Commentarii In Epistolas D. Pavli Ad Timotheum : [Bullinger, Heinrich], [1536]

ARGVMENTVM PRIMAE EPI-

stolae ad Timotheum.

EX OMNIBVS epistolis Paulinis liquet Ti-
motheum hunc absolutissimae cum pietatis tum e-
ruditionis fuisse exemplar: unde iam colligi-
mus epistolam hanc non tam in ipsius gratiam esse
seriptam, qui uel non admonitus sapiebat et omnia
faciebat recte, quam in omnium aliorum episcoporum
utilitatem qui per successionem temporum fuerant ee
clesiis praeficiendi. Proponit enim in hac absolutissi-
inum exemplar boni pastoris et diligentis episcopi,
orationis filum secundum materiarum praestantiam
et episcopi officia atque attributa ducens.

Principio enim cum potissima episcopi functio sit
Docere, initio admonet utreiectis omnibus fabulis quae
stionibusque curiosis et humanis traditionibus ea tra-
dat quae sint charitatis et fidei uerae. In his enim duo-
bus capitibus contineri doctrinam sanam.

Deinde cum ad episcopi quoque curam pertineat
praeesse coetui ecclesiastico, precibus sacris et eccle-
siasticis ritibus, secundo loco disserit de eo quomodo
deprecationes et interpellationes fieri debeant pro
omnibus hominibus, item quid hic deceat uiros quid
mulieres.

Quia uero plurimum momenti habet exemplum

93AD TIM.

episcopi sanctum, et prophanum siue impurum offi-
cit plurimum, ideo episcopum cum tota familia depin
git qualis scilicet esse debeat et quid eum deceat qui
domui dei praefectus est.

Veram doctrinam plerumque sequitur falsa ut um-
bra corpus. Nescit enim inimicus homo conquiescere,
semperque malum semen agro dominico bono semine
se minato inserere gliscit: specimen ergo huius exhibet
apostolus, partim ut ab erroribus caueremus, partim
ut tenacius adhaereremus doctrinae sanae. Atque huc ma
xime uocat Timotheum, praescribens quomodo se ge-
rat quilibet episcopus in rerum discrimine. Omnia ue£
ro maximo spiritu prosequitur.

Haec autem de doctrina sana, de precibus sacris, de
uita et moribus episcoporum, de doctrina falsa, et
quod assidue laborandum sit fideli agricolae in uinea
domini, potissima sunt huius epistolae capita, quae se-
quuntur de uariis rebus praecipiunt. Praescribit enim
quomodo se gerat erga seniores, anus, iuuenes, et pu
ellas, item erga uiduas grandaeuas et adolescentiores
id est aetatis suspectae mulierculas, rursus quomodo er
ga episcopos siue presbyteros, quid praescribat seruis
ac dominis. Ibidem et auaritiam accusat et ἀυτόρο
nβαp laudat, docens quantis cum periculis coniun-
ctum sit studium pecuniae, item quis sit usus opum, et
quae sint opulentiorum officia.

94AD TIM. CAP. I.

Vbique uero immiscet quod ipsis prae caeteris uoluit
esse commendatissimum, ut cauerent sibi a quaestioni-
bus et disputationibus curiosis spinosisque ́.

Stilus congruit argumento. Institutiones enim fa-
eili et dilucido stilo exarandae sunt. Et facilia et ex-
posita in hac sunt omnia. Aiunt scriptam a Laodieea
Carica. De qua re annotaui quaedam in 4, cap. ad Co-
loss. Verum parum retulerit unde hanc scripserit siue-
e Macedonia siue ex Asia. In hac certe non diu haesisse
legitur a tumultu Ephesino. Protinus enim soluit ie
Macedoniam inde transgressus in Graeciam, a qua ite
rum in Macedoniam ueniens breuissimo temporis spa
cio nauigauit in Syriam, ex hac uero captiuus Ro-
mam ducitur.

CAP. I.

PAVLVS apostolus le-
su Christi, iuxta delegati-
onem Dei seruatoris no-
stri, et domini nostri lesu Christi,
qui est spes nostra, Timotheo ger-
mano filio in fide, Gratia, miseri-
cordia, pax a Deo patre nostro et
domino lesu Christo domino nostro.

Inscriptione hac duo insinuat. Primum apostolum

COMMENT. IN I. EPIST.

se dei esse non sua uoluntate, hoc est quod id muneris
sibi ob compendium aut gloriam uindicarit, sed dei
uocatione et ordinatione. Nam κατ ἐπιταγίμ
idem pollet ac si quis dicat iuxta iniunctionem. ErrIrα
TIouenim est iniungere, aliquid officii delegare et
mandare quidpiam. Hoc ipso parat sibi authoritatem,
ut quod paulo post propositurus est maius grauiusque ́
habeat pondus. Quasi diceret, Apostolus sum, proinde
quae traditurus sum non meo sed illius spiritu pfectasunt
qui me misit, ut iam horum meorum praeceptorum con
temptus in illum redundet. Deinde summam totius e-
uangelii perstringit. Praedicat enim Deum esse saluato
rem beneficum et misericordem qui dederit nobis fi-
Iium suum in argumentum concordiae quam inierit
nobiscum et uitae sempiternae, quam nobis omnibus
conferre uelit. Vnde ipse dominus Iesus spes et expe-
ctatio salus et summum bonum est omnium fidelium.
Maledicti autem sunt qui confidunt in hominem et
diuos creaturasue alias spes suas uocant. Ierem.17. Ger-
manum siue yvήσiop filium uocat uerum et ingenu
um qui moribus et genio patrem omnino referebat.
Nam ad Philippenses, Neminem, ait Paulus, habeo pa
ri mecum animo praeditum qui germane res uestras cu
raturus sit. Et ne quis carnalem filium esse Pauli Timo
theum crederet, adiecit, In fide. Nam et de Corinthiis
scribit apostolus, In Christo Iesu per euangelium ego

95AD TIM. CAP. I.

uos genui. Et fides ac synceritas Pauli in Timotheo ut
purissimo speculo relucebat. Theophylactus, Miseri-
cordiam noue adiectam putat ex nimia amoris uehe-
mentia. Domini uero nomen ideo geminauit, ut intelli
geremus diuinitatem et potentiam Christi. Vnde Pa-
raphrastes, Hic ut habet cum patre communia omnia
ita non frustratur ope sua qui sese totos semel ipsius fi-
dei concrediderunt tanquam serui fideles ab optimo
simul et potentissimo hero modis omnibus pendentes.

DOCTRINA SANA TRA-
denda ecclesiis.

Quemadmodum rogaui te ut
remaneres Ephesi cum proficisce-
rer in Macedoniam ita facito ut de-
nuncies quibusdam ne diuersam
sequantur doctrinam, nec atten-
dant fabulis et genealogiis nun-
quam finiendis, quae quaestiones
praebent magis quam aedificatio-
nem dei quae est per fidem.

Prima et potissima doctoris ecclesiastici siue epi-
scopi functio est docere. Neque quicquam ecclesia ha-

COMMENT. IN I. EPIST.

bet maius aut utilius. Et sathan huic imprimis insidia-
tur ut adulteret uitiet subuertat. Prima ergo episcopi
cura sit doctrinam sanam conseruare illibatam. Pau-
lus certe de hac primo praecipit et breui expositione
proponit in quem finem et usum Ephesi reliquerit
Timotheum, ut scilicet doctrinam euangelicam asser-
tione constanti tueretur aduersus omnium incursio-
nes nebulas et subuersiones. Constat enim omnes uer-
bi ministros in hoc esse a Domino in ecclesia institutos
ut doctrinam tradant ueritatis, errores et superftitio
nes destruant. Ita enim Paulus, In hoc reliqui te Ephesi
ait, ut denuncies et cum authoritate ac grauitate tra
das quibusdam curiosis et malae fidei hominibus μù
ετεροδιιδεασκαλο͂ν, id est ne diuersa doceant, aut, ne
diuersis utantur doctoribus. Est enim ambiguum uer-
bum quod refertur ad utrumque . Est autem una uera et
sancta ueritatis doctrina quae prodita est scripturis
canonicis. Huius doctores et authores sunt prophe-
tae et apostoli spiritusancto inspirati. Ab his non disce
det pastor bonus uel latum unguem, nec patietur quen
quam ecclesiae suae diuersos ab his doctores inferre cu-
pientem. Superioris saeculi pastores hac in parte pec-
carunt dum diuersos doctores intromittentes diuer-
sam quoque ab apostolica doctrinam receperunt, qua re
factum est ut tota ecclesia plusquam Iudaicis fabulis
suerit oppleta. Qui enim ueritatis doctrinam deserunt

96AD TIM. CAP. I.

aut non magnifaciunt uel hanc non unice obseruant
incidunt in errores uarios. Inde sequitur in Paulo, Nec
attendant fabulis et genealogiis nunquam finiendis.
Fabulas Iudaicas non uocauit sacras literas aut scriptu
ras propheticas sub figurarum inuolucro maxima con
tinentes mysteria, sed constitutiunculas humanas de qui
bus in euangelio legere est apud Matth.in15. et 23.
cap.Item Marci 2.Huc pertinere crediderim quae ma-
gno cum supercilio tradebant de iusti ficationibus car£
nis, de lotione hoc est uariis baptismatum generibus,
de ciborum delectu, de circumcisione, de obseruatio-
ne dierum, idque genus aliis nugis. Nam ad Titum, Re-
darguito illos seueriter ait ut sani sint in fide, non at-
tendentes ludaicis fabulis et praeceptis hominum a-
uersantium ueritatem. Et perplexa erat series genea-
logiae usque ab auis ac pauis tritauisque repetita. Glori-
abantur Iudaei in carne, iactabant se semen esse Abrahae.
Quilibet suos recensebat maiores, atque ita occupaban
tur rebus nihili. Haec uero pro ratione illorum tempo
rum praescripta sunt Timotheo, nos obseruare debe-
mus similia. Similia apud nos sunt quae prodiderunt
monachi et sacrifici de delectu uestium, ciborum, die
rum, de lustratione, uotis, peregrinationibus, diuis, et
id genus superstitionibus et fabulis innumeris. Haereti
ci quoque , ut est apud Irenaeum et Tertullianum, non
modo uerborum monstra commenti sunt sed nexus er

COMMENT. IN I. EPIST.

rorum et impietatis insolubiles nexuerunt. Scholastici
quoque Theologi prodigiosam et fabulis fabulosiorem
Theologiam ex Aristotelica philosopbia consuerunt.
Ab his ineptiis quam alienissimos uult esse Christia-
nos apostolus. Causa. Quaestiones praebent magis quam
aedificationem dei, quae est per fidem. Duplex inquit
incommodum oboritur ex illis. Prius inuoluuntur istis
auditores dum quaestio ex quaestione ducitur. Posteri-
us ad ueram pietatem nihil conferunt. Fide plantatur
pietas, fide parantur corda, non disputationibus per-
plexis quaestionibus et inexplicabilibus argumento-
rum labirynthis. Aedificandi uerbo libenter utitur
Paulus, de qua metaphora alibi disputatum est. Breui
ter tradita est nobis uera pura et simplex a Deo per
prophetas et apostolos doctrina, in hac perseuere-
mus constantes et nulla parte declinantes ad huma-
nas fabulas et doctores spinosos et quaestionibus in-
flatos. Qui enim quaestionum et argumentorum no-
dos alios super alios nectunt, quid aliud docent quam
dubitare? Vera puritas et simplicitas fidem in Deum
tradit quam purissime et simplicissime et ea quae ae-
dificationis et charitatis sunt, hoc est quae hominem
in pietate prouehunt ornant et perficiunt.

Porro finis praecepti est chari-
tas ex puro corde et conscientia

97AD TIM. CAP. I.

bona et fide non simulata, a quibus
quod aberrarunt quidam deflexe-
runt ad uaniloquium, uolentes es-
se legis doctores non intelligentes
quae loquuntur, neque de quibus as-
seuerant.

Edisserit nunc quis sit scopus et quae summa pu-
rae doctrinae, a qua prohibet nos deflectere, charitas ui
delicet. Omnis inquit scriptura, et omnia dei instituta,
omnes denique leges dei in hoc intendunt ut charitatem
nobis commendent. Πlαραγγἐλεμ est praecipere,
denuntiare interdicere et monere. Inde ταραγγελ
Aiet, quo uerbousus est hic Paulus praeceptum signi-
ficat aedictum denuntiationem et admonitionem. Id
quod non tam legi Mosaicae quam uniuersae scripturae
competit. Et Hebraei legem uocantes nn Thora
quasi quis dicat directorium, frequentius non ipsum
decalogum sed omnem doctrinam et institutionem
intelligunt. Quod si quis contendat non omnem scri-
pturam per praeceptum sed legem tantum esse intelli-
gendam, iam hic erit uerborum Pauli sensus, Qui fabu-
las Iudaicas docent et in umbris suam exercent pale-
stram subinde quidem legem Mosis iactitant adducunt
adhibentque demonstrationibus suis, caeterum nondum

COMMENT. IN I. EPIST.

didicerunt in quem finem lex a deo nobis per Mosen
data sit: non equidem ut rebus ludicris daremus ope-
ram, ut externis iustificationibus purgaremus nosmete
ipsos, ut traditiunculis pharisaicis seruiremus deo, ut
in genealogiis enarrandis et huiusmodi fabulis aliis
occuparemur, sedut Deum et proximum nostrum
uere et ex animo diligeremus. Hic autem non legis
modo Mosaicae sed omnium prophetarum quoque sco-
pus est. Ideo in euangelio secundum Marcum legimus
interroganti legisperito quodnam esset praecipuum
et primarium omnium praeceptorum? respondisse,
Primum omnium praeceptum est, Audi Israel domi-
nus Deus noster dominus unus est. Et diliges dominum
deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua
et ex tota mente tua et ex totis uiribus tuis. Hoc est
primum praeceptum. Et secundum simile hoc est, Di-
liges proximum tuum ut teipsum. Maius his aliud prae
ceptum non est. Additur apud Matthaeum, In his duo-
bus mandatis uniuersa lex et prophetae pendent. Se-
gtur in Marco, Et dixit legisperitus, Bene praeceptor
in ueritate dixisti, quod unus sit Deus et non fit alius
praeter illum quodque diligere eum ex toto corde et
ex tota intelligentia et ex tota anima et ex totis ui-
ribus ac diligere proximum ut seipsum plus sit quam
uniuersa holocaustomata et uictimae. Hinc ergo stul-
tissimos et scripturarum prorsus ignaros esse appa-

98AD TIM. CAP. I.

