vt neque sordidus sit, neque
splendidus et fulgidus, sed sit illorum personae et
ordini congruens, et decens et accommodatus,
concilio Agathensi cap.2o. et Gangrensi cap.21. et
est in can. Clerici qui dist.23.itemque 21. quaest.4.
per totum. Quod ad incessum etiam est sancitum,
ne sit mollis siue fractus: neue militaris can. Dar-

422AD I. PAVL. AD TIM.

simoniam cum veste distinct. 41.

Nominatim autem praescriptum est concilio
Martini Papae, vt clerici vestes talares gestarent,
et iis induerentur. Deinde ne barbam, et comam
nutrirent, in quo manifesta concilii Chartaginen-
sis deprauatio et falsificatio a Gratiano facta est,
vbi vetantur clerici omnes barbam radere, pro
quo iste supposuit, barbam nutrire. Ergo comam
alere non debent clerici: sed attonso capite esse
auribus patentibus, et desuper habere caput in
modum Sphaerae abrasum, vt est in concilio Char-
tagin. 4. Additum est extra liber 3. Tit. de vita et
honestate, clericor. ne discissas caligas, et indusia
operose facta induant et gestent, quae fuerunt iam
monachales superstitiones, et pars humanarum
traditionum perieulola. Modus quidem in iis o-
mnibus seruandus est, quem ratio locorum et per-
sonarum exigit et honestas ipsa postulat. Sed istae
leges in nugis sanctitatem pastorum postea col-
locarunt:

Quaesitum est etiam, Vtrum militari habitu et
more vestiri possit et debeat Episcopus:aut habi-
tum quem habet, vtrum in militarem vestem mu-
tare possit, et Episcopus manere? Respondeo ex
concilio Gangrensi cap. 21. Episcopo eo vestitus
genere, nempe militati, non licere vti assidue et
ordinarie. Ex causa tamen nonnunquam sumere
posse, pro ratione locorum et temporum, vti do-
cet Theodoret.libus 4.Histor. cap.13 exemplo Eu-
sebii pii Episcopi militarem vestem assumentis.
Coniungunt cum hoc loco disputationem, de In-
tegritate membrorum, et de Nobilitate seu Di-
uitiis ordinandorum, quia haec etiam duo viden-

123CARVT FII

tur quodammodo pars esse' externi ornatus, et
species quaedam commendationis apud homines.
Imprimis autem in persona, quae quotidie in pu-
blicum prodire debet, deformitas videtur esse o-
diosa et inconcinna. Vnde vulgo tritum prouerbium,
forma digna imperio, et in Philopoemene (vt in
eius vita scribit Plutarchus) deformitas vultus
contemptum gignebat. Quamobrem quaesitum
est, vtrum qui non est integro corpore et toto
in Episcopum eligi possit et debeat. In quo di-
stinguenda est, Deformitas Αʹκαλλία, a Mutilatio-
ne corporis, quam vocant, id est, a πειρώσει mem-
brorum. Ac quidem de deformibus haec regula
comrereuta cies vt detormes an Eecleliasticis di-
gnitatibus non arceantur adipiscendis: nec ade-
pti etiam deponantur. Deformitas autem elegan-
ti formae opponitur. Mutilatio autem integritati
corporis. Itaque ab ea differt.

Ergo de mutilatis et corpore vitiatis et trun-
catis hominibus tum Ilerdensi concilio, tum ca-
nonibus Apostolor. tum responsis Pontificum,
veluti Gregorii Maximi liber 2. epist. 25. statutum
eity ve qur sespros serentes pruuemerque, et per
impatientiam aliquo membro mutilarunt, ne di-
gnitatem Ecclesiasticam adipiscantur: et adepti de-
ponantur cano. Praecipimus distinct.34. et cano.
Si quis distinct.55. Imprimis autem qui seipfos
castrarunt, quia tales sunt homicidae sui cano.22.
Apostolorum.

Qui autem vi et renitentes mutilati corpore
sunt aut castrati: vel ex iusta honestaque causa id
passi sunt imse fieri, veluti valetudinis tuendae cau-
sa, et ex concilio medicorum, vt sanarentur a

124AD I. PAVL.-AD TIM.

morbo, vti saepe integra membra sint rescinden-
da, ne totum corpus putrescat.item propter no-
men Christi, vt in perfecutionibus eruti sunt
multis oculi, praecisae aures, praecisa membra, ii ne-
que dignitatem Ecclesiasticam nancisci prohi-
beantur, neque adepti deponantur. Sic Paphnu-
tius altero oculo vi afflictionum amisso mansit
Episcopus, eóque laudabilior. Sic cano.21. Apo-
stolo. et in concilio Martini siue Braccarensi cap
21.quo d refertur cano. Eunuchus et cap.seq. et
cano. Lator distinct. 55. constitutum fuit.

Alias, et his casibus et causis exceptis, sancitum
est, ne mutilati vitiatique corpore in Episcopos
vel clericos ordinentur, quales caeci, surdi, clau-
di, Eunuchi, exsecti, lippi etiam, et gibbosi cano.
Hinc etenim distinct. 49. quia summus noster Sa-
cerdos Dominus noster Iesus Christus, cuius, vt
isti aiunt, imaginem Episcopi gerunt, fuit inte-
ger: et summus olim Sacerdos lege Dei vetaba-
tur esse vel vitiatus corpore vel mutilatus Leuit.
21.Hebus 7.v 26. Respondeo vero iam totum hoc
plane esse superstitiofum, nos ad illas veteres cae-
remonias reuocare: et dignitatem ministerii ex
istis rebus metiri, non ex doctrina potius et mo-
rum sanctitate. Itaque vetus Ecclesia aliud ob-
feruauit et probauit, et Eunuchos pastores ha-
buit, vt et de Origene scriptum est et de Doro-
theo Eusebus liber 7. Hist. cap.32. Ergo modo ne sit
in eligendo vel electo ea infirmitas, quae muneri
ipsius obeundo et praestando obstet, veluti caeci-
tas et ἀλαλία, potest quis, et eligi et ordinari:
nec electus deponendus est propter corporis
mutilationem aut vitia membrorum.

125CABVT III.

De nobilitate generis etiam quaesitum est, cùm
in ea sit apud homines dignitas quaedam et commen-
datio magna, Vtrum nobiles in electione sint a-
liis non nobilibus praeferendi. Respondent Au-
gust. epist.148. et Ambrosius liber 4. de paradiso,
virtute vnusquisque gratiam sibi comparet: non
loci, nomgeneris nobilitate, quanquam in Papatu
aliter obtinuit, idque pessimo exemplo. Nam apud
istos generosi et nobiles aliis praeferuntur, etiam
in Ecclesiastis muneribus adipiscendis, vbi mini-
me omnium gratiae et fauori locus esse debebat.

Pauperi vero diuitem praeferre in administran-
da Ecclesia, et munere Ecclesiastico deferendo
noi taritam mutn en, leu cuum contra Pauli et
Dei praeceptum, non multi nobiles estis, ait, non
multi diuites 1.Corinth.1.vers.27. Nam quae sunt
stulta et infirma in mundo, elegit Deus, vt mundi
superbiam contundat.

Sextam conditionem addit Paulus sit hospita-
lis, οιλόξινος, plus est, quam quod Latini dicunt esse
hospitalem. Exigit enim promptum ad hanc i-
psam liberalitatem exercendam et hilarem animum.
Haec autem liberalitatis species omnibus Chri-
stianis praecipitur Hebus 13.vers.2. imprimis autem
verbi Dei ministris, vt sint caeteris exemplo.
Coniungit autem Paulus hanc cum superiore
conditionem, vt sit ρηάγ ἀθος, id est, bonorum vi-
rorum amans Episcopus, quia similes fere iis su-
mus, quibuscum ver samur. Nam illam Chrysost.
sententiam, quae est Homil 43. in Matth. 23. ma-
xime probamus, vt sit omnis Sacerdos sanctus.
Nec eo pertinet quod vtranque vocem coniun-
xit Paulus ριλόξνον, et φηάγεθον, vt excipiendorum

126AD I. PAVL. AD TIM.