ret doctores humanarum traditionum ceremoniarumque ma
gistros quorum unicum studium estut miseram plebecu-
lam onerent et implicitam ritibus superstitiosis in ex
terna exerceant disciplina. Atqui unum erat necessa
rium et sine istis per se absolutum, quo neglecto frustra in
sumitur omnis et labor et sumptus, Charitas uidelicet
eaque gemina. Charitas ergo gemina a nobis exigitur,
charitatem geminam praecipit ubique dominus, charitatis
denique opa reqret a nobis iudicaturus uiuos et mortu,
os. Quin ergo desertis stultulis traditionibus ad chari
tatem conuertimur, deumque ipsum in Christo diligimus, et
proximum nostrum non modo non laedimus sed omni mo
do beneficentia iuuamus. Ad haec nitendum omnibus.
Haec inculcanda sunt omnibus et perpetuo. In his e-
nim id est in fide et charitate consistit uera pietas. Fi
dem autem oportet esseueram et charitatem synce-
ram. Hinc in euangelio dominus non contentus dixis-
se, Diliges dominum deum tuum et proximum tuum,
insuper modum et rationem praescribens addit, Exto
to corde tuo et c. Ad eundem modum et Paulus in
praesentiarum non solum dixit, Finis et scopus prae-
cepti est charitas, sed subiungit uerae charitatis condi
tiones attributa et ingenium. Ex corde puro, id est in
tegro et syncero adeoque toto. Tantum enim ualet haec
loquutio quantum illa in euangelio, Diliges dominum
ex toto corde et ex totis uiribus. Opponit enim scri-

COMMENT. IN I. EPIST.

ptura cor purum siue mundum duplicato cordi aul
lacero aut imperfecto. Ita enim saepe in sacris literis le
gimus quosdam toto et perfecto corde ambulasse cum
domino, hoc est uere et recte et synceriter uitam su
am ad uoluntatem dei instituisse, alios autem corde du
plici et imperfecto. 4.Regum 20. orat Ezechias ad
dominum, Obsecro domine memento quaeso quomodo
ambulauerim coram te in ueritate et in corde perfe-
cto et quod placitum est coram te fecerim. Ita 4.Re-
gum 10.cap. Iehuh ad Ionadab ait, Nunquid est cor
tuum rectum cum corde meo sicut cor meum cum cor
de tuo? Et apud Germanos usurpamus ista uocabula
Reyn vno luter hoc modo, ut cum dicimus, Le ist
reyn golo ( Luter bumberey (Æuterlich ourch
Gott shoc est solius dei nomine, Nil aliud quam aurum
et nequitia est. Ita charitas ex puro corde profici-
scens ea est quae uni deo ex integro adhaeret et uni-
cum complectitur ardentissime, nec quicquam huic in
orbe antehabet. Id quod tot uerbis propter illos incul
co qui nihil non tribuunt humanis uiribus, denique pu-
ritatem ab homine nescio quam absolutam requirunt,
non expendentes interim idiomata sacrae linguae et
quod Solomon dixit Prouer.2o. Quis potest dicere
mundum est cor meum, purus sum a peccato? Et Iob
25.Quid te eleuat cor tuum? Quid est homo ut immacu
latus sit et ut iustus appareat natus de muliere? Ecce

99AD TIM. CAP. I.

inter sanctos eius nemo immutabilis, et coeli non sunt
mundi in conspectu eius: quanto magis abominabilis
et inutilis homo, qui bibit quasi aquam iniquitatem?
Sequitur autem in Paulo quod clarius exponit purita-
tem istam, Conscientia bona. Quasi dicat, Ex puro cor-
de, id est integra erit charitas si animus amantis bene
sibi sit conscius. Id autem non fit meriti et operum
nostrorum beneficio sed fidei. Qui enim, ait dominus,
uenit ad me non esuriet et qui credit in me non sitiet
unquam. Et Paulus ad Romanos, Nulla igitur nunc est
condemnatio iis qui insiti sunt Christo Iesu. Insiti au-
tem sunt Christo Iesu qui credunt uere. Hinc in Paulo
protinus subditur uα) πιςεωσ ἀνυποκριτου et fi-
de hypocrisi carente hoc est uera. Absoluit ergo cha-
ritatem fides, quae purificat corda et tranquillat con
scientias omnemque pellit simulationem. Proinde uera
charitas est quae ex fide enata est, cuius anima et uis
fides est, quae solam Deum arctissime complectitur, in
situta eius magnifacit, et suaue putat quicquid dei no
mine uel fugere uel cum labore persequi iubetur.
Huc si reuoces uniuersam scripturam canonicam, ui-
debis quadrare omnia, nec aliud tot libris tradi a sa-
cris scriptoribus. His iam fundamentis iactis iterum
inuehitur in falsos doctores, docens quanto cum peri-
culo coniunctum sit si neglecto scopo Charitatis, in
quam perpetuo fidem ueram includimus, quaestiones

COMMENT. IN I. EPIST.

curiosae, humanae constitutiones, et aliae his similes nu-
gae tractentur. A quibus inquit quod aberrarunt qui-
dam. Id est, ab hoc scopo quoniam aberrarunt quidam
(allusit autem ad imperitos sagittandi) ideo deuolu
ti sunt in ματαιολογ ίαμ id est in uaniloquium, id est
dissertationem quae nihil differt ab anicularum nu-
gis, quae tametsi satis longae sint inanes tamen et elum
bes sine fructu cadunt, adeo ut tandem ne ipsae quidem
quid dixerint norint. Vnde in Paulo sequitur, Volen-
tes esse legis doctores non intelligentes quae loquun-
tur aut de quibus asseuerant. Idem usuuenit hodie no-
stris quoque Theologiae doctoribus. Nam licet strenue
et subtiliter totos dies in scholis suis disputent de in-
stantibus, de formalitatibus, et relationibus, de reali
tatibus et friuolis argutiis suis, nullus ad auditores re
dit fructus, nec ipsi sese interim intellexerunt. Disputa
runt et apud haereticos quidam plus quam credi pos-
sit acute, sed nullo cum fructu. Inuenias item hodie
quosdam et inter eos qui uideri uolunt euangelicissimi,
qui prolixe et prorsus seraphice pneumaticeque com-
mentantur de deo, de religione, de regeneratione, de
fide iustificante, de sacramentis et sanctimonia uitae,
uerum ea ratione ut auditores intellexerint quidem
de magnis rebus esse disputatum sed non probe perce
perint quales illae aut quis eius disputationis usus. Nec
mirum cum non raro ipsi scriptores uel oratores ut

100AD TIM. CAP. I.

dicant et non quid dicant cogitent. Qui uero sapi-
unt omnia ad charitatis regulam collimabunt. Non
est quod in sacris eruditionem ostentes, gloriam pro-
priam quaeras, nouarum rerum et quas nemo ante te
uiderit praediceris author, scripturarum interpres o-
culatissimus, legisperitusque prudentissimus. Populum
Christo adducere debes. Hic uero non accedet nisi a-
met Christum. Hunc non amabit nisi cognorit. Pinges
ergo hunc suis coloribus ut toto in ipsum pectore ex-
ardeat, hunc unum optet, huic soli adhaereat.

Scimus autem quod bona sit lex,
si quis ea legitime utatur, sciens il-
lud quod iusto lex non sit posita,
sed iniustis et inobsequentibus, im-
piis et peccatoribus, irreuerenti-
bus et prophanis, patricidis et ma-
tricidis, homicidis, scortatoribus.
masculorum concubitoribus, pla-
giariis, mendacibus, periuris, et si-
quid aliud est quod sanae doctri-
nae aduersetur secundum euange-
lium gloriaebeati dei quod concre-

COMMENT. IN I. EPIST.

ditum est mihi.

Occupatio est, meminerat enim legis, sugillauerat
mataeologos et uanos legis doctores: in loco ergo sub
iungit, Nequaquam uero haec dicimus quod Mosaicam
legem damnemus. Bona est lex. Nam uoluntas dei ma
la esse non potest. At lex dei uoluntas est. Proinde Pau
lus legis abusum damnauit non ipsam legem dei bo-
nam. Abusus legis quis sit nemo nescire potest ex supe
rioribus. Cum enim nostro uitio Iudaeorum more bene
dicta legis corrumpimus aut in diuersam sententiam
trahimus, et aduersus legislatoris sententiam inter-
pretamur, lege abutimur. Porro usus legis uerus est
si sciamus iusto legem non esse positam sed iniustis,
quae sententia propter breuitatem obscura est. Haec
autem est ratio eius, Lex non in hoc a deo lata est ut
iustificet, ergo ex lege non est iustitia. Caeterum data
est ut nos deduceret ad Christum, Galat.3. Iam qui ad
Christum uenerunt liberantur a peccatis, mundantur
sanguine Christi, et iustificantur pura dei gratia. Qui
uero iustificati sunt a lege liberi sunt, ipsum enim legis
propositum et scopum Christum tenent. Deinde libe
rati sunt a legis maledictione et onere per Christum
cuius spiritu imbuti et regenerati impulsu charitatis
ultro plus praestant quam ipsa lex praescribat. Amant
igitur hilegem quam bonam imo optimam esse insu-

101AD TIM. CAP. I.

is ipsorum cordibus senserunt. Atque hic usus legis ue-
rus est. Sic inquam lex bona est, sic iusto non est posi-
ta, ita lex nemini grauis est, sed suauis potius, quouis
lapide pretioso gratior, melle et fauis dulcior. De
qua re copiosius multis in locis disputauimus, ista ue-
ro ad praesentia satis esse putaui. Caeterum qui sub hac
Christi et euangelica gratia non sunt, adhuc sub lege
sunt. Nihil ergo ad hos pertinent sermones de liberta
te Christiana et abrogatione legis, iusto tantum nulla
lex posita est. Commodum uero hoc in loco ubi de so
na doctrina agit disputat de genuino legis usu. Aduer
sarii enim leuitatis uanitatisque insimulabant praedica-
tionem euangelicam, quasi hac fenestra aperiretur om
nibus criminibus rumperenturque sancta legis uincula.
Monet ergo quatenus et quibus lex abrogata sit. Ne-
minem scilicet illa eximi nisi qui sua sponte quod lex
praescribit facit. Facere autem ea qui iuxta euangeli-
cam doctrinam Deum et proximum amet ex animo,
id quod doceat euangelium, proinde lege teneri adhuc
quotquot charitatis sensu et igne carent, imo ipsum
sanctum dei euangelium illa ipsa damnare scelera quae
lege sint olim damnata. Ita enim concludit hanc peri-
odum, Et si quid aliud est quod sanae doctrinae aduer-
setur secundum euangelium gloriae beati Dei quod con-
creditum est mihi. Explicat autem quae sit doctrina sa
na, nimirum quae est secundum euangelium gloriosum

COMMENT. IN I. EPIST.

beati dei, hoc est ipsum euangelium gloriosum. Glori
osum appellat illud ideo quod gloriam dei et lucem
puram praedicet, ut est 2. Corinth.3.4. Adiicit praete-
rea Deo epitheton Beatus ut significet dei perfectio-
nem qui sibi satis sit et nostris minime indigeat, quin
potius salutem et foelicitatem suam nobiscum commis
nicare cupiat. Particula, Quod concreditum est mihi
appensa est ut ex ipsa subtexantur consequentia. Ca-
talogus uero peccatorum qui a Paulo contextus hic
legitur, in aliis locis prope expositus est, perstringe-
mus tamen singula. Aυόμεοισ iniustis uertit interpres,
aduerbum significat ex legibus, exponiturque ; haec uox
per consequentem, ἀνυποτάκτοισ id est inobsequem
tibus, ad uerbum inordinatis. Intelligit enim pertinacis
malitiae nebulones qui nulla lege in ordinem cogi pos-
sunt. ἀσεβέσι impiis. Hi sunt anumines qui nullum
dei cultum nullam religionem curant sed affectus du-
ces sequuntur. αμαρτωλοῖσ peccatoribus. Intelle-
xit autem sub his elatos, auaros, inuidos, luxuriosos, et
si quid aliud est huius ordinis. ανοσ ιoισ irreuerenti
bus hoc est nephandis et atrocibus. Βεperήλοισ pro-
phanis siue impuris atque pollutis. Graeci enim etέθη-
Az, uocabant sacra ad quae et impuris liber erat ac-
cessus Patricidis atque Matricidis capitalis quoque poe-
na constituta est Leuit.2o. ανδ ροφονοισ homicidis, ut
referas tam ad mares quam foeminas. Ad uerbum enim

102AD TIM. CAP. I.

Jonat uiricidis. Sed et Hebraei hanc uoculam Vir fre-
quentissime usurpant pro quouis homine. róevoie
scortatoribus. De quibus alians saepeut et de et̓ρσενο-
κoίταισ masculorum concubitoribus. ανδραποδι
sαῖσ plagiariis siue furibus mancipiariis. Vt enim iu
reconsultis sacrilegi et abigei dicuntur, qui res uel
sacras uel publicas suffurantur, qui aliena pecora et
iumenta abigunt et abducunt, sic plagiarii dicuntur
qui aliena mancipia furto subducunt. Hoc enim furti
genus plagium dicitur iureconsultis. Late patet hoc
crimen, de quo legantur ueterum leges. Huc pertinet
mendatium. Sequitur ergo Lεύς αις mendacibus, sub
quibus omnes compraehendimus artes hypocriticas et
impostorias. Periuri sunt qui fidem datam frangunt,
sacramentum datum polluunt, denique et quouis mo-
do fallunt. Colligimus autem ex hisce Pauli uerbis o-
mnibus ad sanam episcopi doctrinam non id tantum
pertinere ut omnes ad charitatem inuitet, libertatem
et redemptionem Christi praedicet, sed ut libere quo-
que constanter et cum authoritate accuset scelera.
Nam ubi haec regnant ibi nullum locum habet uel
charitas uel meritum Christi uel libertas Christiana,
In scelera igitur primam impressionem faciat episco-
pus fidelis qui charitatem, meritum Christi et liber-
tatem recte fidelibus tradere cupit.

COMMENT. IN I. EPIST.

Et gratiam habeo, qui me po-
tentem reddidit Christo Iesu do-
mino nostro, quia fidelem me iu-
dicauit ponendo in ministerium
qui prius eram blasphemus et per-
sequutor et uiolentus, sed et mise-
ricordiam adeptus sum, quod ig-
norans fecerim per incredulitatem.
Exuberauit autem supra modum
gratia domini nostri cum fide et
dilectione, quae est per Christum
lesum.

Dixerat sibi conereditum esse euangelium, porro
ne uideretur hoc iactasse gloriosius, Deo cui solo om-
nis honor debetur omnem gloriam transscribit. Ei in-
quam gratias ago, inquit, qui imbecillo et huic mune
ri longe impari uires suffecit, quibus gloriam Christi
domini assererem, idem iudicauit me fore fidelem per
suam gratiam, ideo in ministerium uerbi asciuit, ut mea
opera in uerbi dispensatione uteretur. Ego enim nihil
tale merueram benefitiis meis, qui fueram blasphemus
etc. Iiaque multis nunc agit de salutifica dei gratia neq
praeter occasionem. Perpetuo enim institutum et se-

103AD TIM. CAP. I.

ries disputationis Paulinae reuocanda est ob oculos,
nempe quod Timotheum et in hoc omnem episco-
pum fidelem adhortatur ut reiectis fabulis sanam do-
ctrinam ecclesiis tradant, deinde quod certis quibus-
dam notis praecipua sanae doctrinae capita adumbrat,
in quibus primas tenet charitas, interim et deusu le-
gis nonnihil disputauit, et docuit euangelio quoque ea
proscribi et damnari peccata atque scelera quae dan-
nentur per legem quoque . Sequitur nunc breuis disser-
tatio de Gratia dei. Nam haec non postremas partes
obtinet inter praecipua sanae doctrinae capita. Hic uero
cum in docendo et demonstrando exemplis nihil sit
euidentius, ipse non alieno sed suo exemplo proposito
docet quanta sit propensa illa dei in nos uoluntas hoc
est gratia et beneficentia. Vt uero omnia essent eui-
dentissima proprium suum peccatum amplificat ut uis
et opulens gratia ex effectu maximo quam propri-
issime cognosceretur. Vocauit inquit me dominus ad
ministerium uerbi, qui eram blasphemus, persequutor
ηα) ὐ Βρις ήσ id est iniurius oppressor uiolentus et
confidenter improbus petulans et contumeliosus. His
ce ergo gradibus exaggerat peccatum suum. Primus
gradus est conuitiari suggillare uerbum domini a-
deoque maledicere et blasphemare. Secundus a male-
dicis uerbis descendere ad malefacta, hoc est ad con-
silia praua ad insidias et persequutionem, Tertius

COMMENT. IN I. EPIST.

gradus est opprimere palam et manus temerarias con
fidenter atrociterque iniicere in bene meritos. His omni
bus studuisse Paulum et sese blasphemiis, persequuti-
one et innocenti sanguine polluisse testis est liber qui
scriptus est de actibus Apostolorum. Ego uero, inquit,
tantus conuitiator, sanctorum hostis et parricida ue-
niam merui et misericordiam consequutus sum, neque
uulgariter. Non enim noxam mihi modo condonauit
dominus aut in album amicorum recepit tantum, sed
et summam in functionem et omnium honestissimam as-
ciuit, ut scilicet nomen eius portarem coram regibus
principibus omnibusque terrae populis. Addit, Quod ig
norans fecerim per incredulitatem: qua sententia pia
culum suum neque extenuat neque innocentiae suae suam
uocationem tribuit, sed aequitatem et misericordiam
dei praedicat, quae miserta incredulitatis et inscitiae
peccantem sed errore potius quam maleuolentia res
uocauit. Vnde protinus gratiae omnia illa significan-
tius ascribens et hanc praedicans, Exuberauit autem
supra modum inquit gratia domini nostri, condonans
mihi illa peccata multo grauissima, exuberauit simul
et fides id est fidelitas ueritasque eius et dilectio siue
studium et amor eius in nos. Quae Iesu Christo domi-
no nostro in carnem misso omnium apertissime oculis
subiecit et quam propriissime exhibuit. In hoc enim
est omnis plenitudo gratiae fidei et ueritatis amoris

104AD TIM. CAP. I.

quoque in nos maximi. Misericordiam et gratiam pol-
licitus est patribus nostris, idem in Christo fidelissime
omnia praestitit. Atque huc pertinet quod sequitur.

Certus sermo et dignus quem
modis omnibus amplectamur, quod
Christus lesus uenit in mundum,
ut peccatores saluos faceret, quo-
rum primus sum ego. Verum ideo
misericordiam sum adeptus ut in
me primo ostenderet lesus Chri-
stus omnem clementiam, ad expri-
mendum exemplar iis qui creditu-
ri essent in ipso in uitam aeternam.

Planioribus et copiosoribus uerbis praedicat gra-
tiam euangelicam suique exempli fructum ostendit, his
ce omnibus fidem in Christum docens. Praemittit au-
tem exordiolum quo paret auditorum animos ad res
maximas. πιςόσ, ait, ολόγοσ, μαηι πάσησ ἀποδlo-
χηῖς ἄξιοσ. Id est, hoc uerbum siue haec sententia quam
propositurus sum fidelis uera et certissima est, di-
gnaque multis nominibus quam summo studio et ob-
uiis ulnis quod dici solet excipiamus amplectamur pe-
ctorique nostro astringamus arctissime. Iam subiungit

COMMENT. IN I. EPIST.

certam illam et dignissimam de salute nostra senten-
tiam, QVOD CHRISTVS IESVS VENIT IN MVN
DVM VT PECCATORES SALVOS FACERET.
Qua sententia nihil potest dici breuius sed eadem ni-
hil maius nobilius salubrius. Singula uerba singula con-
tinent mysteria. Omnes enim peccatores sumus, nul-
lus suis potuit iustificari operibus. Eramus enim om-
nes filii irae, et proinde aeternae damnationis manci-
pia: unde et uates Isaias, Omnes inquit ueluti oues er
rauimus, unusquisque in uiam suam declinauit, sed po-
suit dominus in eum omnium nostrum iniquitates. Ve
niens ergo in mundum carnis et sanguinis nostrae
particeps factus obtulit se deo in expiationem omnium
peccatorum nostrorum. Hic enim est agnus dei qui tol
lit peccatum mundi:ut iam solus Christus omnium pec
catorum spes salus redemptio et uita sit. Peccatorum
inquam, non iustorum. Non enim egent medici opera
sani, sed infirmi. Ista uero copiosissime expositum re-
peries Matth. cap.1. et Lucae 2. item Matth, 9.11.
15. Lucae quoque 15. praecipue uero Ioannis tertio
capite. Rom.3. Ephe.1.et 2.etc. Diuus Ambrosius
sancte et erudite haec Pauli uerba explicans, Quid
tam gratum inquit tamque iucundum quam peccato-
rum indulgentiam praedicari? Quis enim sine peccato
est ut hoc munus non cum omni gratiarum actione su
scipiat, deum authorem huius praeferens et collaudans

105AD TIM. CAP. I.

ln Christo? qui ut hominem peccatis ablueret de coelen-
stibus ad terrena descendens carnem peccati accepit,
terrenis se admiscuit ut eum coelestem efficeret. Mori
se passus est, ut illum morte erutum paradyso redde-
ret immortalem. Quis haec benefitia non in infinitum
extollat quae deus praestitit homini, dominus seruo, con
ditor creaturae? Haec Ambrosius. Peccant igitur in
gratiam euangelicam qui ideo auertuntur a Christo
ad diuos quod sint peccatores. Christus enim qui pec
catoribus natus est dicit, Venite ad me omnes qui la-
boratis et onerati estis et ego reficiam uos. Nec est
quod quisquam obtendat scelerum suorum magnitu-
dinem et numerum: expendat potius Pauli uerba con-
solationis plenissima. Vbi enim pronuntiasset Chri-
stum uenisse in mundum ut peccatores saluos faceret,
protinus se exempli gratia adiecit dicens, Quorum
primus ego sum. Caeterum uocula Primus in praesenti
non est ordinis sed excellentiae perinde ualens ac prae
cipuus et maximus. Fuerat enim blasphemus perse-
quutor uiolentus parricida. Quid istis poterat exco-
gitari atrotius? At haec omnia condonauit illi Christus
dominus. Nemo ergo in sceleribus suis desperet. Imo
ne quis obiiceret, Tametsi Paulo tanta obtigit gratia,
eadem tamen non obtinget omnibus, praeocupat illud
et ait, Ideo autem misericordiam adeptus sumut in
me primo ostenderet Iesus Christus omnem clementiam

COMMENT. IN I. EPIST.

Ed exprimendum exemplar iis qui credituri essent in
ipso in uitam aeternam. Quasi dicat, Hoc insigni ex-
emplo ad similem spem ueniae prouocare uoluit om-
nes, quamlibet prioris uitae maculis inquinatos, modo
impia uita relicta et diffisi suis uiribus omnem fidu-
tiam constituant in bonitate Christi, quae nunquam de
stituit nos usque ad uitam aeternam. In Paulo igitur oro
τύπωσις id est expressa imago et exemplum uiuum
omnium hominum oculis exposita est quid sibi debe-
ant sperare quicunque relictis moribus pristinis credi-
derunt in Christum, gratuitam uidelicet peccatorum
remissionem et spem indubitatam uitae sempiternae.
Est et in ea uoce quam interpres noster clementiam
uertit, Graece uero μακροθυμία dicitur, mysterium.
Significat enim ad uerbum longanimitatem. Namscri
ptura alians testatur deum ad uindictam lento proce-
dere gradu, non quod peccata illi placeant, sed quod
uolit mortem peccatoris, quin potius conuersionem e-
ius uitamque ́. Ad exemplum Pauli pertinent exempla
similia ut sunt Dauidis, Adae, Matthaei, Petri, Zachei,
Mulieris peccatricis, Latronis, et si quae alia sunt hu
ius generis.

Regi autem saeculorum immor-
tali, inuisibili, soli sapienti Deo, ho-
nor, gloria in saecula saeculorum,
Amen.

106AD TIM. CAP. I.

Praedicationem gratiae euangelicae orando cum lau
de et gratiarumactione prosequitur, interim poten-
tiam aeterni dei praedicans ne quis diffideret pollicitis
tantis, quin cogitaret potius qualis sit qui promisit et
totius euangelicae doctrinae negotiique salutis author
est:innuit praeterea soli deo deberi omnem honorem
et gloriam, ex hac munificentia nihil sibi homines
uindicare posse. Rex saeculorum dicitur Deus, id est
rex aeternus omnium aetatum et creaturarum condi-
tor praeses rector et dominus. Idem dicitur immorta-
lis siueαφθαρτόσ, id est incorruptibilis, qui ut corrum
pi non potest et sempiternus est, ita nullis affectioni-
bus et infirmitatibus obnoxius. Inuisibilis appellatur,
non quod non sit, sed quod immensus sit, et maior
quam qui sensibus compraehendi possit. Hic quidem
nobis ob imbeeillitatem carnis nostrae inuisibilis est,
ibi uero uidebimus eum sicuti est. Solus sapiens est
quemadmodum solus Deus bonus est. Omne enim bo-
num a solo deo est, et quicquid boni in creaturis re-
peritur, id omne a Deo profectum est. Solomon et Da
niel mortalium sapientissimi omnem sapientiam uni
Deo tribuunt. Notus est enim locus Danielis 2. cap.
Theophylactus hunc ipsum Pauli locum enarrans e-
gregie scribit in haec uerba, Soli autem sapienti dixit,
non quod pater a filio et spiritu sancto separatus sit,
sed cum constet et angelos sapientes dici et homi-

COMMENT. IN I. EPIST.

nes, ostendit hunc solum praecipue sapere ut qui fons
sit et causa sapientiae: reliqua uero quae sapientiam
uendicant condita sunt et creata et participatione
quadam hanc assequuntur.

Hoc praeceptum comendo tibi
fili Timothee secundum praeceden-
tes usque ad te prophetias, ut mili-
tes in eis bonam militiam, habens
fidem et bonam conscientiam.

Epilogus est. Redit enim ad institutum et summam
rei repetendo infert. Hoc igitur mandatum, ait, ô fi-
li Timothee, quod non est nouum aut nuper domi
nostrae natum, sed secundum prophetias id est scriptu
ras propheticas quas nosti ante te fuisse et tibi ceu per
manus traditas, docentes geminam dei et proximi
charitatem, iusto legem non esse positam sed iniustis,
gratia autem domini nostri Iesu Christi iustificari pec
catores, hoc inquam praeceptum uetus diuinum et pro
pheticum commendo tibi ut custodias illibatum et ee
clesiis tradas purum et incontaminatum. Vt milites
in eis bonam militiam. Allegorice id pronuntiauit,
monens episcopum uigiliae et diligentiae. Praeesse e-
nim ecclesiae et docere populum est peculiare quod-
dam militiae genus, in quo sathan, scelera, falsi fra-

107AD TIM. CAP. I.

tres, haeretici hostili exercitu in populum dei mouent.
Aduersus horum artes insidias et incursiones uigila-
re et populum dei ducere debet episcopus armatus
tota illa dei panoplia quam descripsit apostolus ad E-
phe. 6.Et Paulus in praesentiarum adiicit in eandem
sententiam, Habens fidem et bonam conscientiam.
Prius enim monuit finem praecepti esse charitatem ex
conscientia bona et fide non simulata. Hanc qui de-
bet tradere aliis eius non sit expers oportet. Haec ex-
pendant mihi episcopi nostrorum temporum qui ni-
hil aliud quam prophanae et maledictae a Deo mili-
tiae cruentissimi milites et faces sunt. Discant se sub
coelestis et ecclesiasticae militiae signa uocatos duces
uerbi et propugnatores populi dei aduersus satha-
nam scelera et haereses agere debere. Desinant ergo
facere quod faciunt, et faciant quod dominus iubet,
aut horribile propediem expectent iudicium. Non igno
ro autem haec Pauli uerba, Commendo tibi hoc praece
ptum κατὰ τάσ τροαγούσας ἐπ ί σε προφuτεί-
αe, id est iuxta ad te praecedentes prophetias, aliter
exponi ab aliis, nimirum in hanc sententiam, Sicuti
spiritu prophetiae admonitus feci te episcopum, ita
diem Christi.

COMMENT. IN I. EPIST.

Qua repulsa nonnulli circa fi-
dem naufragium fecerunt, quorum
de numero est Hymenaeus et Ale-
xander, quos tradidi sathanae, ut
discant non maledicere.

Contrario exemplo ad finem huius causae appen-
so ad fidem et diligentiam denique constantiam pasto
ralem animat. Congruit autem finis huius capitis cum
principio. In principio dixit finem praecepti esse cha-
ritatem ex conscientia bona et fide non ficta, a qui-
bus quod aberrarint quidam deflexerint ad uanilo-
quium adeo turpe ut non amplius intelligant seipsos,
neque quid asserant norint. In fine autem dicit Hymenae
um et Alexandrum cum nonnullis aliis repulisse fi-
dem et charitatem et ideo circa fidem id est uera re
ligionis capita fecisse naufragium impegisseque in sco
pulos perfidiae. Verisimile autem est Alexandrum hoc
ipsum quod Hymenaeum sensisse, de cuius sententia in
posteriori epistola scribens, Hymenaeus inquit et Phi-
letus circa ueritatem aberrarunt dicentes resurrectio
nem iam esse factam, et subuertunt quorundam fi-
dem. De qua re dicemus suo loco. Proprie autem alle
goriam duxit ab iis qui faciunt naufragium. Tutissi-
ma enim nauis in uasto hoc mundi errorum et scele-

108AD TIM. CAP. II.

rum pelago est ueritas canonica fides pura et chari-
tas syncera. In his qui perstant et pura simplicitate
ad portum tendunt salutis, salui portum attingunt foe
licitatis aeeternae. Porro qui flatibus arrogantiae et con
tentionis uela dant abreptique malarum cupiditatum
fluctibus a uia recta recedunt, et fidei lucidam cyno-
suram negligunt, impingunt in perfidiae scopulos atque
intereunt. Quid uero sit sathanae tradere expositum
est 1. Cor.5. cap. Finis huius traditionis est ut pudore
probroque correcti, discant ab impiis parumque Christi-
anis dogmatis temperare. Hactenus tractauimus nego
tium de sana doctrina tradenda et uitandis fabulis, di
uersis impiisque dogmatis atque opinionibus.