Αιδακπκὸν Septima conditio. Hoc autem ipsum
quid sit Paulus explicat Tit.1.vers.9. nempe esse
huiusmodi, qui possit, Sanam doctrinam appo-
site tradere, et contradicentes conuincere. Sunt
autem tria contradicentium genera, Haeretici, Iu-
daei, et Pagani, imprimisque ipsi Philosophi.
Plane haec virtus et conditio ad Episcopum per-
tinet, quoniam is debet esse doctor in Dei Eccle-
sia, et quidem vocalis: non autem canis mutus et
idolum, quales Episcopi Papistici Isai.56.vers.11.
non item solum praeceptor mutus et ἀφωνος, quales
sunt qui scriptis tantùm erudire nos possunt, non
autem viua voce, quod aut muti sint omnino na-
tura vel lingua excisa: aut prorsus inepti ad do-
cendum. Itaque mittit Christus discipulos vt
praedicent, id est, quemadmodum explicat Pau-
lus, vt denuntient et doceant, inf. cap.4.vers.11. Id
quod etiam apparet ex dicto Petri in 1. cap.5.v.
2. Pascite, et ex Ezech.22.v.26, 830.cap.33. Quod

hospitum delectum diligentissime faciat Epi-
scopus, et solùm veros, cordatos, pios, bonósque
Christianos excipiat: alios autem negligat, mini-
meque excipiat, quia non tantùm omnibus est be-
nefaciendum, etiam iis, qui sunt hypocritae: sed
etiam mali et segnes homines saepe sunt beneficiis
et huiusmodi liberalitate alliciendi, vel ad meliorem
frugem reuocandi. Quaedam tamen conuiuia, quae
fiebant olim in basilicis propter veteres agapas,
quae fuerunt in vsu, fieri hodie ad hospites istos
caeipleiidos, et benigne tractandos non probat
August. epist. 1o9. Quarta pars redituum Ecclesiae
olim excipiendis hospitibus pauperibus destina-
ta et Episcopo commissa erat, vide distinct. 42.

17CARVT III.

non nisi a loquente et vocali pastore fieri potest.
Clamosos tamen concionatores, et Stentoreos,
quosdam indoctos homines et inconditos, qui
nihil nisi boant in templis et vaste vocifetantur,
non probamus. Obtundunt enim tantùm audito-
rum aures, non aedificant neque docent.

Iam vero ex hoc loco, et vere et apposite col-
ligit in epist ad Titum Hieronym. Inertiam, desi-
diam, somnum et otium excuti Ministris verbi
Dei et pastoribus Ecclesiae hac voce. Qui enim se
his vitiis dedunt et segnitiei praesertim, non pos-
sunt ipsi esse διδακτποί. Oportet igitur sedulo et
diligenter Episcopum et pastorem Ecclesiae euol-
uere scripturas, et earum lectioni intendere, quod
etiam ipsi Timotheo, licet tanto viro, praescripsit
Paulus inf. cap.4. vers.13. Ergo et sacrarum scri-
pturarum libros versare, et legere eos oportet as-
sidue, vt discant: atque etiam haereticorum scri-
pta nosse, vt eos refotent, quemadmodum etiam
diserte concil. Chartag. 4. cap.16. praeceptum est,
et est in cano. Episcopus distinct. 37.

Quaesitum est autem vtrum in artium, quas se-
culares vocant (qualis Poëtica, Historia, Diale-
ctica, Physica, linguarum variarum cognitio et
interpretatio) cognitione versatum et peritum
esse Episcopum, aut pastorem Ecclesiae oporteat.
Respondeo, Quidam ne has quidem Episcopis,
aut eorum filiis (excepta et linguarum trium nen-
pe Hebraicae, Graecae Latinae cognitione) at-
tingendas putant, quia corrumpunt bonos mores
colloquia praua, et per Philosophiam nos a veri-
tate abduci et saepe decipi docet Paulus Coloss-
2.vers. 8.Quae sententia in artes quidem ipsas, que

128AD' I. PAVL. AD TIM.

sunt Dei dona, certe est iniuriosa Quamobrem
sequenda potius est illa, et Basilii, et Hieronymi
ad Damas. De filio prodigo scribentis sententia,
qui omnibus politioribus actibus et humaniori-
bus instructum, si potest fieri, Episcopum vult
esse. Ac ne seculares quidem literas, qualis est
Poëtica, ignorare. Multa enim illae artes, ad do-
cendum veram Theologiam, adiumenta confe-
runt imprimis autem Dialectica, et Physica, et sunt
animi nostri ornamenta. Implendus sibi quisque
bonis est artibus, illae sunt animi fruges, vt ait ille
in Ætna. Paulum ipsum summum fuisse Dialecti-
cum, ex illius scriptis apparet: et Augustinum in
omni bonae literaturae genere versatum fuisse: sed
maxime in Dialecticis intelligitur, ex illius opu-
sculis variis, et libris contra Donatistas, et alios
haereticos editis. Sed tamen in earum artium stu-
diis, vel pertractandis, vel persequendis, modus
adhibeatur. Placet enim hic illa Neoptolemi a-
pud Ennium sententia, Philosophandum quidem
esse, sed paucis: nam omnino haud placet. Nota
est vero historia de Hieronymo ab angelo in
somnis flagellato, quod Ciceronianorum libro-
rum lectioni nimium esset addictus, vt ipse ad
Eustoch.scribit de Custod. virginitat. Et hic vsur-
pemus illud, Bibi et fugi. Bernard. sermo.36. in
Cantica cant. Videar fortasse in sugillatione scien-
tiae nimius, et reprehendere doctos, ac prohibe-
re studia literarum, absit. Non ignoro quantum
Ecclesiae profuerint, et prosint literati siue ad re-
fellendos eos, qui ex aduerso sunt: siue ad simpli-
ces instruendos. Ergo, vt recte ex variis Patrum
seriptis deffinitum est, et est distinct.37. degosten-

129CAPVT III.

tur et legantur quidem seculares literae:itemque aliae
artes ediscantur, sed ne verbo Dei, eiusque le-
ctioni praeferantur ab vllis Christianis, nedum
ab Episcopis. Ex quo fit, vt recte reprehen-
sus sit a Gregorio Magno Episcopus quidam,
qui in coetu Ecclesiae pro eo, quod debebat ipsam
Euangelii doctrinam explicare, et populum ex-
hortari, ex ea consolari, et docere, Grammatices
rationem in suis concionibus exponebat et per-
sequebatur, vti qui hodie in Actis Apostolorum
aut veteri testamento interpretando, in sola Chro-
nologiae vel Topographiae ratione, et descriptio-
ne explicanda toti sunt et immorantur. Vnde
mira et damnanda fuit Heliodori Thessalonicen-
sis clerici responsio, qui cùm interpellaretur vt
fabulosam illam Æthiopicam Historiam a se con-
scriptam, quae tota amoris insani imaginem pin-
git, deleret: respondit, se male Episcompatu priua-
ri, quam vt huiusmodi scriptum suum periret. Hoc
igitur vt non decet Eplscopum: ita nec illud tam
esse communis literaturae ignarum, vt si Latine loqui
cogatur, barbarismos aut soloecismos ridicule
committat. Quanquam propterea tamen non erit
is a munere suo deponendus, quemadmodum
scribit Augustinus de Catechizand. Rudibus

Hac autem voce Αιδακταὸν continetur et illud,
vt Episcopus sit prudens et sciat οὐρθοτομεῖν, verbum
Dei(vt loquitur Paulus 2.Timot.2.vers.15.) id est,
verbum Dei pro tempore, personis, locis cuique
ad aedificationem applicare. Docebant autem oe
lim Episcopi stantes, et κολοβίωνα induti vt dicit
Epiphan. haeres. 69. de Arrianis. Est autem κoλο-
eιoν breuis tunica sine manicis et pectore tenus

130AD I. PAVL. AD TIM

demissa Gall.vn Roquet postea coleron. Sed doce-
bant in Ambone stantes qui erectus erat, in coetu,
vt facilius audirentur docentes Episcopi Socr.
lib 6.cap.5. Est autem Ambo sedes eminens in
coetu aliquo.

Non vinosum, non percussorem, non
turpiter lucri cupidum: sed moderatum, a-
jienum a pugnis, alienum ab auaritia.

Supra virtutes explicauit, quae decent Episco-
pos: nunc exponit vitia, quae dedecent eos. Itaque
est hic versiculus ἀντίθεως. Non omnia tamen e-
numerat, sed tantùm quaedam, ex quibus maius
Ecclesiae offendiculum praebetur, ad quorum ex-
emplum de aliis, quae praetermissa sunt, statuere
possumus quid sit de toto hoc genere definiendum.
Multa vero, a quibus non tantùm Episcopi, sed in
vniuersum clerici abstinere debent sunt in cap.cle-
rici officia Extr. de vita et honesta. clericor. his
verbis. Clerici officia vel commercia secularia
non exerceant, maxime inhonesta. Minus iocu-
latoribus, et histrionibus non intendant. Et ta-
bernas prorsus euitent, nisi forte causa necessita-
tis in itinere constituti. Ad aleas et taxillos non
leuant, nec huiusmodi ludis intersint. Coronam
et tonsuram habeant congruentem. Et se in offi-
ciis Ecclesiasticis, et aliis bonis studiis exerceant
diligenter. Clausa deferant desuper indumenta
mmia breuitate vel longitudine non notanda-
Pannis rubeis aut viridibus, necnon manicis aut
sotularibus consuticiis, fraenis, sellis, pectoralibus,
calcaribus deauratis, aut aliam superfluitatem ge-

131CAPVT ILI.

rentibus, non vtantur. Cappas manicatas ad di-
uinum officium intra Ecclesiam non gerant, sed
nec alibi, qui sunt in Sacerdotio et personatibus
constituti: nisi iusta causa rimoris exegerit habi-
tum transformari. Fibulas omnino non ferant,
neque corrigias auri vel argenti ornatum haben-
tes, sed nec annulos: nisi quibus competit ex offi-
cio dignitatis. Pontifices autem in publico, et in
Ecclesia superindumentis lineis omnes vtantur:
nisi Monachi fuerint, quos oportet ferre habitum
monachalem. Palliis diffibulatis non vtantur in
publico, sed vel post collum, vel ante pectus hinc
inde connexis. Videtur etiam in his ipsis paucis
eniuinoranuio, a uun nanuille rucronem gentis, in
qua versabatur Timotheus. Erant enim Graeci
et Asiani, quanquam hic est doctrina generalis,
quae ad omnes pertinet. Ergo vetat Episcopum
esse

Vinosum) Non damnat quidem vsum vini aut
aliorum ciborum Paulus, id quod et Manichaei,
et alii haeretici faciunt: sed modum in iis adhiben-
dum esse ostendit praesertim a pastore, a quo Ten-
perantiam supra requirebat. Quaesitum autem
qui sint πάροινοι appellandi, vtrum ebrii vel ebrio-
si homines tantùm: an etiam qui nimia vini vo-
raplate titillantur, illique sunt nimium addicti
Gall. frians de vin. Chrysostom. πάροινον accipit
pro ferocis ingenii homine, quales esse solent qui
nimium se vino ingurgirant. Canonistae ca.1. di-
stinct.35. exponunt definiunt que eum, qui se non
semel, sed saepius vino repleuit, et ingurgitauit et
ebrius factus est. Vtraque interpretatio non sa-
tis quadrat. Ratio enim huius praecepti est ex ef-

132AD I. PAVL. AD TIM.

fectis vini ducta. Ea vero nimirum sunt luxus, o-
mnis intemperies et libido. Vera.n. est illa Hiero.
sententia, ad Titum 1. Vbicunque saturitas atque
ebrietas fuerint, ibi libido dominatur. Nunquam
ego ebrium castum putabo. Fx quo, fit vt non
tantùm ebrii et ebriosi: sed etiam qui ardentius
vinum appetunt, hac voce comprehendantur, damnen-
tur, atque prohibeantur, ne sint Episcopi aut pa-
stores Ecclesiae: aut si in huiusmodi vitia incide-
rint, vt deponantur. Quare Vinolentia, Ebrie-
tas, et Luxus, damnantur in Eplicopo non ab ho-
mine: sed a Dei spiritu, vt hoc notent pastores
vinosi et ebriosi. Imo vero saepissime ebrii. De
quo ipse Calu.episto.370. videndus.

Hoc eodem praecepto Pauli vetantur pasto-
res, imo vero Christiani omnes conuiuia et in-
uitationes illas ad potandum ex compacto face-
re. Id quod etiam Ethnicis quibusdam displicuit,
vt Assuero regi. Estner 1. Et contilii Laodiceni
capite 55. concilio Agathensi cap. 4. vetitum est
seuerissime. Augustinus etiam epist. 65. ad Aure-
lium August. grauissime comessationes istas et
ebrietates damnat et execratur in ipso grege, ne-
dum in pastoribus Christianis.

Denique cauponas et popinas ipsas ingredi ve-
taitur clerici, nisi peregrinentur in aliena regio-
ne.Id quod diutissime et sanctissime fuit, tum in
Oriente, tum in tota Graecia obseruatum: adeo
vt miram hanc Christianorum clericorum sobrie-
tatem, et tanquam castitatem et temperantiam
laudauerit etiam Iulianus apostata, nominis Chri-
stiani ifestissimus hostis, volueritque Sacerdotes
ipsos Paganorum eodem modo cauponis et po-

133CANVT III.

pinis abstinere, vt est apud Sozom. liber 5. cap.36.
et extat de ea re decretum concilii Laodiceni cap.
24. Denique cano. Non oportet, et cano. seq. di-
stinct.44. de iis rebus, et ministris Ecclesiae qui
huiusmodi loca adeunt et frequentant seuerissi-
me edictum est.

Non percussorem) Decet enim famulum Dei
mansuetudo animi atque in omnes humanitas.
Vti enim Christus fuit animo miti, sic pastores,
qui illius imaginem hic in Dei populo gerunt,
mites esse oportet. Vnde nec inferiores clericos
etiam peccantes pugnis caedere licuit vnquam E-
piscopo, cui tamen multa in clericos suos iure po-
testatis Episcopalis concedebantur et licebant.
Sed nec quenquam e plebe et grege Domini cae-
dere potest, sed ne Iudaeos quidem ipsos aut ido-
lolatras, qui sunt ab Ecclesia alieni, vt a blasphe-
miis in Deum eos cogat abstinere. Toleta. con-
cilio 4. cap. 56.cano. Neminem quisquam distin.
35. Verborum enim correctione, non verberum
metu timeri debet Episcopus, vt Grego. Magnus
respondit. Nec pastores percussores excusat quod
Dominus noster ementes et vendentes de tem-
plo flagello eiecit. Nam illud iure supre mae pote-
statis, et magistratus vtraque quae illi soli in Eccle-
siam competit, fecit Christus. Nam in Ecclesia ipsa
ve re est et fuit et Pastor et Magistratus summus.
Ius tamen patriae potestatis in liberos suos non
amittit Episcopus propter hoc dictum Paulimne-
que ius suum in seruos, quin eos moderate cùm
res postulat, castigare etiam verberibus possit.
Pertinet enim haec Pauli sententia ad eos, qui fero-
ci et militari animo et imperioso pugnos et ver-

334AD f. PAVL.AD TIM.

bera adhibent, vbi verba et sanctas exhortatio-
nes aut admonitiones afferre et in promptu ha-
bere debebant: non autem ad eos, qui in suos do-
mestica disciplina vtuntur.

Denique quaesitum est de Episcopo, vtrum ad
bellum proficisci possit, in acie armatus stare,
duellum sibi delatum committere, et acceptare.
Denique torneamenta, quae vocant, vel ipse obi-
re, vel spectare? Ac quidem quod ad militiam
pertinet, scripsit Origenes Homilia 6.ad cap.8.
Leuit. Est et aliud opus, ait, quod fecit Moses, ad
bella non vadit, non pugnat contra inimicos. Sed
quid facit? orat. Id quod est relatum in canon. Si
quis vult dist. 36. Adeo vt vetentur clerici manu
authoritateque propria ipsi in hostes arma sume-
re, et cum aliis fidelibus (nam de infidelium ex-
ercitu dubitandum non putabant, quin omnino
ab eo Episcopi abesse deberent) ad arma concur-
rere, in hostem pugnare, seque illi obiicere. Id quod
cùm fieret a Gallicanis Episcopis et Siculis repre
hensum grauiter est, vt est in can. Reprehensibile et
can. Si quis Episcopus S repreheduntur 23. quaest.
8. Nam prorsus abesse a consiliis pugnae, secularisque
militiae negotiis Episcopos oportere sancitum est
synodorum decretis propter illud Pauli 2.Timo.
2.vers.4. Nemo militans Deo, implicat se secula-
ribus negotiis. Sed etiam ab omni caedis humanae
participatione oportere eosdem immunes esse
decretum est, quod ea res pertinere videretur
tum ad tuendam ministerii Euangelici innocen-
tiam et sanctitatem: tum etiam ad authoritatem
illius commendandam et augendam apud omnes
Braccarens. Synod.cap.26. et est in canon. Si quis

135CAEVT IIE

viduam distinct. 5o. Vnde postea synodo Ilerdensi
fuit cap.I.constitutum, vt clerici etiam qui in ob-
sidionis necessitate positi hominem, id est, hostem
obsidentem occidissent, tribus tamen annis poe-
nit entiam agerent, et ab officii sui executione su-
spenderentur. Nimirum tam est visum Episco-
pali mansuetudine et munere indignum eum arma
tractare. Ex quo etiam factum est et constitutum, vt
clerici pugnantes in duello etiam sibi oblato depo-
nantur. Nec modo ipsi pugnantes castigentur, sed
etiam si huiusmodi duella et homicidia ab aliis
facta spectent cum caeteris, de gradu deiician-
tur: et in vniuersum omnia athletarum specta-
cula et hominum gladiatorum, et in arena pu-
gnantium ludi et certamina sunt Episcopis inter-
dicta, et eorum etiam aspectus, et delectatio Con-
cilii Laodic. cap.42. et est in canon. Non oportet
de consecrat. distinct.5. Ex quo iam facile colligi
potest eos non debere bellis interesse, in acie ar-
matos stare, in exercitu versari, et certaminibus
praesentes se praebere, ex istarum Synodorum de-
cretis.