CAP.II.

INSTRVITVR COETVS EC-
clesiasticus.
Adhortor igitur ut ante omnia
fiant deprecationes, obsecratio-
nes, interpellationes, gratiarum acti-
ones pro omnibus hominibus, pro
regibus, et omnibus in eminentia
constitutis, ut placidam ac quietam
uitam degamus cum omni pietate
et honestate.

COMMENT. IN I. EPIST.

Proximum sanae doctrinae quod ecclesia Christi ha
bet preces sunt sacrae, sub quas refero Coenam gratu-
latoriam sacrificium scilicet laudis et gratiarum acti
onis. Et in Actis cap.2.legimus de primitiua ecclesia,
Erant autem perseuerantes in doctrina apostolorum
et communicatione et fractione panis et precatio-
nibus. Baptismi autem pauló ante haec uerba memine-
rat Lucas. Proinde satis fuerit ecclesiae sanctae si habe-
at doctrinam sanam id est euangelicam, praedicantem
in nomine Christi poenitentiam et peccatorum remis
sionem, item prophetiam id est lectionem ac expositi
onem scripturarum piam, preces denique et coenam
mysticam, quibus addimus eleemosynam atque Baptis-
mum. De quibus diximus et in 2. et 20.cap. Act. a-
posto. et in 1. ad Corin.11.cap. Certe apud uetustissi-
mas ecclesias in coetibus sacris plura istis non habuere
Christiani ad iustam institutionem ordinationemque ec-
clesiasticam necessaria. Temporum successione et pa-
storum negligentia factum est ut istorum uestigia uix
appareant, de doctrina prophetia precibus sacris et
coena mystica loquor. Nam haec corrupit auaritia su-
perstitio et innouandi studium. Inde enim irrepsere ab
usus missarum, sacrificia pro mortuis, murmur et
cantus templorum. Olim in coetibus sacris paucissimae
conspiciebantur Ceremontae, et quae erant uel ad do-
ctrinam uel ad preces pertinebant. Omnia uero uul-

109AD TIM. CAP. II.

gari lingua fiebant et recitabantur ad utilitatem om
nium. Nihil hic erat uenale. Nullus uel emptor uel
uenditor negotiabatur in aede sacra. Nullum erat di-
scrimen inter plebem et sacerdotem, nisi quod hic pro
ministerio suo et inflitutione sacris praeerat. Et ne quid
hac in re dissimulem coetus ecclesiaflici ante annos mil-
le fuerunt huiusmodi. Confluebat in aedem sacram cul-
tus diuini gratia populus. Dum autem ingrederetur
aedem, ab iis qui iam conuenerant Psalmi aliquot in a-
liis quidem ecclesiis canebantur in aliis recitabantur
tantum, donec uniuersus coetus plene coisset. Hoc ue-
ro sacrorum initium ab introeundo appellarunt in-
troitum. Iam ubi conuenisset ecclesia acclamabatur ab
omnibus unanimi concentu κύριε ἐλέησον kyrie elei-
son, Domine miserere. Addebatur a quibusdam Hym-
nus qui dicitur angelicus, cuius initium est Gloria in
excelsis Deo. Hic est gratulatorius et deprecatorius.
Hoc finito collectam recitabat minister aliquis ecclesiae.
Ea erat orationis species qua totius ecclesiae uota et
necessitates collectae Deo recitabantur. Deinde prae-
legebatur a Diaconis eruditioribus locus aliquis siue
ex libris propheticis siue literis apostolicis pro tempo
ris loci et populi ratione delectus. His absolutis in ae-
ditiorem locum per gradus ascendebat episcopus euan-
gelium Christi praedicaturus. Plebs interim carmine
concepto sancti spiritus gratiam implorabat, quod a

COMMENT. IN I. EPIST.

gradibus Graduale appellari coepit. Hic uero magna
cum authoritate praelegebat euangelium episcopus,
deinde uero interpretabatur. Ad finem contionis sa-
crae recitabat symbolum quod apostolorum uocant
uel Nicenum uel Secundo conditum. Praeterea totam
ecclesiam inuitabat ad misericordiam, ut quilibet pro
suis facultatibus aliquid in aerarium conferret paupe-
rum: eam sacri portionem nuncupabant Offertorium.
Et Pontius Paulinus docet mensam in ecclesia poni
solitam pro pauperibus cibo reficiendis quam et do-
mini mensam uocat, et a domino positam. Hac inquam
ratione hisce ceremoniis et ritibus exercebant pre-
ces et doctrinam sanam ueteres. Attamen hic ritus
non per omnia omnibus erat communis. Quidam e-
nim sacrum coetum non a Psalmis auspicabantur, sed
ab acclamatione κύριε ελέησον. Idem non habebant
inusu uel Hymnum angelicum, uel collectas, uel car-
men graduale. Huic rursus alii succinebant Hebraeo-
rum Alleluiah ut alibi indicat Hieronymus. Apud
quosdam episcopus ipse sine istis omnibus sacra con-
tione et adiectis publicis precibus conuentum et in
cipiebat et dimittebat. Nulla uero ecclesia cogeba-
tur in alterius ritus et inftituta iurare, dummodo pre
ces et sacrae contiones saluae essent, sancteque exerce-
rentur. Et optimae perpetuo quam paucissimis conten
tae potissimas impenderunt doctrinae et precibus. Por

110AD TIM. CAP. II.

ro in Coena mystica hic ritus apud omnes penee eccle-
sias seruabatur. Prodibat in coetum sacerdos. Instru-
cta pane et uino stabat in prospectu populi mensa my-
stica, huic iste assistens populo benedicebat dicens, Do-
minus uobiscum. Is uero respondebat, Et cum spiritu
tuo. Deinde hunc ad res maximas excitans mentesque ́
singulorum praeparans clamabat, Sursum corda. Re-
spondebat plebs, Habemus ad dominum. Cyprianus e-
nim in sermone de oratione Dominica, Ideo et sacer-
dos inquit ante Orationem praefatione praemissa pa-
rat fratrum mentes dicendo, Sursum corda, dum respon
det plebs, Habemus ad dominum, admoneatur nihil a-
liud se quam dominum cogitare debere. Haec Cypria-
nus. Hinc uero ad gratiarum actionem inuitans sacer-
dos ait, Gratias agamus domino deo nostro. Responde
bat plebs, Dignum et iustum est. Hic subiiciebat sacer-
dos, Vere dignum et iustum est aequum et salutare,
nos tibi semper et ubique gratias agere domine sancte
pater omnipotens aeterne Deus per Christum domi-
num nostrum. Horum enim pene omnium meminit et
Augustinus lib. de Bono perseuerantiae cap.13, dicens,
Quod ergo in sacramentis fidelium dicitur, ut sursum
corda habeamus ad dominum, munus est domini, de
quo munere ipsi domino deo nostro gratias agere a
sacerdote post hanc uocem quibus hoc dicitur, admo-
nentur, et dignum et iustum esse respondent etc

COMMENT. IN I. EPIST.

Post ista autem uerba subiiciebat sacerdos, Qui pridie
quam pateretur accepit panem, gratias egit, fregit, de
ditque discipulis suis, dicens, Accipite edite, Hoc est cor-
pus meum quod pro uobis datur. Et reliqua quae legun-
tur in euangelio. His magna cum religione peractis,
dicebatur oratio Dominica. Id quod Hieronymus quo
que testatur lib. aduersus Pelagianos3. Sed et uulgo
receptum est Apostolos tantum ad orationis domini-
cae preces consecrasse, hoc est celebrasse coenam my-
sticam. Post orationem dominicam sacra mysteria per
cipiebat populus, communioneque sacramentorum cor
poris et sanguinis dominici in unum corpus coalesce-
bat ecclesiasticum cuius caput Christus est. Caeterum
rite ad hunc modum peractis omnibus dimittebatur
coetus. Ex his autem omnibus facile colligit Lector non
omnino stupidus unde abusus Missae papisticae fluxe-
rit, et quam nihil hodie antiquae pietatis in hac nisi
profunda obsoletaque prope nominum uestigia cernere
liceat. Canonis cuius initium est, Te igitur clementissi
me pater, hactenus nullam feci mentionem eo quod cer-
tum sit hunc sero tandem receptum esse a quibusdam
ecclesiis. Et proculdubio melius hodie haberet coetus
ecclesiasticus si nunquam fuisset receptus. Verum non
est institutum nostrum de his in praesentiarum agere
prolixius, cum quaedam et in episto. ad Hebr. annota-
rim. Haec in hunc finem hunc in locum annotare libuit

111AD TIM. CAP. II.

ut intelligeret Lector quales fuerint olim coetus eccle-
siastici, quodque piae antiquitatis pro se nihil habeant,
qui hodie abusum Missarum omnibus ecclesiis ut ritum
apostolicum obtrudere uolunt, adeoque et contendunt
haereticos esse quotquot Missas suas uulgo receptas
non adorant. Imo adiicio his quod illis nouum fore nil
ambigo, Gregorium uidelicet eius nominis primum
antistitem Romanum annis ab hinc ni fallor noningen-
tis, cui et Missas maxime debemus, nullam tamen ec-
clesiam ad ritum coëgisse uel suum uel praescriptum
alias. Id quod inde liquet quod Augustino episcopo
Cantuariensi scribenti percontantique ́, Cum una sit si
des cur sunt ecclesiarum diuersae consuetudines et
aliter consuetudo Missarum in sancta Romana eccle-
sia atque aliter in Galliarum ecclesiis tenetur? Gre-
gorius in haec uerba respondet, Nouit fraternitas tua
Romanae ecclesiae consuetudinem in qua se meminit
nutritum quam ualde amabilem te habeat. Sed mihi
placet ut siue in Romana, siue in Galliarum, siue in
qualibet ecclesia aliquid inuenisti quod plus omnipo-
tenti Deo possit placere sollicite eligas in Anglorum
ecclesia quae adhuc ad fidem noua est institutione prae
cipua quae de multis ecclesiis colligere potuisti infun-
das. Non enim pro locis res sed pro bonis rebus loca
amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque ecclesiis quae
pia quae religiosa quae recta sunt elige et hac qusi

COMMENT. IN I. EPIST.

in fasciculo collecta apud Anglorum mentes in con-
suetudinem depone. Haec Gregorius. Ea non profero
quod praecipue iis innitar sed ut collatione istorum et
nostrorum temporum euincam quam iniquis conditio
nibus hodie nobiscum agatur, et quod contra uetus
exemplum ritus nobis obtruditur qui non modo nihil
utilitatis et pietatis habet sed impietatis et supersti-
tionis plurimum. Neglecta igitur improbitate et con
uitiis aduersariorum teneamus obsecro ea in coetu san-
ctorum sine quibus sanctimonia non perficitur, nen-
pe doctrinam sanam, et preces puras assiduasque ́, de
doctrina sana disputatum hactenus, de precibus quoq
sacris cum alias saepe dictum sit praesentia Pauli uer-
ba perstringemus modo. Primum et ante omnia iubet
fieri preces, hoc ipso ostendens precibus sacris nil per
inde necessarium et utile esse. Praeterea tempus desi-
gnat commodum, ut scilicet ipso statim diluculo con-
ueniant et communes ad Deum profundant preces.
Plinius certe in epistola quadam ad Traianum Impe-
ratorem quae extat lib. episto. Plinii 10. meminit moris
fuisse Christianis ut stato die ante lucem conuenirent
carmenque Christo deo dicerent secum inuicem, seque  sa-
cramento aliquo non in scelus aliquod obstringerent
sed ne furta latrocinia et adulteria committerent. Et
Tertullianus conuentus Christianorum non semel ante
lucanos coetus appellat. Quanquam hic nullam statua-

112AD TIM. CAP. II.

mus necessitatem neque preces certo tempori affigamus.
Liberum enim est Christianis et locum et tempus de-
signare precibus maxime idoneum. Certe matutinum
tempus nemo improbare potest, ut scilicet ieiuni ac so
brii simul cum luce Deo nostras preces offeramus et
uerbo eius eruditi protinus ad operas et negotiatio-
nes nostras digrediamur. Deinde enumerat Paulus cer-
tas orationis species, sub his nimirum omnes intelligens.
Erasmus ex Graecanicis scholiis tria priora sic discri-
minat ut Paulus δέησιν uocarit qua rogamus ut libe-
remur a malis et ideo Ambrosium eleganter uertisse
deprecationem, προσευχήν autem esse qua preca-
mur ut nobis contingant bona, ἔντευξιν uero cum
querimur de his qui nos laedunt. Et multo uenustius
haec omnia Paraphrasi explicans, Primum deprecen-
tur, inquit, Deum ut auertat omnia quae turbant et
inquietant statum religionis ac reip. Deinde postulent
ab eo quae faciunt ad negotium pietatis et tranquilli
tatem reipublicae. Sub haec aduersus eos qui persequun-
tur gregem Christi, nihil aliud quam praesidium eius
implorent. Postremo pro his quae Dei beneficio conti
gerunt agantur gratiae. Habes in his quatuor specie-
bus orationis opinor reliquas omnes. Habes item quid
et pro quibus orandum sit, quanquam ea ipsa consequen-
tibus copiosius exprimantur, nempe pro omnibus ho-
minibus. Nam Christianorum est imitari exemplum

COMMENT. IN I. EPIST.