Sed obstant huic sententiae multa et veterum
dicta et exempla, et ipsa adeo sacrae Scripturae
authoritas. Ac quidem dicta, veluti Ambros.libus
1. de Officiis cap.27. fortitudo, quae bello tuetur
a Barbaris patriam, vel domi deffendit infirmos,
vel a latronibus socios plena iustitia est. Hieron.
in Sophoniam cap.I. idem sentit. August. liber 22.
cap.74. contra Faustum et multa huiusmodi col-
lecta sunt in tota 23.quaest 1.2. et 3. Exempla etiam
extant tum praetorianorum, qui dicebantur, Epi-
scoporum, qui imperatoris comitatum sequeban-

i. iiii.

139AD I. PAVL. AD TIM.

tur, siue in bello siue in pace: tum etiam Leonis
4. Roma. Episcopi quod refertur in cano. Igitur
cùm saepe 23 quaest.8. Ratio quoque idem suadet.
Operaepretium est enim interesse in exercitu ho-
mines pios et Episcopos, qui militum insolen-
tiam reprimant, fundant quotidianas preces ad
Deum pro toto exercitu, eum consolentur et a-
niment, vt dicitur Ambrosius ipse pius Episco-
pus versatus esse in castris Theodosii aduersus
Eugenium proficiscentis, et expeditionem paran-
tis. Denique authoritas verbi Dei istarum syno-
dorum omnibus decretis obiicitur et opponitur.
Nam et Moses et Aaron bellis iis interfuerunt,
quae suo tempore a Dei populo gerebantur: et
Numer Io.vers.1.2.3. iubentur Sacerdotes sacras
tubas deferre in bellum, illique presentes adesse.
Apparet ex epist.225. Bernardum Monachum pro
pace inter regem Galliae Ludouicum et Comi-
tem Burgundiae ineunda imploratum. Sed ex his
locis factum est, vt in cano. Si in morte Longobar-
dorum s sed notandum est dist.23. quaest.8. distin-
guatur insulse inter eos, qui munus Episcopale
habent. Alii enim ex iis, Solis decimis contenti
sunt easque habent pro victu, qui sunt nudi et sim-
plices Episcopi, quales in Italia: sed alii Praedia,
villas, castella, et ciuitates possident, quales Epi-
scopi qui vulgo Barones, Comites, Duces di-
cuntur et Pares, vt in Germania, et Gallia multi.
Ipsis enim Episcopatibus annexae sunt dignitates
Baronatus, Comitatus et Ducatus, electoratus
et pariatus. Solis et nudis siue simplicibus Epi-
scopis arma tractare, bellisque interesse concedi
oportere insulsi homines Pontificii et Canoniste

187CAPVT III.

negant. Aliis autem, qui dignitates politicas suo
Episcopatui adiunctas habent, licere putant,
propter eas dignitates. Ego vero respondeo. Pri-
mùm vitiose omnino huiusmodi munera politica
annecti et coniungi cum Ecclesiastico munere, siue
Episcopatu, siue Archiepiscopatu, siue alio quo-
libet, cùm diuersa sit Ecclesiastica disciplina a
politica siue ciuili: et ius soli, vt vocant, a iure po-
li sit toto genere differens diuersum et distinguen-
dum. Itaque pessimo fundamento et magno pror-
sus abusui ista distinctio innititur. Deinde falsum
est simplices Episcopos non posse interesse iustis
et legitimis praeliis, et bellis. Tam enim gregem
suum sequi in aduersis rebus, quam prosperis, et
tam in bello, quam in pace debent Episcopi o-
mnes, qui vere suo officio fungi volent, si modo
per valetudinem id facere ipsi possunt. Praeterea
cùm iusta bella sint Dei ipsius bella, non homi-
num, vt est 2. Chronic. 19. v.7. vti praeter Domi-
ni os, et verbum suscipi non debent:ita nec sine eo
administranda sunt. Nisi autem adsint pastores
et ministri verbi et oris Dei interpretes, non pos-
sunt bella vel suscipi, vel geri confulto Domini
ore. Ergo eos interesse iustis bellis et expedit et
oportet. Sed et in acie ipsa et praelio versari pos-
sunt, et dimicare, cùm sancta et honesta causa
belli suscipiendi fuit, non modo ad reliquum ex-
ercitum confirmandum, sed etiam vt Deus ipse
inuocetur et proteruia insolentiaque militum
reprimatur. Quare sunt omnino inepti qui D.
Zuinglium optimum Dei seruum et verbi ipsius
praeconem egregium damnant, quod in aciem

138.AD I. TAVL. ADTIM.

fuerit. Id enim et bona conscientia in honesta belli
causa potuit, et idem nunc quoque licet caeteris.
Ministri vero stratioticis moribus et plane mili-
taribus sunt omnino damnandi vt Cal. epist.354.
docet, propter ferociam ingenii, et proteruiam
quae mansuetudini pastorali contraria est.

Non turpis lucri cupidum) Hoc tertium est vi-
tium quod in Episcopo futuro atque etiam ele-
cto damnat Paulus, tanquam omnis mali et of-
fendiculi maximi fontem, nimirum auaritia. Est
enim mater et radix omnium vitiorum. Similis
locus. Tit .1.vers.7.1.Pet.5.vers.3. Sed vt nec lu-
crum quaerere nec captare debet Episcopus: ita
neque gloriam suam spectare, nec ventrem con-
moditatemque suam aliquam pro fine sui mini-
sterii sibi proponere. Galat. 6. vers. 13. Philip.I.
Est quidem dignus operarius mercede sua, vt ait
Christus Matth.1o. vers.1o. sed aliud est alimen-
tum et victus necessarius: aliud autem lucrum et
imprimis turpe, quod hic spectari a nobis vetat
Paulus. Deinde nec hic ipse debet esse doctorum
Ecclesiae finis, dum hoc munus tam sanctum, vel
suscipiunt vel exercent, vt inde viuant et alantur,
sed vt Dei gloriam promoueant. Alimentum e-
nim et victus quaedam accessio potius est, quam
se opus te finis huius muneris, et recte facientem
officium sequi debet alimentum, vti vmbra cor-
pus sequitur.
Sed quaesitum est, Quod sit lucrum illud turpe,
quod consectari vetantur Episcopi, et pastores
Ecclesiae? Respond. Omne illud, quod legibus
municipalibus, vel honestis moribus accipi pro-
hibetur, pugnant que cum verbo Dei, aequitate na-

139CAnvT III.

turae, et vera Christianaque charitate. Nam
ueberene enempium gregla partor, e totus ex
Dei prouidentia pendere.

De accessione igitur quaesitum est, etiam
ea, quam ex constitutionibus Principum vel ciui-
tatis cuiusque nobis accipere et stipulari licet,
vtrum eam exigere ex pecunia a se mutuo data
possit pastor Ecclesiae et Episcopus? Et quidem
canone Apostolorum 44. Niceni concilii cap.17.
et Laodiceni cap. 5. omnino vetitum et interdi-
ctum prorsus est Episcopis, vt neque suo, neque
etiam alieno nomine (veluti si tutores alicuius
pupilli essent, vel alieni negotii procuratores)
vsuras etiam aliis concessas ipsi exigant, et stipu-
lentur: quod id praeter eorum dignitatem esse vi-
deatur, sitque haec summa auaritiae (quae ab Epi-
scopis abesse debet) species. Idem tota distinct.
47. est constitutum et definitum. et Elibertino
çoncil. cap.2o. Sed tamen duriora illa, vt verum
dicam, decreta videntur, quod omnino sine ex-
ceptione perceptio qualiscunque fructus ex pe-
cunia mutuo data pastori interdicitur, quae tamen
saepe bona conscientia fieri potest. Itaque potius
amplector D. Caluini consilium in epistola 346.
vt censeam omnino quidem et in genere illud in
Ministro non esse damnandum, si fructum ali-
quem ex sua pecunia sentiat, moderationem ta-
men non tantùm ex legibus eius ciuitatis, in qua
versatur, sed potius ex verae et Christianae chari-
tatis sensa et praeceptis esse adhibendam, et qui-
dem eam, vt omne offendiculum iustum Pastores
caueant, eamque legem adhibeant, quam ipse Cal-
uinus ibidem praescribit, et necessariam esse docet

140Ap l. PAVL. AD' TIM.

Quae tria sequuntur sunt trium superiorum vi-
elum ex ἀντιSεσιι explicationes. Itaque longiori
iam intepretatione non egent.

4 Qui suae domui bene praesit, qui libe-
Tos conbineat in juviectiont tum omni hone-
Jtate.

Τάξις cum transitione coniuncta. Postquam
enim docuit quae in Episcopo spectari debent ex
ipsius persona, iam addit quae aliorum ratione in
eodem requirantur. Ac primùm quidem Libero-
rum ratione et totius familiae. 2 Vocationis ipsius
ad Euangelium. 3 Extraneorum. Nam quaedam
in eo ex tribus his causis cnosyderari oportet,
quis hic ordine tradit et tractat Paulus.

Ergo familiae et imprimis Liberorum institu-
tio spectari debet, qualis ab eo facta sit, qui in E-
piscopatum petitur. Qui enim domui suae recte
praeesse non potest, quomodo idem poterit Ec-
clesiam, quae maioris est ponderis, gubernare?

Simile praeceptum est Tit. 1.v. 6. Ratio huius
praeceptionis est tum ea, quae a Paulo postea sub-
neitur: tum quod quodammodo ingenium pa-
ternum referunt filiorum mores, adeo vt ex illis
iudicari possit, quam sit fedulus et diligens pater
in munere suo obeundo: et quam erga Dei glo-
riam vehementer sit affectus, et serio, maxime.
cùm facile imperium habere possit pater in libe-
ros, si semel recteeos instituerit. Nam qui domi
suae gloriam Dei sperni videt, et patitur, ille faci-
le, idem patietur fieri alibi, vbi tam assiduus non
est, et vbi tam aequum et facile imperium non habebit.

14tCANVT III.

Haec autem cura familiae, quae in Episcopo
laudatur, non est in eo, vt attentus sit ad rem,
ditet et locupletet suos liberos: et vt optimum se
oeconomum rerum, quae ad alimenta familiae per-
tinent (quanquam et haec curanda sunt) osten-
dat, spreta morum in sua familia cura. Denique
non eo pertinent, vt astutum, vel callidum, vel
addictum bonis opibusque terrenis familiae suae
acquirendis Episcopum esse debere doceat Pau-
lus. Auaritiae enim ista sunt praecepta potiùs et
effecta, quam pietatis. Itaque vt ait hoc loco
Chrysostom. non eo pertinet mens huius praece-
pti Pauli:sed ad curam pietatis et morum, quos
sanctos et honestos a patre Episcopo futuro et
tradi et traditos esse liberis vult Paulus. Id quond
etiam ipsa eius verba satis probant. Vult enim
liberos Episcopi institutos esse, in omni Reue-
rentia et subiectione praestanda patri ipsi, et in o-
mni Honestate et sanctitate. Addit Paulus in E-
pistola ad Iitum. In fde ettam Christiana eos a
patre edoctos, et informatos esse oportere. Nec
enim is eligendus est Episcopus, cuius familia i-
dololatra est: vel a quo liberi ipsi non sunt in fide
et doctrina verae pietatis et Christianae imbuti
et instructi.

Ex hoc autem loco confirmatur nostra senten-
tia, qui negamus coelibatum Episcopis futuris
imponendum, cuius ipsam familiae et liberorum
gubernationem certissimum argumentum esse
indolis episcopalis, ingeniique ad maius munus
strenue capessendum idonei demonstrat Paulus
hoc loco.

Item nominatim meminit, liberorum futurs

142AD I. PAVL. AD TIM.

Episcopi. Ergo eum vxorem vel antea habuisse,
vel adhuc habere satis colligitur. Nec enim illa
Hieronym. sententia et allegoria probanda est,
qui nomine filiorum et filiarum Episcopi cogi-
tutionte te epr Aintelligi vult, vt scribit in Epist.
ad Titum 1. Verba enim haec Paulisine allegoria
debent accipi.

Praeterea ex hoc ipso loco docetur, quam lon-
ge sint idoneiores ad Episcopatum coniuges,
quam coelibes viri, et vt specimen quoddam ma-
ioris humanitatis, et industriae, prudentisque ad-
ministrationis in iis appareat, qui familiam habent,
id est, vxorem et liberos: quam qui perpetuo coe-
libes et solitarii vixerunt. Certe vt non debet
homo Christianus esse ἀπολίς, et tanquam fera
quaedam in solitudine vaga viuere:ita etiam non
debet ab iis officiis humanitatis alienus esse et
expers, quae quodammodo naturam nostram excolunt,
redduntque politiorem. Ex quo fit, vt totum genus il-
lud hominum, qui in vita Monachica consenue-
runt, sit ad munus Episcopale ineprissimum, non
tantum propter ignorantiam disciplinae et com-
munis hominum societatis: sed etiam quod in so-
litudine enutriti pene solent esse ἀυθαδας, et ma-
gna humanioris illius conuersationis suauitate
curtt, per quam hominum societatem inter se ipsos
tuentur. Et tamen aliquando hic fuit receptus
mos, vt Episcopi ex hoc hominum Monachorum
genere et coeno maxime eligerentur, vt apparet
ex cano. Monachus distinct. 77. Id quod suo se-
culo probatum fuisse scribit Ambrosius epist.82.
Sed hi homines secum in Ecclesiam maximas et
pessimas superstitiones quoque, quas semel iam

13CAPVT III.

imbiberant, inuexerunt magno certe Ecclesiae
damno. Hodie quidem Monachus sine Abbatis
sui consensu, nec clericus, nec Episcopus fieri po-
test, non propter superiorem rationem: sed quia
Monachi mancipiorum loco censentur. Sunt enim
Abbatis serui, vt apparet distinct 54. et 58.

Quaerit Hieronym. an sit aequum propter im-
modestos liberorum mores patres arceri abE-
piscopatu, cùm eadem ratione videantur liberi
ab Episcopatu prohibendi, nempe, propter scele-
ratam parentum vitam. Quod tamen prorsus esset
iniquum. Deinde quam absurdum est, ait ille, cen-
sere, Isaacum propter Esau filii turpem vitam, si
viueret, ab Episcopatu arcendum esse? Sed re-
spondeo, primùm non esse parem rationem, cur
propter vitia parentum filii prohibeantur hunc
gradum assequi:atque cur parentes non admittan-
tur propter sceleratos liberorum suorum mores:
Nam filii parentes suos regere non debent, quem-
admodum patres debent instituere liberos suos.
Itaque animi morumque filil iudicium non fiet
ex paterno luxu, quod sit neçessarium et validum ar-
gumentum. At ex dissolutis familiae moribus in-
telligitur quale sit ingenium ipsius patrisfamilias,
Deinde respondeo. Hic Paulum agere de tota fa-
milia, non de vna tantùm eius parte. Nam si e pluri-
bus liberis in eadem familia institutis, alii quidem
sancte instituti cernantur: alii vero luxu diffluen-
tes appareant, hic luxus non tam ex paterna disci-
plina et moribus nasci videbitur, quam ex prauo
ipsorum liberorum ingenio, quod est procliue

144AD I. PAVL. AD TIM.

(Nam si quis propriae domui praeesse
nescit, quomodo Ecclesiam Dei curabit?)

Argumentum est a minori ad maius, quo vti-
tur Christus Matth. 24. de talentis agens. cuius ra-
tio et firmamentum est, non modo certissimum:
sed etiam notissimum, et ab omnibus concessum,
hoc nempe, eum qui minorem nauim regere non
potest, nec maiorem posse. Maior autem vis huius
argumenti apparet, in his verbis Propriae domui:
Ecclesiam Dei Est enim Ecclesia et ipsa do
mus vt inf. vers.15. docebit Paulus, et est Hebr.3.
vers.3. 4.5. sed domus non priuati cuiusdam ho-
minis, sed regis: non etiam familia et domus ali-
cuius humani regis mortalis: sed Dei ipsius sum-
mi et celestis omnium imperatoris. Ex hoc autem
intelligitur quanta sit pastorum Ecclesiae digni-
tas, qui in domo Dei praeficiuntur. Ex hoc quo-
que colligimus Ecclesiae dominium ad quemquam
nomiiiu non pertinere: nec cuiquam licere in ea
sibi ius authoritatemque , nisi Deo ipso, id est, Do-
mino deferente vsurpare, vt est in epist. ad Hebr.

6 Non nouitium: ne inflatus, in crimi-
nationem incidat diaboli.

Non nouitium, vel Neophytum, Metaphora
traducta a plantis ad homines fideles, qui etiam
in Dei domo, et Ecclesia plante nominantur. Psal
92, vers. 14 et Christus ipse ita appellat, omnis ar-
bor, vel plantatio, quam Pater meus non planta-
uerit, etc. Matth. 15. Ac primùm qui Neophyti
dicti sunt explicandum est, propterea quod abusi
sunt Monachi hac voce ad votorum suorum di-
stinctionem

145CAPVT III.

stinctionem. Dicuntur enim Neophyti ab istis ii:
qui propositum alicuius religionis recenter assum-
pserunt, suntque adhuc intra annum suae, quam
vocant, probationis. Sic definitur cano. Quoniam
5 Neophytus distinct.48. Apud veteres autem a-
lii Neophyti dicebantur, ii nimirum, qui nouiter
baptizati fuerant, et excesserant ex Catechume-
nis. Catechumeni enim erant qui fidei Christia-
nae nomen dederant quidem, nondum tamen e-
rant baptizati, quod nondum satis in fide edocti
et instructi viderentur. Sic in concilio Chartag
4.cap.3o. appellantur.