Dei patris et Iesu Christi filii sui. Ille autem sinit so-
lem suum oriri super bonos et malos. Hic uero etiam
pro persequutoribus orauit. Gentiles in sacris suis de
uouent Christo addictos. At Christiani pro uniuersis
hominibus etiam inimicis et peccatoribus orare de-
bent. Variae item sunt necessitates hominum, sunt tem-
tationes multae, infirmitates quoque cum animi tum cor-
poris crebrae quibus affliguntur tum boni cum mali.
Pro his omnibus orandus est dominus. Addit, Pro re-
gibus et omnibus ἐμ ὑπεροχῆ id est in sublimitate et
dignitate constitutis: qui uidelicet in republica pro-
ceres sunt dignitateque et functione aliqua ciuili emi-
nent. Loquitur autem et de regibus ethihcis et de
magistratu a religione Christiana alieno. Ita enim et
Ieremias ad eos qui apud idololatras in Babylone te
nebantur captiui scribens, unde haec Pauli desum-
pta creduntur, praecipit, Et quaerite pacem ciuitatis in
quam migrare feci uos illuc et orate pro ea ad domi-
num quia in pace eius erit pax uestra. Et Tertullianus
ad Scapulam, Sacrificamus inquit pro salute Impera-
toris, sed Deo nostro et ipsius, sed quomodo praecepit
Deus pura prece. Non enim eget Deus conditor uni-
uersitatis odoris aut sanguinis alicuius. Haec enim dae-
moniorum pabula sunt. Et in Apologetico cap.39.
Coimus, inquit, in coetum et aggregationem ut ad De
um quasi manu facta precationibus ambiamus oran-

113AD TIM. CAP. II.

tes. Haec uis deo grata est. Oramus etiam pro impera-
toribus pro ministris eorum ac potestatibus, pro sta-
tu saeculi, pro rerum quiete, pro mora finis. Item3o.ca
pite eiusdem libri, Oramus semper pro omnibus impe-
ratoribus, uitam illis prolixam, imperium securum, do-
mum tutam, exercitus fortes, senatum fidelem, popu-
lum probum, orbem quietum, et quaecunque hominis
et Caesaris uota sunt. Sed et ipse Paulus quid oremus
significautissime adiiciens ait, Vt placidam siue tran-
quillam ac quietam uitam degamus: non equidem in
uoluptatibus et impuritate sed in omni pietate siue ue-
ro dei cultu genuinaque religione in iustitia καί σεμνό-
τητι et honestate. Nam σεμνότοῦς honestatem signi-
ficat, uerecundiam, sanctimoniam, et grauitatem, item
morum praecipue seueritatem in adolescentia probe
instituta. Opponuntur haec seditionibus turbis atque bel-
lis quibus labefactantur omnia honesta studia, corrum-
puntur mores, perit honestas, soluitur fides et pudi-
citia. Potissimum itaque pro tranquillitate publica ora-
bit ecclesia, aut si omnino bella pro defensione legum
patriae et iustitiae gerenda suscipiuntur a magistrati-
bus oret ecclesia dominum ut uictoria suis concessa iu-
stam pacem oppressa omni iniustitia restituat. Harum
rerum exempla innumera inuenias in Psalmis quibus
omnium orantium uota plenissime comprehendun-
tur. Habes pro quibus et quid omnino orandum sit.

COMMENT. IN I. EPIST.

Nam hoc bonum est et acce-
ptum coram seruatore nostro Deo,
qui cunctos homines uult saluos
fieri et ad agnitionem ueritatis ue
nire.

Quia uero preces pro incredulis et ethnicis fusae
uideri poterant inutiles contraque decorum et uolun-
tatem dei fieri, ideo iam superiorum ueluti causam red-
dens addit, Nam hoc est bonum et acceptum coram
seruatore nostro Deo, qui cunctos homines uult sal-
uos fieri et ad agnitionem ueritatis uenire. Hinc enim
sequitur quod nostrum sit pro omnibus orare, nemini
ueritatis doctrinam denegare. Qui enim sumus ut re-
sistamus uoluntati dei? Vult ille omnes homines saluos
fieri, neminem excludit a salute. Vult omnes ad agni-
tionem ueritatis uenire. Inde scriptum est in prophe-
tis, In omnem terram exiuit sonus eorum et in fines or
bis terrae uerba eorum. Cui respondet illud domini
praeceptum, Ite in orbem uniuersum et praedicate e-
uangelium omni creaturae. Diuersa sunt cultoribus
dei designata tempora. Non enim uniuersi prima sta-
tim hora ueniunt, quidam sero tandem uineam domini
ingrediuntur et eundem cum primis denarium reci-
piunt. Ne ergo desperemus aut iudicemus de infideli-
bus temere. Solet hoc loco necti quaestio spinosior

114AD TIM. CAP. II.

quidem quam utilior, Cum deus uelit omnes homines
saluos fieri, qui fiat ut non omnes saluentur? Nec igno-
ro quid hic a plerisque responsum et quam odiose con-
certatum sit maximo etiam cum dispendio et scanda-
lo piarum mentium. Alii enim gratiam illam dei qua
sola beamur prope ad blasphemiamusque defenderunt,
reiicientes in Deum omnium peccatorum culpam. A-
lii uero istud offendiculum uitare uolentes huc prola-
psi sunt ut et ipsi non citra blasphemiam dei tribue-
rint homini quae dei sunt. Vt enim illi nihil relinquunt
homini ne peccata quidem: ita hi nihil non tribuunt
uiribus hominis. Vtrinque peccatum est et utrisque u-
su uenit quod prouerbio dicitur, Incidit in Scyllam cu
piens uitare Charybdim. Multo prudentius et religi
osius uidentur mihi hanc quaestionem expediisse uete-
res, qui de ipsa aduersum Pelagianos disputarunt co-
piosissime, atque ita ut quaecunque hominis sunt relique
rint homini, quae uero dei sunt Deo. D. Ambrosius si-
ue alius quispiam uir sanctus et doctus de hac re aedi-
dit libros duos inscriptos De uocatione omnium Gen-
tium, in iis tandem negotium totum in hoc contraxit
compendium, remotis abdicatisque omnibus concerta-
tionibus quas intemperantium disputationum gignit
animositas tria esse perspicuum est quibus in hac quae-
stione debeat inhaereri. Vnum quod profitendum est,
Deum uelle omnes homines saluos fieri et in agnitio

COMMENT. IN I. EPIST.

nem ueritatis uenire. Alterum quod dubitandum non
est ad ipsam cognitionem ueritatis et perceptionem
salutis non suis quenquam meritis sed ope atque opera
diuinae gratiae peruenire. Tertium quod confitendum
est Altitudinem iudiciorum dei humanae intelligentiae
penetrabilem esse non posse, et cur non omnes saluet
qui omnes uult saluos fieri non oportere disquiri. Quo
niam si quod cognosci non potest non quaeratur inter
primam et secundam definitionem non remanebit cau
sa certaminis, sed secura ac tranquilla fide utrumque prae
dicabitur utrumque credetur. Deus quippe apud quem
non est iniquitas et cuius uniuersae uiae misericordia
et ueritas omnium hominum bonus conditor iustus
est ordinator, neminem indebite damnans neminem in
debite liberans, nostra plectens cum punit noxios, sua
tribuens cum facit iustos ut obstruatur os loquentium
iniqua et iustificetur Deus in sermonibus suis et uin-
cat cum iudicatur. Nec damnati iusta quaere monia nec
iustificati uerax est arrogantia, si uel ille dicat non me-
ruisse se poenam uel iste asserat meruisse se gratiam.
Congruunt his Ambrosianis Augustiniana quae le-
guntur lib. de Bono perseuerantiae cap.19. Hic tamen
non negarim rationem commodiorem inueniri posse
qua hic nodus dissoluatur. Neque hoc dissimulat Aurel.
August. cuius uerba quod mire huc faciant ex 53. Tra
cta. in Ioannem nunc ascribo. Si quis istam quaesionem

115AD TIM. CAP. II.

inquit liquidius et melius nouit se posse et confidit
exponere, absit ut non sim paratior discere quam do-
cere, tantum ne audeat quisquam liberum arbitrium
sic defendere ut nobis orationem qua dicimus, Ne nos
inferas in tentationem, conetur auferre: rursus ne quis
neget uoluntatis arbitrium et audeat excusare pecca-
tum. Sed audiamus dominum et praecipientem et o-
pitulantem et iubentem quid facere debeamus, et
adiuuantem ut implere possimus. Nam et quosdam ni-
mia uoluntatis suae fidutia extulit in superbiam, et quos
dam nimia uoluntatis suae diffidentia deiecit in negli-
gentiam. Illi dicunt, Vt quid rogamus Deum ne uinca
mur tentatione quod in nostra est potestate? isti di-
cunt, Vt quid conamur bene uiuere quod in dei est po
testate? O domine ô pater qui es in coelis ne nos inferas
in quamlibet istarum tentationum, sed libera nos a
malo. Audiamus dominum dicentem, Rogaui prote
Petre ne deficiat fides tua. Nec sic existimemus fidem
nostram esse in libero arbitrio ut diuino non egeat ad
iutorio. Audiamus et euangelistam dicentem, Dedit
eis potestatem filios dei fieri ne omnino existimemus
in nostra potestate non esse quod credimus uerum in
utroque illius beneficia cognoscamus. Nam et agendae
sunt gratiae quia data est potestas et orandum ne suc-
cumbat infirmitas. Ipsa est fides quae per dilectionem
operatur sicut eius mensuram dominus cuique partitus

COMMENT. IN I. EPIST.

est, ut qui gloriatur non in seipso sed in domino glorie-
tur. Hactenus Augustini uerba recensui. Ex quibus o-
mnibus liquet quod bonam illam dei uoluntatem atti-
net ipsum quidem uelle cunctos homines saluos fieri
et ad agnitionem ueritatis uenire, et proinde quod
alii ueniunt non esse humani meriti sed diuinae uolun-
tatis et gratiae, quod uero alii non ueniunt humanae
malitie et corruptionis. Salus igitur et iustificatio
non erit neque uolentis neque currentis sed miserentis dei,
credentque quotquot ordinati sunt ad uitam aeternam.
Sunt autem ad aeternamuitam ordinati quicunque in
Christum credunt. Deus enim omnia agit lege certa et
ordine iusto. Elegit nos antequam iacerentur funda-
menta mundi, sed in Christo et ad sanctimoniam. ltaque
qui Christo fidunt et student sanctimoniae electi et
ad uitam ordinati sunt. Electio enim dei a uoluntate
non est separanda neque sola praeter ordinem et con-
tra media est iactanda. Petrus enim electis scribit dei
secundum praefinitionem dei patris per sanctificatio-
nem spiritus in obedientiam et aspersionem sanguinis
Iesu Christi. Et Paulus, Quos inquit praesciuit Deus
eos et praefiniuit ut conformes fiant imagini filii eius,
etc. lam cum constet non omnes conformes fieri ima-
gini filii eius, colligunt alii non omnes ad uitam esse
praescitos, proinde tropo hunc Pauli locum exponunt
Deum uelle omnes credentes saluos facere. Quod et

116AD TIM. CAP. II.

apud Augustinum contra Pelagianos inuenies, et pla-
ne uerum est. Impii enim non saluantur sed pii tantum.
Caeterum illi non habent quod Deo qui pro bonitate
sua uoluit eos ad agnitionem ueritatis uenire, suae dan-
nationis et impietatis culpam impingant. Non enim
sequitur praescientiam dei nos ad res impias affige-
reut culpam peccati in Deum reiicere possimus. Re-
cte enim D. Augustinus Tracta. in Ioan.53. Non pro-
pterea quenquam deus ad peccandum cogit quia fu-
tura hominum peccata iam nouit. Ipsorum enim prae-
sciuit peceata, non sua non cuiusquam alterius sed ipso-
rum. Fecerunt ergo peccatum Iudaei, quod eos non
compulit facere, cui peccatum non placet, sed facturos
esse praedixit quem nihil latet. Et ludas non ideo pro-
didit dominum quod ita de eo scriptum esset, sed ideo
de eo scriptum erat quod deus praesciret auaritia et
desperatione animum ipsius fore corrumpendum. Ob-
iicis, Atqui ratione pari consequetur ut quia uiderit
deus fidelium bona opera praedestinarit eos ad uitam
aeternam, unde consequatur electionem dei pendere a
nostris meritis. Nequaquam. Nam mala quae ex corru-
ptione et labe primaria uere nostra sunt puniuntur
in nobis iustitia dei: sed gratia dei electi sumus ad uitam
uon propter opera nostra, sed propter sanguinem
Christi. 2. Timoth. 1. Haec in praesenti ex uetustis scri-
ptoribus praecipuisque religionis nostrae antistitibus pro

COMMENT. IN I. EPIST.

ferre libuit. Quod si alii melius quiddam reuelatum fu-
erit certe cum Augustino discere quam docere malo,
dummodo Deus non blasphemetur et in illum omnis cul-
pa malitiae et scelerum nostrorum non reiiciatur, aut
nostris uiribus tribuatur quod reuera illius gratiae est.
Dominus enim apud Oseam planis uerbis pronuuti-
at, Perditio tua Israel, sed in me est auxilium tuum. Et
in euangelio dicit Christus, Hierusalem Hierusalem,
quoties uolui te congregare sicut gallina congregat
pullos suos sub alas, et tu noluisti. Item Daniel, Tibi
domine inquit iustitia, nobis autem confusio facierum.
Et Dauid, Ne intres in iudicium cum seruo tuo quia
non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens. Non
nobis domine non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Iu
stus est dominus in omnibus uiis suis, et sanctus in o-
mnibus operibus suis. Et Paulus, Si adhuc uelatum est
euangelium nostrum in his qui pereunt uelatum est
in quibus Deus huius saeculi excaecauit sensus incredu
lorum ne illucesceret illis lumen euangelii. Vt ergo u-
no uerbo dicam omnia, Lux et salus a sola dei gratia
est, Excaecatio et damnatio a corruptione nostra.
Quod uero deus interim excaecare dicitur iustitiae e-
ius est, secundum quam merito punit inobedientiam
et perfidiam nostram induratione desperatione et
caecitate. Ipsi soli gloria in saecula, Amen.

117AD TIM. CAP. II.

Vnus enim Deus, unus etiam
mediator dei et hominum homo
Christus lesus, ꝗ dedit semetipsum
precium redemptionis pro omni
bus, ut esset testimonium tempo-
ribus suis in quod positus sum e-
go praeco et apostolus? ueritatem
dico in Christo non mentior do-
ctor gentium cum fide et ueritate.