Cur autem de hoc admonuerit Ecclesiam Pau-
lus, ratio est, quod tanta Dei dona in Ecclesiam
mire effusa erant, vt etiam saepe adhuc nouitii, et
tunc primum recepti in fidem homines excelle-
rent magnis Dei donis, praestanti doctrina, et in-
genio ornati essent a Deo. Hos tamen vetat ad-
mitti indiscriminatim Paulus, quia nondum sa-
tis probati sunt. Nam qui tam cito promouen-
tur non modo turgidi sunt, inflati et ambitiosi:
sed etiam saepe regendae Ecclesiae sunt ignari. Vn-
de facile in Diaboli laqueos incidunt, et ab offi-
cio modestia que abripiuntur, quae in pastore Ec-
clesiae requiritur.

Haec praeceptio Pauli sumpta est ex eo Mosis
praecepto, vt docet et vult Bernard. sermo. 64.
Cantic. vbi Deuter.15. vetat lex, ne in primogeni-
to bouis quis aret. Quae legis interpretatio sane
allegorica nimis est. Potius ex ipsa rerum expe-
rientia ducta est. Neophytos enim in omni actio-
num genere, si statim promoueantur, superbos
esse certissimum est. Itaq' haec Pauli praeceptio etiam

146AD I. PAVL. AD TIM.

Synodo Nicaena prima repetita est, vt apparet
cap.2. et canon. Quoniam multa, distinct.48.A163
haec fuit vetus Ecclesiae disciplina etiam post Apo-
stolos, tamen postea contempta est. Nam cùm Am-
brosius adhuc Neophytus extruordinarie Me-
diolanensis Episcopus creatus fuisset, voluerunt
homines statim post baptismum etiam quosuis
eligi in clericos vel Episcopos posse. Id quod suo
seculo iam factitatum fuisse scribit Hieronymus,
qui fuit Ambrosio aequalis.

Veruntamen haec Pauli regula non vsque adeo
praecisa est, et stricta, vt omnino ab ea, ex iusta
tamen causa, discedi non possit. Sed iustam cau-
sam esse oportet, quia huiusmodi personarum e-
lectiones sunt certe periculosae, et tanquam ex-
traordinariae. Si tamen vel Ecclesiae necessitas,
vel eximiae Neophyti dotes, vel summa eius mo-
destia iam probata in aliis rebus, eum eligendum
suadeant, eligendus est, neque a Pauli praecepto
discedemus, quia rationem subiicit Paulus, propter
quam vetat eos eligi, non quod Neophytos o-
mnino neget posse ex aliqua iusta causa vocari
ad Episcopatui ver doctoratunt: sed ne tales in-
flentur. Quod periculum ab iis abest, qui iam suae
modestiae magnum et certum specimen edide-
rant.

Iam vero huius praecepti occasione veteres sy-
nodi quaedam sanciuerunt iquae non sunt omnino
vel praetermittenda, vel vt inutilia negligenda.

Et primùm voluerunt, vt qui ad maiores gra-
dus Ecclesiasticos promouerentur, illi ex minori-
bus ordinibus et inferioribus gradibus assume-
tentur. Id quod audio adhuc in Boëmicis Eccle-

147CAPVT III.

siis stricte et religiose obseruari. Hoc decretum
extat tot. Tit. et distinct.52. Vt nemo per saltum
ordinetur Dicebantur autem per saltum ordinari
et promoueri qui praetermissis omnino aliis gra-
dibus, vel mediis et inferioribus non acceptis et
degustatis, ad maiores dignitates prouchebantur.
Erant enim in ecclesiasticis muneribus certi or-
dines constituti, per quos gradatim erat ad Epi-
scopatum conscendendum, ne quisquam non sa-
tis probatus, aut expertus in pastorem Ecclesiae,
et tam arduum munus eligeretur. Erant igitur
hi ordines Ostiarius, Lector, Exorcista, Cantor,
Cerearius, Acolytus, Subdiaconus, Diaconus, Pre-
sbyter, Episcopus, can. illud dist. 77. Sed hos o-
mnes tamen rigide obseruare in singulis eligendis
ac velut ex necessitate quadam, est certe supersti-
tio, cùm etiam ex istis quidam ordines non sint. Sa-
tis est, in puuigiima ratione io, qui m doctorem
vel pastorem Ecclesiae asciscendus est, probatus sit
in doctrina et moribus: siue quod in aliquibus in-
ferioribus gradibus iam substiteritisiue quod alibi
alióque modo sit probatus. Nam ex istis tot ordi-
nibus, quidam sunt, et inanes et superstiriosi.

Denique hoc ipsum postea videmus in abu-
sum, et ridiculum quiddam in Papatu fuisse conuer-
sum. Omnes enim isti ordines sacrificulandis ab
Episcopo conferuntur, sed frustra, et sunt tituli
et dignitates vanae et sine effectu. Secundo
Ioco, Certa quaedam aetas cuique ordini Eccle-
fiastico adipiscendo est Synodis constituta, infra
quam haberi obtinerique illi gradus non possent,
veluti Synodo sexta vniuersali, concilio Chartag.
3. cap. 4. Agathensi cap.16. Toletano 4. cap.17.

148AD I. PAVL. AD TIM.

Itaque decreuerunt vt Diaconi quidem ante
vicesimum quilitun ae tatis amum nulli eligeren-
tur.

Presbyteri vero et Episcopi nulli ante tricesi-
mum aetatis annum, quae est iusta hominis aetas,
crearentur cano. Placuit distinct. 77. et tota dist.
78. Quod ex Numerorum cap. 4. et 8. sumptum
aut imitatum videri potest. Et certe aequum est
iustam aliquam aetatem, et certam definiri, aut
spectari in Ecclesiasticis personis eligendis, ad
quam tamen dona Dei minime sunt restringen-
da. Nam et Timotheus quamuis ipse admodum ado-
Iescens esset, tamen iam erat Euangelista: et Do-
minus, cur vuit, et quando ruit udna sua largitur:
vt potius hoc totum ex dotibus ingenii, et Dei
donis erga singulos sit aestimandum et diiudican-
dum, quinam sint idonei et eligendi, quam ex cer-
to annorum numero a nobis constituto.

Tertio loco quaesitum est, vtrum Episcopum
futurum oporteat, secularium, quae vocant, ne-
gotiorum peritum esse, eaque tractare et admini-
nistrare posser in quo videtur fuisse diuersa tum
Patrum, tum Ecclesiae veteris disciplina, et con-
suetudo. Ac primùm in hac quaestione, disciplina
Ecclesiastica a negotiis secularibus distingui de-
bett Dheiplinae. n. Ecclesiasticae imperitus et i-
gnarus non debet esse Episcopus, ne magna in Dei
Ecclesiam perturbatio confusióque ab eo indu-
catur. Rudes enim disciplinae et ordinis Ecclesia-
stici homines saepe turpissime grauissimeque pec-
cant. At que huiusmodi disciplinae ignorantes ho-
mines etiam electos, repudiatos tamen esse ap-
paret ex distin.59. cano. Qui Ecclesiasticis.

149CAPVT III.

Negotia vero secularia quid sint, est videndum.
Non sunt autem omnia, quae hic in mundo
(qui seculum vocatur) a nobis aguntur, omnis
enim rerum etiam priuatarum, et domesticarum
administratio et cura Episcopis interdiceretur,
cùm dicat Paulus 2.Timoth.2.vers.6. Nemo mi-
litans Deo implicet se secularibus negotiis. Sed
ea tantùm negotia dicuntur secularia, quae ad
huius vitae corporeae vsum, et commoditatem
spectant omnino, et per se, nósque a cura rerum
diuinarum auocant, siue nostro, siue alieno nomi-
ne a nobis illa gerantur, qualis est Negotiatio,
siue Mercatura mercium, Aduocatio in Praeto-
riis et foro iudiciali, Ratiociniorum alienorum
susceptio, Procuratio domorum, bonorumue a-
lienorum, Conductio publicorum redituum: ca-
non. Perlatum est ad nos. et canon. Consequens
distinct. 88.canon. Placuit 21. quaest.3 canon. Te
quidem oportet 1I. quaest.i, quia in his omnibus
lucrum quaestusque per se spectatur, et solius vitae
huius corporeae causa geruntur, et instituuntur
haec negotia.

Pauperum quidem, Viduarum, Pupillorum, Or-
phanorum, et Extraneorum, denique omnium misera-
bilium personarum, quae dicuntur, negotia Episcopo
curae esse debent, quia est Dei seruus Non tamen
vt illis sic implicetur, vt a lectione scripturae, con-
cionibus de verbo Dei, reliquisque sui muneris par
tibus propterea abstrahatur. Hoc enim fieri ve-
tat Paul.2. Timoth.2.V.6. et confirmatur exemplo
Apostolorum Actor.6.vers.2. Adeo vt iam tem-
pore Cypriani Chartaginensis Episcopi ex vetu-
sta quadam Ecclesiae disciplina excusarentur Pa-

1 QAD I. PAVL. AD TIM.

stores Ecclesiae a munere tutelae etiam testamen-
tariae, quemadmodum est in ipsius Epistolis liber
1. Epistola 9. et positum extat in can. Cyprianus
21.quaest.3. Itaque saepius repetitum est in syno-
dis, ne Episcopi, imo vero ne clerici vlli secula-
rium negotiorum curam administrationemque
susciperent aut gererent, veluti Chartaginensi
Synodo, quae conuenit in Hispania cap. 6. et est
relatum in canon. Peruenit et seq. 21. quaest.3. Idem
antea fuerat constitutum concilio Chartaginen-
si 4.cap.15. Adeo vt ne vel tanquam arbiter vel
iudex de huiusmodi negotiis cognoscere per-
mitteretur, vt ex veteri quadam Clementis epi-
stola (si modo eius est) colligunt Canonistae in
cano. Te quidem II. quaest.1. Artificio tamen ali-
quo sibi victum quaerere non prohibetur Pastor,
si suo quoque muneri superesse potest, et propterea
non abducatur. Otiosos enim eos esse vetant ca-
nones concil. Chartag.4. cap. 49. et si vide distin.
91. per totum. Quanquam propterea neque Ana-
baptistarum errorem, neque aliorum phanaticorum
delirium probo, qui Apostolos quicquam proprium
habuisse aut possedisse negant. Itaque stipendia a
pastoribus Ecclesiae peti sana conscientia posse ne-
gant, illisque res soli etiam patrimoniales adimunt.
Sed hic error fuit quod Ecclesiae temporalia bo-
na, ingentia illa quidem et plena litium immen-
sasque possessiones curare, et administrare posse
crediderunt Episcopos et clericos, quia ad Ec-
clesiae quaestum et commodum ea cura pertine-
bat, id est ad paucorum hominum, qui se clericos
dicebant, alimenta, et quorundam templorum con-
modum, cùm tamen iis ipsis agendis magis a le-

151CAPVT III.

ctione scripturae, et reliquis partibus fui muneris
auocentur, quam si regias opes administrarent.
Sed quia ista Ecclesiastica negotia vocantur, eam
curam et distractionem non damnabant: et ad
eam dictum Pauli pertinere nolebant, ne lucris,
et commodis ipsorum quicquam decederet et
detraheretur. Atqui et haec ipsa cura, est cura re-
rum secularium, et implicat nos ita vt officio sa-
tisfacere et superesse non possimus, adeóque haec i-
psa cura a Paulo damnata est 2.Timoth.2.vers.6.
Vnde rectius quidam Episcopi, tempore Iusti-
niani Imperatoris, qui alios praeter se, praeterque
clericos ipsos, id est, praeter Diaconos et Presby-
teros, habebant, qui ea bona Ecclesiae admini-
strarent, quos homines Oeconomos Ecclesiae
vocabant, vt apparet in constiturionibus Iustin.
libus 1.Codic. Tit de Episcopis. Pro quibus postea
seculo corruptissimo et crescentibus Ecclesiae
bonis aduocatos nobiles habuerunt. Oeconomos
autem bonorum Ecclesiae viros bonos habere
praestaret etiam in iis locis, vbi post susceptum
verum Euangelium, bona tamen Ecclesiastica ab-
Epneopis retmemtur, ver au iplis Irissstris possi-
dentur, ne in iis procurandis, et defendendis, et
administrandis occuparentur, ii, qui in rebus me-
lioribus versari, et toti esse deberent. Sed bonus est
odor lucri. Peius autem illa bona ad homines au-
licos transferuntur, tanquam praeda ex Papatu
capta.

Ergo quaeritur, num secularium negotiorum
scientes esse Episcopos futuros oporteat. In quo
responsum est varie et constitutum diuerse. Nam
distinct 39. aperte sancitum, oportere tales esse,

152AD I. PAVL. AD TIM.

Episcopos, adeo vt qui eorum negotiorum ru-
des sunt et imperiti, deponendi dicantur. At di-
stinct. 88. et 21. quaest3 aliud omnino responsum
est et variis patrum dictis confirmatum. Sed v-
triusque responsionis tam diuersae conciliatio haec
affertur a Papisticis. Nempe requiri quidem, vt
Episcopi futuri eorum negotiorum rudes omnino
et imperiti non sint, quoad scientiam: administra-
tores tamen et gestores non sint, quo ad ipsam curam
et solicitudinem, ne a munere suo auocentur et
distrahantur. Sed quorsum in illis scientia huius-
modi rerum requiritur, si earum cura, et admini-
stratio iisdem denegatur? Et quod est in illa di-
stinct. 39. secularium negotiorum peritiam futu-
ris Episcopis, et iis qui iam sunt Episcopatum ade-
pti, esse necessariam plane ex abusu ministerii E-
piscopalis profectum esse nemo non perspicue
videt. Exempla enim eorum temporum afferun-
tur, in quibus Episcopi iam non tam legendo Dei
verbo, et explicando vacabant, quam opibus et
diuitiis nomine Ecclesiae congerendis et cumu-
landis, ad quas certe secularium commerciorum
et negotiorum cognitio, et scientia omnino ne-
cessaria fuit. Desierant igitur iam Episcopi esse
veri pastores et aurei Episcopi, et quales hic de-
scribit Paulus: sed erant iam astuti homines, auari
mercatores, et ambitiosi, qui pietatis, et religio-
nis praetextu, ampla latifundia, dignitates, am-
plasque sibi possessiones comparabant, in iisque tuen-
dis et augendis positum esse Episcopi munus cense-
bant, quo ditesceret his mundanis opibus Eccle-
sia, et veras sperneret caeleslesque diuitias. Id quod
tandem euenit. Itaque bona eorum coeperunt esse

152CAPVT III.

aurea: ipsi vero facti sunt plumbei. Bernard.epi-
stola 78. detestatur quendam sui seculi clericum,
qui et Diaconus esset, et Decanus, et regius dapi-
fer, quod intolerandum esse docet in Dei Eccle-
sia.

Caeterum qui id Episcopis licere putant, secu-
laribus se negotiis nimirum immiscere et impli-
care, aliquot rationes afferunt, quas operaepretium
est examinasse, vt intra suos fines et a Deo prae-
scriptos, tandem verus Episcopatus, et verbi Dei
ministerium reuocetur et coerceatur.

Prima est ex Deuteron.17. vers.9. vbi Sacer-
dos Magnus et Leuitae constituuntur iudices cau-
sarum, et litium. Ergo secularibus negotiis sese
immiscebant. Respon. Cùm Dominus politiam
ipsam, quam in suo populo vigere volebat, suo
verbo comprehendisset, cuius interpretationem
commiserat Sacerdoti summo, et Leuitis Malac.
3 aequum tunc erat, vt in dubia interpretatione
legis politicae, quae Verbi diuini pars erat, ad
eos recurreretur. Sed nunc leges politicae a verbo
Dei separantur, nec eo comprehenduntur, vt
olim. Praeterea ad sacrificatores tantùm recurre-
batur, si de interpretatione alicuius loci, et legis
scriptae dubitatio nascebatur, non in quauis con-
trouersia, nec cùm erat quaestio facti. Tunc e-
nim ad alios iudices remittebatur disceptatio.

Secundo obiicitur cano. Ecce plenarie distin.
39. exemplum Christi, qui turbis sequentibus non
tantùm spiritualia, sed etiam carnalia, veluti ci-
bum, dedit. Debere igitur Episcopos carnalia suo
gregi administrare. Itaque debere implicari ne-
gotiis secularibus. Resp. Extraordinaria Christi

154AD I. PAVL. AD TIM.

facta non esse nobis in exemplum trahenda. Nec
enim semper pauit Christus omnes turbas, quae
ipsum sequebantur: nec quas pauit, ordinarie a-
luit: sed extraordinarie, non etiam se fatigans in
quaerendo illis cibo.