Ad confirmationem superiorum etiam haec perti-
uent. Nam si unus Deus est qui neque Iudaeorum Deus
tantum est, neque huius uel illius gentis peculiaris, sed
omnium ex aequo communis, si unus totius carnis me-
diator est inter Deum et hominem, siis semetipsum
precium redemptionis impendit pro omnibus, profe-
cto orandum nobis erit pro omnibus. Quando quidem
uero insignis inter discipulos contrauersia fuerat de
eo num et gentibus natus esset Christus, et an Deus
Gentium quoque Deus esset, ideo uocationem et mini
sterium suum hic praedicat apostolus, ne quis testimo-
nio eius, quo testabatur Christum omnibus redimen-
dis uenisse et Deum non Iudaeorum tantum sed et
Gentium esse Deum, diffideret. Haec in summa tractat

COMMENT. IN I. EPIST.

praesens Pauli locus, iam ut singula repetamus et ex-
plicemus diligentius, Vnus inquit est Deus, quo non
excludit uel spiritum sanctum uel filium qui non sepa-
ratur a substautia patris, substantia autem unus est
deus, persona trinus, unitas ergo illa nontam ad sub-
stantiam dei refertur quam ad homines, qui unum id
est communem habent Deum. Ita etiam unus id est con-
munis omnium mediator est Christus Iesus, ut hunc ne-
mo sibi peculiariter uendicare possit. Non enim pro
una aliqua gente, sed pro omnibus sese impendit. Ve-
rum uidentur haẽc quod ipsauis euangelii in ipsis late-
at altius esse repetenda. Mediator non est inter consen-
tientes sed dissidentes. Qui enim concordant nullo o-
pus habent conciliatore. Et mediator et conciliator
equipollent, ubi itaque mediator est ibi dissidium atque
partes sunt. Et in praesentiarum partes sunt Deus et
Homo. Hae inter se dissident. Causa uero dissidii est pec-
catum. At hoc non expiatur citra mortem et sangui-
nem. Oportet itaque huius dissidii mediatorem cum ho-
minibus participare carne et sanguine adeoque et ue-
rum hominem esse qui mori et sanguinem effundere
possit. Iam si nihil aliud quam homo sit et sanguis e-
ius nihil differat a reliquo corruptorum hominum san-
guine, non expiabit peccatum dissidii causam, imon ni-
si Deus quoque sit hic mediator ad deum nequaquam ac-
cedere poterit. Oportet enim mediatorem utrique par-

118AD TIM. CAP. II.

ti communem esse. Vere enim Chrysostomus, Homo
inquit purus mediator nunquam penitus fieret. Opor-
tebat enim huiusmodi mediatorem cum Deo colloqui.
Deus item solus mediator esse non posset. Neque enim
suscepissent eum hi quorum mediator accederet. Pro
inde diuino consilio uerbum caro factum est. Et Pau-
lus in praesenti non citra emphasim dixit, Homo Chri-
stus Iesus. Quasi dicat, In hoc hominem induit Chri-
stus Iesus ut mediatorem agere posset. Verus ergo De
us et uerus homo est Christus. Hic dedit semetipsum
praecium redemptionis pro omnibus. Semetipsum in-
quam. Non enim per alium offerri potuit. sed per spi-
ritum aeternum seipsum obtulit immaculatum deo. He-
brae.7.9. Et propheta, Oblatus est inquit quoniam ipse
uoluit. Denique ipse dominus, Panis quem ego dabo ait
caro mea est quam ego impendam pro mundi uita. Et
uerbum quo hic utitur apostolus ἀντίλυτρον id si-
gnificat praecium quo redimuntur captiui ab hostibus,
eamque commutationem qua capite caput uita redimi-
tur uita. Ita ergo impendit se pro nobis dominus ut sua
morte nos uiuificaret, suo sanguine expiaret, et ex
maledictis faceret benedictos dei filios. Neminem ex-
clusit hic nisi qui sese excludit sua ingratitudine et
perfidia. Hinc Paulus Impendit se ait pro omnibus.
Quod autem alii hinc colligunt omnes etiam perfidis-
fimos fore saluandos, petulanter blasphemant. Qui e-

COMMENT. IN I. EPIST.

nim eredit habet uitam aeternam, qui non credit dan-
nabitur. Hoc quidem ab aeterno praeuidit Deus, uo-
luit autem praedicari suis temporibus. De quibus et
prophetae, et Petrus 2. Pet. 2.Et Paulum delegit ut omni-
bus praedicaret salutem. Id uero iuramenti quadam spe-
cie confirmans addit, Veritatem dico per Christum,
non mentior quod Deus uidelicet me delegit ut sim Do-
ctor omnium gentium, ut omnibus annuntiem gratiam
euangelicam, idque  fideliter et uere. Haec uero eximia
Pauli laus est.

Volo igitur orare uiros in o-
mni loco, sustollentes puras ma-
nus absque iracundia et disceptatione.

Redit ad preces unde paulo ante fuerat digressus,
tollitque loci superstitionem et ostendit qualis debeat
esse oratio. Quasi dicat, Quod iubeo conuenire in coe-
tum atque in hoc publicas profundere preces non est
quod inde quis colligat preces nullibi quam in conuen-
tu efficaces esse, imo uolo orare uiros in omni loco u-
bicunque res postulat. Omnis enim locus purus est si a-
nimus non sit impurus. Et oratio ex mente non ex loco
estimatur. Legitur Christus saepius in precibus perno-
ctasse sane non in templo, frequentius orauit in mon-
te. Tollitur ergo hisce Pauli uerbis loci superstitio, ut

119AD TIM. CAP. II.

et apud Matthaeum in 6. et Ioan.in 4. Porro inde
non sequitur, quod tamen uaesani quidam colligunt,
in templo non esse orandum. Non enim temere pro-
nuntiauit dominus, Domus patris mei domus orationis
est. Et Paulus in templo non impie legitur in Actis o-
rasse. Quod si in templo et aede sacra hoc est doctri-
nae precibus et sacramentis dicata orare non licet, cer-
te oratio erit loco affixa. Atqui libera est, licet itaque et
in aede sacra et in quouis loco ubicunque res et deco-
rum ipsaque necessitas postulat orare. Audiamus nunc
qualis esse debeat oratio. Volo inquit uiros orare su-
stollentes puras manus absque ira et disceptatione. Cae-
terum exteriori orantis habitu adumbrat qualis esse
debeat pie precantis animus. Eleuantur manus ad coe-
lum, eleuetur et mens. Obliuiscamur rerum terrena
rum sola coelestia cogitemus. Proferimus et excutimus
manus quoties palam testari uolumus nos a furto et
rapina esse quam alienissimos, orantes igitur excu-
tiamus ex pectore omnem iniustitiam crudelitatem et
impuritatem, oremus autem mente pura et syncera.
Nam apud Isaiam in cap.2.clamat ad Israelem domi-
nus, Cum extenderitis manus uestras abscondam ocu-
los meos a uobis et cum multiplicaueritis orationem
non exaudiam, eo quod manus uestrae plenae sint san-
guinibus. Lauamini igitur et mundi estote et tollite
malitiam conatuum uestrorum e conspectu meo et

COMMENT. IN I. EPIST.

cessate malefacere. Apud Ieremiam in cap.n.dicit do-
minus, in singulis ciuitatibus et plateis posuerunt a-
ras ad offerendum Baal. Tu igitur noli orare pro po-
pulo hoc, quoniam ego non exaudiam. Huc pertinet
quod Paulus adiungit χωρις ὀργῆς καί διαλογισ-
μoῦ sine ira et haesitatione siue disceptatione. Postre-
mum illud referunt quidam ad fidutiam inconstantio
rem et uacillantem, ut hic locus congruat cum illo Ia-
cobi, Postulet cum fidutia nihil haesitans, etc. Alii re-
tulerunt ad animum implicatiorem odio inuidiaque ui-
tiatum. Certe congruunt huc quae dominus apud Mat-
thaeum hisce uerbis docuit. Si obtuleris munus tuum ad
aram, et ibi recordatus fueris quod tibi cum fratre
male conuenit, relinque munus, abi et reconciliare
fratri tuo. Munus nostrum oratio est. Pura enim prece
uult sibi litari dominus. Ara autem nostra cor nostrum
est. Si igitur constituamus apud nos precari, tollamus
prius ex animo quicquid inuidiae et malitiae contra
fratrem concepimus, ut ex pura bonaque ; conscientia
dicere queamus, Dimitte nobis peccata uostra sicut et
nos remittimus debitoribus nostris. Tertullianus in 3o.
cap. Apolog. describens exteriori quoque orantium ha-
bitu mentis iustam compositionem. Ad coelum inquit
sufpicientes Christiani manibus expansis, quia inno-
cuis, capite nudo, quia non erubescimus, deniq sine
monitore, quia de pectore oramus precantes sumus

120AD TIM. CAP. II.

omnes semper pro omnibus. Et paulo post, Offerimus
deo opimam hostiam orationem de carne pudica, de a-
nima innocenti, de spiritu sancto profectam. Haec imi-
temur obsecro qui hodie Christiani uideri uolumus
et inuicem batalogia lacessimus. Non enim in uerbo-
rum copia non in numero, sed in pietate et fide in assi
duitate et charitate consistit efficatia et uirtus o-
rationis.

Consimiliter et mulieres in a-
mictu modesto cum uerecundia et
castitate ornantes semetipsas, non
tortis crinibus, aut auro, aut mar-
garitis aut uestitu sumptuoso, sed
quod decet mulieres profitentes
pietatem per opera bona.

Nihil in hunc locum adfertur a receptis interpre-
tibus quod non in breuem summam contraxerit Pa-
raphrastes, nec quicquam dici potest necessarium quod
idem non sit hisce uerbis complexus, quae hic malui a-
scribere quam post planam illam expositionem pro-
lixius cornicari. Ad exemplum uirorum inquit pre-
centur et mulieres. Si quid est in animo muliebrium
affectuum id prius eiiciant, pro ludaicis purgationi-
bus morum innocentiam adferentes, ad hanc uicti-

COMMENT. IN I. EPIST.

mam animi non corporis cultum adhibeant, non nudi-
tate corporis uirorum oculos ad libidinem sollicitan-
tes, sed amictu tectae et eo amictu qui modestiam qui
pudorem qui pudicitiam prae se ferat. Absit autem ut
Christianae mulieres eo cultu prodeant in coetum sa-
crum quo uulgus prophanarum mulierum solet ad
nuptias aut theatrum exire, quae se multo studio pri-
us ornant ad speculum arte contortis crinibus, aut
auro intertexto, aut pendulis ab auribus collonue mar-
garitis, aut alioqui holoserica purpureaue ueste quo
simul et formam spectatoribus lenocinio commendent
et suas ostentantes opes tenuioribus suam inopiam
exprobrent. Quin is sit potius Christianarum habitus
qui uitae respondeat qui dignus uideri possit iis mulie-
ribus quae ueram pietatem ac dei cultum profiteantur,
non ostentatione diuitiarum sed benefactis quibus opi-
bus unice delectatur Deus, cuius oculis foedum est
quod mundo uidetur splendidum et magnificum. Haec
paraphrastes. Paria propemodum reperies in 2.ad Co-
rinth.12.et 1.Pet.3. cap. Tertullianus scripsit libel-
lum de Cultu foeminarum eruditissimum et utilissi-
mum, quem hisce uerbis mire uidelicet ad praesentia
facientibus concludit, Prodite uos iam medicamentis
et ornamentis extructae apostolorum, sumentes de
simplicitate candorem, de pudicitia ruborem, depictae
oculos uerecundia et spiritus taciturnitate, inseren-

AD TIM. CAP. II.
120

tes in aurem sermonem dei, annectentes ceruicibus iu-
gum Iesu Christi. Caput maritis subiicite et satis orna-
tae eritis. Manus lanis occupate, pedes domi figite et
plus quam in auro placebunt. Vestite uos serico pro-
bitatis, byssino sanctitatis, purpura pudicitiae. Taliter
pigmentatae Deum habebitis amatorem.

Mulier in silentio discat cum o-
mni subiectione. Caeterum mulie-
ri docere non permitto, neque autho-
ritatem usurpare in uiros sed esse
in silentio. Adam enim prior for-
matus est, deinde Eua, et Adam
non fuit deceptus, sed mulier sedu-
cta fuit per praeuaricationem: sal-
ua tamen fiet per generationem li-
berorum, si manserit in fide ac di-
lectione et sanctificatione cum ca-
stitate.

Quo facilius a mulierculis quod praescripserat im-
petraret Legem dei profert admonens illas sui officii
et humilitatis. Lege autem dei praecipitur mulieribus
obedientia silentium et humilitas. Est autem hoc ge-

COMMENT. IN I. EPIST.

nus hominum natura garrulum fastuosum et recalcitrans.
Hinc Paulus, Mulier inquit in silentio discat cum omni
subiectione. Id est mulieres silere et per omnia subes-
se et a uirorum authoritate pendere debent. Sequi-
tur enim huius legis expositio, Mulieri docere non per
mitto, neque ; ἄυθεντεῖν ἀνδρός id est authoritate uti
in uiros et illos ad suum cogere affectum legesue prae-
scribere authenticas, sed omnino esse in silentio. Hanc
legem repetiit et in 1. ad Corinth.14. cap. et trans-
sumpsit ex Gene. 3. cap. ubi in haec uerba pronuntiat
dominus, Multiplicando multiplicabo dolorem tuum
et conceptum tuum. In dolore paries filios, et ad ui-
rum tuum erit desyderium tuum, et ipse dominabi-
tur tibi. Id est nihil constitues priuato affectu sed ad nu-
tum uiri omnia ages. Proinde cum in rebus priuatis re-
uerenter debeant auscultare mulieres, multo minus
publicis functionibus praefici debent. Inuertunt enim
naturae et dei ordinem qui in iudiciis exercendis inque ́
dicendis sententiis, in ferendis item legibus, denique
et in ministeriis et functionibus ecclesiasticis ullum
locum permittunt mulieribus. Vnde consequens
est et humanarum et diuinarum rerum ex aequo fu-
isse ignaros qui Abbatissas (sic enim uocarunt princi-
pes inter uirgines Vestales, in quarum numero ta-
men non deerant scorta Corinthiaca) praefecerunt rei
pub. legibus adde et sacris functionibus. Causas di-

121AD TIM.

uinae legis subiicit apostolus ne quis muliercularum
causam agens quereretur istam ex audacia et libidi-
ne uirorum esse promulgatam. Prior causa est, Adam
prior formatus est deinde Eua, adeoque ex uiro formata
est foemina, adde quod in adiutorium uiri a Deo con-
dita, ut portio uerius uiri sit quam caput:non e capite
sed latere uiri sumpta. Posterior causa est, Adam non
fuit deceptus sed mulier seducta fuit. Vir enim neque
serpentis promissionibus, neque pomi illecebra decipi
potuisset: sola charitas uxoris pertraxit ad pernitio-
sum obsequium. Denique Adam homo a quo nihil hu-
mani alienum non saxum rigidum erat, ut nihil dicant
qui obiiciunt uirum debuisse constantiorem fuisse
quam quem illecebrae fregissent uxoris. Fons ergo
praeuaricationis a foemina existit. Hinc non temere ad
mulierem Tertullianus de habitu muliebri, Tu inquit
es diaboli ianua, tu es arboris illius resignatrix, tu es
diuinae legis prima desertrix, tu es quae eum suasisti
quem diabolus aggredi non ualuit, tu imaginem dei ho-
minem tam facile elisisti, propter tuum meritum id est
mortem etiam filius dei mori habuit etc. Quando er-
go magisterium Euae non uni Adae sed toti mortalium
generi semel cessit pessime, subesse posthac et iure ad
uirum respicere iubetur mulier quaelibet. Agnoscat
imbecillitatem et lapsum ueterem, ac satis habeat
quod quae olim fuit dux ad impietatem et ruinam

COMMENT. IN I. EPIST.

nunc erroris memor sequatur uiri pietatem et resur-
gat in pia obedientia. Non enim haec dicuntur in con-
tumeliam omnium mulierum, neque ideo excluduntur
a consortio sanctorum, nec quisquam putet sibi ideo
in istas licere quidlibet. Imo cum muliercularum ge-
nus alias sit timidulum, ne in desperationem prorsus
praeceps rueret, addit nunc consolationem, dicens, Sal-
ua tamen fiet per generationem liberorum etc. Atqui
certum est salutem non deberi ullis meritis nostris,
tantum abest ut debeatur procreationi liberorum. So-
la enim dei gratia per Christum saluamur. Abutitur
ergo saluandi uerbo pro reparandi, quemadmodum et
Germanis mos est usurpare uerbum heylen für wi-
derbzingen vnd ersetzen. Quasi dicat, Audistis
quantam muliebris sexus sibi inusserit maculam, sed
ea eluetur si non desit suo officio. Officium autem mu-
lierum est liberos gignere, labores et dolores quos
secum trahit partus et educatio liberorum pacienter
tolerare, liberis omnem operam et diligentiam im-
pendere, fidem item cum erga deum tum maritum ser-
uare, utrumque diligere ex animo. Sic autem fiet ut excus
sa omni superstitione cui tamen hoc genus maxime ob
noxium est uere et indiuulse uera fide Deo et Christo
adhaereant, fidem quoque coniugalem non uiolent, deum
item ante omnia, mox maritos diligant quemadmo-
dum ecclesia solet diligere Christum sponsum suum. Huc

122AD TIM. CAP. II.

pertinet sactimonia et castitas siue pudicitia et so-
brietas. Debent enim mulieres animo et corpore inte-
grae et sanctae esse, deinde castae et sobriae in dictis fa-
ctis moribus denique toto corporis gestu et habitu, Ti-
tum 2. Mulier enim impudica monstrum uerius hominis
quam homo est. Hisce autem caeterisque uirtutibus sarcient
inquit Paulus, quod in primo illo lapsu diminutum est,
quod scilicet hominis partes et officia attinet, alias ne-
mo negare potest omne reparationis precium et meritum
passioni dominicae deberi. Doceant ergo episcopi san-
cti quod non puduit sanctissimum Christi apostolum Pau-
lum docere. Quidam non sustinentes doctrinam sanam ad fa-
bulas conuertuntur et nugantur de uita monastica ac uir-
ginitate quam interim sanctissimam deoque gratissimam
esse credimus, si modo eiusmodi sit qualem describit a-
postolus 1. Cor. 7. Caeterum coactam illam et inuoluntari-
am adeoque et immundam non damnare non possumus,
quod certo sciamus deo probari placereque sanctimoni-
am cum animi tum corporis. Vnde et apostolus praecepit
corpora nostra possideamus in sanctimonia et hono-
re et non in concupiscentia, alibi quoque commendans
connubium sanctum et immunditiam damnans. Honora
bile ait est comnubium apud omnes et cubile impollutum,
scortatores autem et adulteros iudicabit deus.