Tertio afferunt exempla Patrum veluti Danie-
lis ipsius, qui cùm esset Propheta, tamen admini-
strabat negotia regis Babyloniorum, et Persarum.
Respond. Hoc esse extraordinarium. Voluit e-
nim Deus ad subleuationem sui populi captiui,
Danielem praeesse rebus et negotiis illius regis,
a quo captiuus detinebatur, vt esset clemens ser-
uitus sui populi. Ambrosius item Mediolanensis
Episcopus laudatur, qui pro Valentiniano lega-
tiones saepius obiit ad Maximum tyrannum, qui
erat Coloniae et Treuiris, vti ex ipsius epi-
stolis apparet. Respond. Illud factum esse raro
quidem, nempe cùm summa Ecclesiae et Reipubus
vtilitas postulauit, sed statim expedita legatione
et explicata ad munus suum rediit Ambrosius.
Itaque potest Ecclesia quidem suo pastore non-
nunquam vti ad res suas et seculares agendas: si
enim videat ad ea negotia aptum, et idoncum:
sed tamen id rarissime faciendum est, et cauendum
ne a suo munere, quod in verbi praedicatione et
Ugm Ectienae cura consistit, abducatur vel tan-
tillum. Longe igitur praestaret Episcopos, qui tam
sunt ad secularia negotia tractanda idonei, vt ma-
iorem per eos vtilitatem Ecclesia sentiat, quam
per alios quosuis: praestaret (inquam )eos ex ho-
nesta causa a munere illo suo Episcopali ho-
nestam missionem habere, et liberari prorsus et
dimitti, quam eos in Episcopatu retineri: et

153CARVI III.

interim secularibus negotiis perpetuo eos disti-
neri, distrahi, et occupari. Et haec mea est senten-
tia.

7
Oportet autem eum etiam bonum ha-
pere testimonium ab extraneis: ne in probrum
incidat et laqueum Diaboli.

Tertium est quod requirit Paulus, sed aliorum
ratione, nimirum ipsorum Extraneorum, id est,
infidelium. Vult igitur futuros Episcopos tam
esse probatae vitae, vt etiam a fide Christiana ex-
tranei homines nihil habeant, quod in ipsorum
vita reprehendant. Hoc idem ab omnibus Chri-
stianis requirit Christus Matth.5. et Paulus Colo.
4. vers.5. quia vita nostra debet esse lux mundi:
multo igitur magis haec lux in pastore desidera-
tur. Nec obstat quod idem Paulus ait 2. Corinth.
6.vers.8. per gloriam et ignominiam nobis esse
incedendum: item qui sunt foris, nihil ad nos 1.
Corinth.5.vers. 12. Hoc enim verum est quod ad
doctrinam ipsam. Nam doctrinam nostram nun-
quam probabunt infideles: quare in ea ab illorum
iudiciis vllo modo non est dependendum, non
magis, quam a caecis: sed in vita et moribus secus
est. Nam debet esse vita illa nostra tam sancta, vt
etiam ignorantes, et infirmos Christo lucrifa-
ciamus. Confitmat suam sententiam Paulus a
consequenti. Qui enim vitiis secure indulgent,
sunt Probrosi, et In Diaboli laqueum incidunt, quia
nullo pudore postea retinentur, cùm se vident e-
tiam post sceleratam et turpem vitam ad tantam
dignitatem tamen admitti, promoueri, et posci.
Vnde fraena et habenas impune laxant omnibus

20. AD l. TAVL. AD TIM.

vitiis, et a Sathana possidentur. Quod quaerit
Chrysostom. Quid de iis statuendum sit, qui vel
falso laudantur ab extraneis et infidelibus, vel
immerito vituperantur. Responsio facilis est, Ec-
clesiam nimirum debere iudicium suum adhibe-
ner nec diimo ea iiidenam iudragio pendere,
et statuere, quid de eligendo fit sentiendum.

8 Diaconos itidem honestos, non bilin-
gues, non multo vino deditos, non turpiter
lucri cupidos.

Transitio est, ad Diaconos enim pertinet se-
queo umputatio d praeceptio, quos describit Pau-
lus, et ordine quidem. Nam de Episcopis prius
egerat: sequens igitur erat, vt ageret de Diaconis.
Hos enim duos ordines Ecclesia Dei maxime
habet.

In quo duo quaeruntur. I Quid vox Αιάκονος hic
significet. Ac ipsa per se et ex verbi etymo est la-
tissima huius vocis significatio. Omnem enim
Ministrum significat siue priuatum, siue publicum,
id est, omnem eum, qui suam operam suumque
ministerium alii exhibet. Vnde etiam Apostoli
ipsi Diaconi nonnunquam in Scriptura vocantur.
Ex quo etiam factum est, vt quidam existimarent,
hic Diaconi vocabulum priuatum Episcopi fa-
mulum denotare, quem, qualis esse debeat, descri-
beret Paulus, sed falluntur. Lata vero haec signifi-
catio postea restricta est ad eos, qui in Ecclesia
Dei aerarii pauperum curam, administrationemque
habent, et circa pauperum ministerium et sub-
leuationem occupantur, quales ii de quibus Acto.

157CAPVT. III.

6.et Philip.1.vers.1. et Rom.12.vers.7, et 8.quo fe-
re significato accipitur cùm ab Episcopis in Ec-
clesia Diaconi distinguntur. Atque etiam hoc
loco ista postrema et strictiori notione sumitur.
Insulse vero Papistae a Diaconis Αακόνιον appella-
runt locum quendam aedis sacrae penitiorem et
secretiorem, in quo sacra Ecclesiae vasa reponun-
tur, et conduntur: quod Secretarium alio nomine
nuncupant: et Diaconos Secretarios, quod huius
loci claues gestent, curamque habeant can. Non
oportet distinct. 23, etsi ex concilio Laodiceno
videtur haẽc significatio sumpta. Sed iam erat cor-
ruptissima Ecclesiae disciplina, desierant que, qui
Diaconi tunc vocabantur, esse veri Dianconi, quae-
les vetus Ecclesia habuit: et hic describit Paulus.

2 Quaesitum est, cur praetermissa sit disputa-
tio de Presbyteris, vt quales esse debeant, et eligi.
intelligeremus. Respondet Chrysost. quod Epi-
scoporum nomine Presbyteri continentur. Quod
verum est vt apparet ex Epistola Pauli ad Tit.
cap.1. Actor.2o. et aliis multis Scripturae locis.
Differunt enim, ait, Chrysost. Presbyter et Epi-
scopus solum ordinatione, non potestate, non gradu,
non ministerio, quia aliae quaedam tantum et plu-
res caeremoniae in ordinandis Episcopis obserua-
bantur, quam in constituendis Presbyteris.

Ex huius autem loci et ordinis (quem hic Pau-
lus obseruat et in Epistola ad Philip.1.vers.1.) ra-
tione quaesitum est, Vtri gradu sint priores et supe-
riores in Dei Ecclesia censendi Presbyterine, an
Diaconi. Etsi enim Diaconi hic subiiciuntur Epi-
scopis: videntur tamen illis ex sententia Hieron.
in epist. ad Rusticum praeponi. Haee enim illius

158AD I. PAVL. AD TiM.

verba sunt, vt si distinctio locorum creditur in mum-
do etiam in altari Dei videant sibi Episcopi, qui
superbi sunt, Diaconos anteponi. Deinde viden-
tur ex veteri disciplina Ecclesiae etiam ad honestio
ra quaedam officia et mimsteria quam Presbyteri
ipsi admitti. Ipsi enim (vt ibidem tradit Hieron.
quanuis conquerens) Sacerdotibus de mensa Do-
mini calicem tradunt: non autem Diaconis Pre-
sbyteri. Id etiam transcriptum est in cano. Dia-
coni sunt quos distinct.93. Sed etiam videntur a-
liquando praedicasse, absente Episcopo, et admi-
nistrasse Sacramenta Diaconi, etiam praesenti-
bus Presbyteris in cano. In sancta distinct.92. qui
canones a nobis non vt doctrinae Christianae fir-
mamenta citantur: sed vt rei gestae historiae tan-
tùm. Denique videntur Diaconi saepius, quam i-
psi Presbyteri locum et vicem Metropolitanorum
suorum repraesentasse, et obtinuisse in veteribus
Synodis, ex eo quod Rom. Episcopi suas partes
Diaconis saepiùs, quam Presbyteris demanda-
rint: quod his facile carere non possent: illis autem
Diaconis facilius possent Et hunc morem postea
secuti sunt alii Episcopi, imprimisque Metro-
politani, vt se ad Roman. Ecclesiae exemplar
conformarent, adeo vt ex istis causis Presbyteris
Diaconi censeri coeperint praeferendi, et iis esse
gradu superiores maioresque. Quid igitur de
hac re statuendum sit, quaeritur. Repo. Primùm
omnes istas de proëdria et praeeminentia disputa-
tiones (quae sunt verissima dissidiorum semina,
et damnabilis ambitionis effecta) de Ecclesia Dei,
imprimis autem de eoetu praepositorum Ecclesiae
(inter quos sunt et Presbyteri et Diaconi) tollen-