DESCRIPTIO EPISCOPI ET
familiae eius.

COMMENT. IN I. EPIST.

In ecclesia dei hoc est sanctorum coetu ueluti anima
est minister uerbi, utpote quem Paulus alibi appellat co-
oparium dei, et per cuius ministerium deus populum suum gu-
bernat. Est igitur hic a deo constitutus ut ab ore eius cum-
cti expectent et audiant uerbum dei, idem a domino ueluti lu-
cerna quae piam toti domui est expositus ad quem intenden-
tes qui uersantur in domo quid agant norint. Nam in
euangelio dominus ad uerbi ministros, Vos, inquit, e-
stis lux mundi. Sic luceat lux uestra coram hominibus
ut uideant uestra bona opera glorificentque patrem qui
in coelis est. Proinde Paulus uitam et mores Episcopi
informat ne ex his ullae in ecclesiam offundantur tenebrae.

CAP. III.

Indubitatus sermo, Si quis epi-
scopi munus appetit bonum opus
desiderat. Oportet igitur episco-
pum irreprehensibilem esse, unius
uxoris maritum, uigilantem, sobri
um, modestum, hospitalem, aptum
ad docendum, non uinolentum,
non percussorem, non turpiter lu-
cri cupidum, sed aequum, alienum
a pugnis, alienum ab auaritia,

Chrysostomus et huius abbreuiator Theophyla-
ctus hanc particulam πιςτὸς ὁ λόγος retulerunt ad

123AD TIM. CAP. III.

superiora quae Paulus uoluerit indubitata esse, quod
uidelicet dixit mulierem seruari gignendis et recte in
stituendis liberis. Videtur autem referenda esse ad con
sequentem Episcopi descriptionem ut sit occupatio
quaedam. Ambiebant enim quidam hanc functionem
ob dignitatem ac quaestum et non uocati se ingere-
bant, clamantes honestum esse quod appeterent. Hic
uero Apostolus Episcopi munus sane (inquit) nemo ne
scit honestum esse munus, et qui hoc concupiscit ut
prosit, honesto quidem illum desiderio flagrare. Hic
uero addendum quod inabsolutam sententiam perfi-
ciat, Verum ad hanc functionem non quilibet sed se-
lectissimus quisque appositus est:neque omnes illam appe-
tunt ut prosint. Quidam enim quaestum, honores, et
tyrannidem spectant. At Episcopus non tam dignita-
tis quam officii ac ministerii beneficiique nomen est.
Quae si uera sunt ut falsa esse nequeunt quae spiritussan
ctus prodidit, concidit hic omnis episcoporum Ponti
ficiorum authoritas, damnati sunt praeterea ambitus
quotquot ex doctis hodie quoque non uocati ob hono-
res et opes assequendas huic sancto se dei ministerio
ingerunt. Nec est quod illi nobis quoque functionis pre
cium et honestatem obiiciant, curent illi potius ut iu
sta uia in hoc ministerium uocentur et ingrediantur,
ut interim sancti sint, ut uni Deo et uerae pietati con
secrati, inque lege domini exercitati uocationem iustam

COMMENT. IN I. EPIST.

praestolentur, utque uocati iam sanctos et Deo dignos
agere possint episcopos. Haec qui faciunt studiosi bo-
num deoque gratissimum opus faciunt. Atque hunc sco-
pum praefixum sibi habebunt quotquot hodie ex ec-
clesiae aerario ad ministeria ecclesiastica aluntur. De
nomenclatura episcopi annotauimus quaedam in 2o.
caput Act. aposto. et in alia nonnulla Pauli loca. Se-
quitur nunc simulachrum ueri episcopi, quod aposto-
lus suis attributis hoc est coloribus egregie pinxit. Im
primis iubet episcopum esse ἀνεπίλντομ irreprehen
sibilem, hoc est qui tam sit uitae inculpatae ut nullo iu-
re reprehendi possit. Excipimus enim hic iniurias et
calumnias, quibus impii uel optime meritos de pietate
et bonis omnibus nunquam non grauarunt. Apostoli
Pauli studium reprehendebatur ab impiis omnibus, inte
rim tamen ipse irreprehensibilis erat apud omnes san
ctos, qui rectius iudicabant de uirtutibus et uitiis. Ex
cipimus praeterea uitia atque peccata. Nam nemo alias
uiuit qui non aberret et peccet. Christum solum ne-
mo peccati arguere poterat. De sceleribus et impu-
dentiore conuersatione intelligo hunc Pauli locum,
ut uidelicet in episcopo exigat summum innocentiae
studium, ne quod recte et sancte docet, praua et im-
pura uita destruat. Quis enim patientibus auribus au
diat impurum aliquem de sanctimonia interna et ex
terna sancte licet disputantem? Proinde apostolus im

124AD TIM. CAP. III.

primis et in genere flagitat ut qui caeteris destinati
sunt censores morum et magistri innocentiae, accusato
res scelerum et omnis iniquitatis extirpatores, caueant
sibi quam diligentissime ne in ipsis haereat tenatius
quod aliis uolunt ademptum. Iamuero per partes et
ueluti species subiectas exponit quomodo fiant irre-
prehensibiles episcopi, si uidelicet sint unius uxoris
mariti. Quo membro commendatur pudicitia et ca-
stitas coniugalis, damnatur impudicitia, scortatio, adul
terium et impuritas carnis. Quibus si episcopi pollu
ti ac contaminati sint, sordebit plebi uniuersa ipsorum
institutio, aperieturque tum fornicationi tum adulterio
porta patentissima. Nam qua fronte qua authoritate
quo denique affectu scortationem damnabit aut adulte
ros accusabit qui omnium maximus et scortator et
adulter est? Caeterum si quis pudice uiuit coelibemque ́
uitam agit non cogitur ulla dei lege connubio se irre-
tire. Bonum enim est mulierem non tangere praecipue
ob incommoditates uarias quae uerbi ministrum perse
quutionis procella ingruente quatiunt atque obturbant.
Verum si ea gratia homini data non estut sine uxo-
re commode possit uiuere, melius est contrahere ma-
trimonium quam uri. Neque uero sacrosanctum ministeri
um polluit coniugium sanctum. Nam apostolus, Honorabile
est, inquit, comnubium apud omnes et cubile impollutum.
Son itaque sanctum domini institutum polluit sanctum dei

COMMENT. IN I. EPIST.

ministerium. Quo circa mirari non possum qua fidutia
exposuerint quidam hunc Pauli locum non de coniugio epi-
scoporum, sed de ecclesia potius et sacerdotio, quod ui-
delicet Paulus nolit episcopo uni plures committi eccle
sias. Quorsum enim (ut multa alia transeam) referent
quod sequitur, Qui suae domui bene praesit, ꝗ liberos
habeat subiectos et per omnia reuerentes? Si uero et
haec exponant de membris ecclesiae, hoc est fidelibus,
reuincentur per ea quae sequuntur protinus, Si quis
propriae domui praeesse non nouit, quomodo ecclesi-
am dei curabit? Hic enim nota manifestissima ostendit
se loqui de familia et uxore non spirituali sed carna-
li sanctaque ́. Iam quod obiiciunt apostolos quidem ha-
buisse uxores, sed non circumduxisse secum in ministe
rio, confutatur ex hoc loco, qui palam quid fieri de-
beat praescribit, non quid gestum sit exponit. Episco-
pus uerbi dei minister est. At hunc oportet unius uxo
ris maritum esse, eo scilicet quia episcopus est, san-
ctumque connubium aliis commendare et a fornicatio
ne absterrere debet. Deinde clarissimis uerbis ipse a-
postolus in epistola ad Corinth. 9.cap. An non habe-
mus, ait, potestatem sororem mulierem circumducen
di quemadmodum et caeteri apostoli et fratres domi
ni et Cephas? Hunc in modum conuicti comminiscun
tur aliud, quibus contendere quam ueritati obsequi iu
cundius est, primum enim matrimonium admittunt,

125AD TIM. CAP. III.

repetitum damnant uel improbant: hinc a Paulo di-
serte Vnius uxoris maritum, unius inquam dictum
putant. Quasi uero secundae nuptiae primis sint pollu
tiores, et Paulus uerum non dixerit cum in Corinthiis
inconiugatis et uiduis praescripsit bonum esse si sic
manserint, caeterum si se non contineant contrahant
matrimonium. Vnius ergo dixit ut excluderet uxorum
gregem et concubinarum turbam, sanctum uero et
iustum matrimonium stabiliret, quod non inter plures
sed duos tantum confit. Id quod et dominus apud Mat
thaeum docuit in cap.29. Verum plura de sacerdotum
connubio annotauimus alibi. Sane planum est non mo
do ex monumentis ueterum sed neotericorum quoquam
omnes Galliarum et Germaniae episcopos sero tan-
dem professionem coelibatus recepisse fecisseque ́. Ab an
tiquo enim uxores habuisse longe certissimum est. Id
quod et Lambertus Schaffnaburgensis historicus in
rebus Germanicis luculenter exponit eo praecipue in
loco ubi gesta praeclara anni 1o74. describit. Mira tum
erat in episcopis eius temporis constantia. Confiden-
ter enim et negligebant et damnabant sanctiones et
decreta Romani praesulis uxoresque secundum uer-
bum domini retinebant. vnφάλιoμ uigilantem retu-
lere alii ad animum. Theophylactus enim, Sobrium
ait esse oportet episcopum, hoc est perspicacem et
meditabundum nullis huius saeculi curis uel moerore

COMMENT. IN I. EPIST.

offusum. Ego uero de tota pastorali cura expono. Spe
culator enim et uigil est episcopus qui quoquo uer-
sus oculos uigiles circumagendo hostes tum domesti-
cos tum exteros obseruare cauereque debet ne irruptione
facta periclitetur gregis dominicae salus et pietas. Huc
pertinet Ezech.ca.3. et 33.item Acto.2ο. σώ͂φρονα,
sobrium. Id uero ad animum refero episcopi, cuius pro
prium est sapere et matura prudentia rebus consule
re quibuslibet. Et dominus in euangelio prudentiam et
fidelitatem requirit a dispensatore mysteriorum dei.
Mens uero praua et prauis imbuta opinionibus recte
putatur esse ebria, cui opponitur sobrietas. κὁσ μῖομ
modestum siue ornatum hoc est compositum et bene
moratum, id quod ad totum corporis habitum et cultum
refertur. Plurimum enim momenti ista in uita hominis
habent. Vestis igitur ne sit inculta, rursus ne sit sumptu
osa laboriosaue. Nam ut hoc luxum habet, sic illud nescio
quid hypocriticum resipit. Quidam existimant se pietatem
Christianam non posse nisi militari ueste uel rufticana et
prorsus sordida exprimere, horum studium unice huc
spectat ut ueste maxime prophana utantur. Sunt alii qui
in nouo quoque priuato et maxime hypocritico uesti-
endi genere bonam pietatis partem existimant sitam, his
sordent uulgares sed honestae uestes. At prudens episco
pus honestissimos quosque in plebe uestium genere forma
et usu imitatur, ita hanc rem temperans ut nihil in ipso

126AD TIM. CAP. III.

haereat incultum nihil hypocriticum, nihil item nouum
prophanum aut luxuriosum. Hic enim eius quod ubique
locum habet meminisse oportet modum esse in re qualibet
seruandum. Et episcopi praecipua functio est luxum et hy-
pocrisim damnare omnem. Frugalitas enim et parsimo-
nia uectigal omnium maximum est: sumptus uero immo-
dicus uel uestibus uel uictui impensus ecclesiam et pol
luit et malis artibus opplet. Curabit ergo episcopus cum
doctrina tum exemplout totus populus honestis frugali
bus atque decoris utatur uestibus. Mores episcopi sint
candidi, graues, puri, alieni ut a leuitate uanitateque mum-
dana, ita a stoicismo et tetrica pharisaeorum specie. Bre
uiter in omni uitae consuetudine in quam sermones et
colloqa maxime putamus pertinere, prae se feret epi-
scopus grauitatem iustam et suauem, ut sit alienus ab omni
leuitate morumque ineptia quae minuunt doctoris et
authoritatem et reuerentiam. Proinde ut tetricos
quosdam et misanthropos pastores probare non pos
sumus, ita episcopos faciles omniumque horarum bel-
los homunculos, leues atque nimium ciuiles facetosque ́
non damnare non possumus. Modestiam approbamus.
σιλόξεvoμ hospitalem, et qui amet peregrinos, li-
beralis et humanus sit. De hospitalitate disputauit Ci-
cero quoque in Offi. In religione nostra inter primas nu
meratur uirtutes. Habet et suam promissionem, habet exem
pla uaria in Abraham praecipue, Loth, in Sunamitide,

COMMENT. IN I. EPIST.

in Martha, in Philippo. Acto.21.et Publio Acto.2s.
Maiores nostri episcopis amplissimas opes in hoc
donarunt ut hospitalitatem exercerent liberaliter, cae
terum iniuria temporum et auaritia impiorum epi-
scoporum factum est, ut non modo nulla amplius exercea
tur ab illis hospitalitas, uerum etiam illis opibus nunc
non ut episcopi et dispensatores praesideant sed ut
principes imperitent iisque ad luxum et tyrannidem
pro animi uoto in detrimentum ecclesiae maximum
abutantur. διδ ακτικὸμ, id est docibilem, id quod a-
ctiue intelligendum est, nempe qui docere possit. Haec
prima et potissima est episcopi functio. Qualis uero
esse debeat doctrina et alibi et in primo huius epi-
stolae cap. ostendimus, hic de facultate et modo docen
di loquitur. Inuenias qui non nesciant quid sit docen-
dum, sed docere interim nesciant. Oportet ergo epi-
scopum non tam doctum esse quam docibilem, hoc est
appositum ad docendum, qui uidelicet sciat quid qui
bus quatenus et quomodo docenda sint quaelibet. E-
ant ergo nunc amusi bardi stupidique aphronii et dam
nent dicendi artem sine qua nemo apposite docebit, ni
si cui natura et deus ipse sarsit quod arte diminutum
est. Contemptis ergo illiteratorum nugis et quere-
lis qui consultum uolunt ecclesiis fideliter instituant
iuuentutem ecclesiasticam in oratoriis praeceptis hoc
est in recta dicendi arte. Agnoscimus enim et hanc

127AD TIM. CAP. III.

non sine munere et afflatu dei ad nos esse delatam, ut
prorsus nullum apud nos locum habeant clamores isto-
rum de philosophia et gentilium literis contemnen-
dis. Norunt sancti quatenus istis utantur in sacris. Aù
rάροιvop, id quod recte uertit Ambrosius non obno
xium uino, Non enim uini usum omnino damnauit, sed
abusum ingurgitationem et uini studium assiduum,
quo qui exercentur uino mancipati nihil aliud quam
desipere possunt. Leuitis praecipiebat dominus absti
nerent ab omni potu inebriante cum ingressuri essent
in sanctum. Voluit autem illos esse sana mente et in-
tegris sensibus. Vinum enim dementat et peruertit
sensum adeo ut ne membra quidem corporis suum sa-
ciant officium. Cauenda tamen imprimis spiritualis e-
brietas exaecatio, inuidia, fastus, cupiditas nimia rerum
pessimarum. Et Theophylactus, Non dicit hoc loco,
inquit, qui mero madeat, sed contumeliosum et teme
rarium. Ego uero Paulum omnino de temulentia et
uini abusu loquutum existimo. μηὶ πλήκτημ non per
cussorem, id quod non pertinet ad uiolentiam manuum,
sed ad acerbitatem linguae, ne saeuus et improbus sit
obiurgator. Est enim et in obiurgando modus, qui
seruatur si obiurgatio sic sit temperata ut reus intelli-
gat peccati sui magnitudinem, et quod paterna ob-
iurgatio ad saluandum non conuiciandum tantum in
stituta sit. Quidam plus nimio feroces licentius agunt

COMMENT. IN I. EPIST.

omnia, nimiumque frena conuiciatricis linguae laxan-
tes reorum animos tam a se quam a uero prorsus alie
nant et repellunt, idem illi alios quoque pusilanimita-
tis atque perfidiae damnant qui non pari improbitate et
seuitia utuntur in obiurgando. Caeterum Paulus iubet e-
piscopum μηι πλήκτηpesse. Nam uult eum abhorrere
a contentione et saeuitia ne uideatur odio non amore
facere quod facit. Interim tamen ad scelera facineroso
rum conniuere istum nolumus, ita nec crimina extenu
are sed intrepide et sancta cum moderatione argue-
re et obiurgare iubemus. μιι αιαρομερδιη non turpis
lucri cupidum. Tametsi enim hospitalitas ab episcopo
requiratur attamen huius praetextu nullum sectabitur lu
crum inhonestum: quod faciunt qui cum pietatis et religionis
detrimento munera accipiunt, deinde rebus turpibus in
honestis illiberalibus et episcopo indecoris quaerunt ui
ctum. Non damnatur omne lucrum sed indecorum modo et in
iustum. Plura annotaui de hac re in s.ca.1. epi. Pet.et12
ἐπισκῆ sed aequum id est moderatum pbum humanum man
suetum et frugi hominem. Hoc enim superioribus uitiis op£
ponit. αμα αχoν alienum a pugna id est absque iurgio et
litigandi contendendiue ardore. Recte enim dictum est
ueritatem nimia contentione amitti. ἀφι λάργυρομ abar
genti cupiditate alienum, qui uidelicet studium omne suum
intenderit corradendis pecuniis et congerendis the-
sauris. Auaritia enim radix est omnium malorum. Nec

128AD TIM. CAP. III.

quisquam Deo et mamonae inseruire potest. Debet igi
tur episcopus ab auaritia, muneribus, a quaestu turpi,
a lucro inhonesto, et cumulandi industria ac diligen-
tia quam alienissimus esse. Hodie industrii et egregii
creduntur episcopi qui auri ac argenti cumulos ma-
gnaque pondera posteris ad bella contra Christum instau
randa et alenda relinquunt. Tam probe episcopi et
proceres ecclesiastici hodie ex sacris instituti suum fa
ciunt officium scilicet.

qui suae domui bene praesit, qui
liberos habeat in subiectione cum
omni reuerentia. Quod si quis pro-
priae domui praeesse non nouit,
quomodo ecclesiam dei curabit?

Quemadmodum uero auaritia uitio datur episco-
pis ita et profusio et rei familiaris neglectus. Auaro
non tam deest quod habet quam quod non habet. Pro
digo uero non tam prodest quod habet quam quod non
habet, utpote cui nihil satis est quique ; abliguriret
omnes omnium facultates si quis modo illos suppe-
ditaret. Vterque in extremis quod dici solet haeret, u-
terque culpabilis est, qui uero medium tenet is iusta am
bulat. Quocirca Paulus designat episcopum qui aua-
rus non sit et tamen suae domui propriae (τοϋἴδlιoυ
ὁικον καλως προίςάμενον) bene praesit, hoc est,

COMMENT. IN I. EPIST.

qui opes et facultates omnes recte et cum iudicio di
spenset. Nulla enim familia nulla domus sine opum et
facultatum usu et dispensatione sustentari administrari
ue potest. Id quod ppter eos moneo qbus subinde in o-
re est uerbi ministros leberide nudiores esse debere,
atque ideo hunc Pauli locum non de opum iusta et frugali di
spensatione, sed de liberis exponunt, ut Paulus per ipsam
domum intellexerit liberos, quod quidem ut non infrequens
est ita nemo negare potest ad liberorum educationem
alimoniam et curam facultates quoque necessarias esse.
Pertinent igitur ad rem domesticam curandam pecu-
nia, commutatio, locatio, contractus, emptio, uenditio,
et si quae alia sunt rei familiaris. In his requirit apo-
stolus hominem frugi et sanctum, non prodigum et
qui rerum suarum nullum habeat pensum. Et expe-
rientia magistra didicimus huiusmodi decoctores mi-
nisterio sancto non semel maculas ignominiae altissimas
inussisse. Idcirco Paulus frugi hominem designat. Vnde
consequitur quod minime anxia diffidens et peruersa,
sed syncera sancta iustaque rei familiaris cura episcopum
ornat, neglectus uel auaritia defoedat. Deinde requiri
tur ut episcopus liberos habeat obedientes et reueren
tes, qui pudore ingenuo moribusque compositis pietate
singulari educationem patris sanctam comprobent a-
liis, iisque exemplum uitae praeferant melioris. Et liberi
quidem parentum uiua sunt simulachra, in quibus ple-

129AD TIM. CAP. III.

rumque parentum genius, disciplina, probitat et dili-
gentia relucet. Haec uero tanti sunt apud apostolum
momenti, ut ex his ceu prognosticis indiciisque aestimari
ac censeri uelit episcopum, subiiciens comparatum
quoddam, Quod si quis propriae domui praeesse non
nouit, quomodo ecclesiam dei curabit? Opponit enim
priuatam domum et dispensationem episcopi deligen
di, ecclesiae et ministerio siue gubernationi publicae.
Qui, inquit, in curanda re familiari et liberorum edu
eatione egregiam nauarit operam, is specimen de se
praebuit foreut publicam omnium curam gerere gna
uiter possit. Caeterum qui iners est in administrations
rerum exiguarum is nulla cum laude maiora obibit
munia. Quia uero summa quaeque ministeria uanissi-
mis inertibus et helluonibus committuntur hinc sini
stre geruntur omnia.

Non nouitium, ne inflatus in
condemnationem incidat calum-
niatoris. Oportet autem illum et
bonum habere testimonium ab ex-
traneis ne in probrum incidat et
laqueum calumniatoris.

veóφurog iuxta etymon est nuper natus aut nu-
per insitus, diciturque ́; non tam de iis qui nuper in fidei
contuberium asciti Christi nomen profiteri coeperunt

COMMENT. IN I. EPIST.

quam de iis qui docti quidem sunt et periti diuinae le
gis, sed non solide. Solet autem eruditio immatura et
inflare et confidentes facere. Addit igitur Paulus cau
sam cur nolit nouitium, Ne inflatus et plus nimio sibi
placens incidat in maledicorum condemnationem,
hoc est, ne illi qui religionem nostram unice ut uelli-
cent obseruant, iustam a nouitio conuitiandi ansam ac
cipiant, meritoque et fastum et inconstantiam eius ac
cusent. Nam solent literatores et neophyti procatius
erumpere et parum expensa temere proponere, quae
demum retractare et nonnunquam plane coguntur
recantare, id quod authoritatem eorum imminuit haud
exigue sed et ministerium ipsum nonnihil infame red
dit, quocirca apostolus reiicit neophytos, et uel erudi
tione iusta insignes, uel diutino usu exercitos ecclesiae
iubet praeficere. Addit et aliud, Oportet autem illum
et bonum habere testimonium ab extraneis. Per ex-
traneos uero intellexit alienos a Christiana religione
ethnicos uidelicet. Tanta inquam innocentia conspi-
cuum uult esse episcopum ut ne gentes quidem habe-
ant quod iure obiiciant flagitium. Et Aelius Lampridi
us in uita Alexandri Seueri scribit Chriftianos si quan-
do sacerdotes ordinare uoluissent prius ipsorum pro
posuisse nomina palam, hortatosque populumut si quis
quid haberet criminis probaret manifestis rebus. Qui
mos ex hoc nimirum praecepto Pauli inoleuit et ad id

130AD TIM. CAP. III.

utilis fuit quod ethnici de pietate Christianorum non
male sentientes ab impietate sua facilius desciuerunt.
Hodie uera religio ob improbitatem quorundam mi-
nistrorum non bene audit. Et haec quidem de ministro
rum uita et moribus dilucide et breuiter disputauit
apostolus. Ad hanc tractationem pertinent quae se-
quuntur.

Ministros itidem compositos,
non bilingues, non multo uino de-
ditos, non turpiter lucri auidos, te-
nentes mysterium fidei cum pura
conscientia. Atque hi probentur
prius, deinde ministrent sic ut ne-
mo possit illos criminari.

Diaconi, quod et Ambrosius sentit, sunt episcopo
rum ministri et ueluti membra adeoque et seges epi-
scoporum. Hi sane duplicis generis et functionis inue
niuntur in sacris. Alii enim aerario praefecti ecclesiasti
co pauperum curam gerunt, ut uidere est in Actis ca.
σ. de quibus et hic locus per omnia exponi potest.
Alii uero literis honestis disciplinis et scripturae sa-
erae inuigilant adeoque in rebus exercentur sacris assi-
due ut aliquando muniis praefecti ecclesiasticis eccle-
siae dei quamplurimum prosint. Ex his enim deligun-

COMMENT. IN I. EPIST.

tur episcopi siue sacerdotes ecclesiarum ministri. Re-
ceptum fuit et prophetarum temporibus adulescen-
tes ad ministeria alere sacra. Nota est historia de Sa-
muele. Traduntur item fuisse scholae cum in Iericho
cui praeerat Heliseus, tum in Ramoth Galaad. Harum
alumni et Nazarei et prophetarum filii appella-
bantur. Occurrunt ubique in prophetis istarum rerum
egregia specimina. Et sane religioni et pietatis stu-
dio sine disciplina et scholis huiusmodi non bene con
sulitur. Coeperunt ergo ab ipsis protinus incunabulis
Christianae fidei, magistris et authoribus apostolis, ali
ingenia egregia educarique homines de quibus spes e-
rat fore ut aliquando doctrina et uita ecclesiam a ma
ioribus plantatam iusta cura et agricolatione proue
herent ad maturam frugem. Talibus ergo nunc prae-
scribit leges, uidelicet ut imprimis sint compositi, quod
ad morum candorem pertinet, ad pudorem liberalem
et ingenuum, ad grauitatem et reuerentiam, ut scili
cet toto uitae habitu disciplinam quandam prae se fe-
rant Christianam. Deinde praecipit ne sint bilingues,
hoc est inconstantes, uani, futiles, leues et mendaces,
adulatores et palpones. Notati sunt hi et a ueteribus
elegantissimis prouerbiis, cuius generis sunt, Aliud
stans aliud sedens loquitur, Duos parietes de eadem
dealbat fidelia, Ex eodem ore calidum et frigidum es
flat. Foedum sane hoc uitium est cum in omnibus tum

131AD TIM. CAP. III.

in ministris uerbi praecipue, aut iis quoquam qui uerbi mi
nisterio destinantur. Horum enim ora et linguae spi-
ritussancti hoc est constantiae ueritatis iustitiae et pu-
ritatis organa sunt. Quod uero paulo ante breuius et
ideo obscurius posuit μηι τάροινoμ non uinolentum,
id nunc pluribus et explicatius exponit. μηι ὁινφ
τολλῶ τροσέχουτας non multo uino addictos. Non
enim uini usu interdicit in uniuersum sed abusu et stu
dio nimio cui raro abest ebrietas. At hanc celeberrimi
e nostris authoribus uoluntariam esse insaniam dixere,
quae si in plures paulo extendatur dies habitus is etiam
manifestarius euadat furor. Celebre est et illud ignem
gestare in sinu, qui assiduo utatur uiuo. Et Solon unus
e septem morte principem esse mulctandum lege san-
xit si deprehenderetur ebrius. Pittacus quoque ebrios si
peccassent duplici dignos incommodo statuit. Sed et
dominus ipse magna cum indignatione contra Israeli
tas Amosz, cap. Suscitaui, ait, de filiis uestris prophe
tas, et de iuuenibus uestris Nazareos. An non ita se
habet res? Vos autem fecistis Nazareos bibere uinum.
Accusat autem Israëlitarum luxum et quod iuuentu
tem ad prophetiam delectam educatione molli cor-
rumperent. Omnium itaque episcoporum erit diligen
ter curare quo adolescentia Christiana et sacro mi-
nisterio dicata sancte et in literis puris et in mori-
bus integris insituatur synceris, ut tempestiue et ab

COMMENT. IN I. EPIST.

ipsis incunabulis bona amare et mala fugere ac auer
sari assuescat. Sequitur enim quod huc pertinere ui-
detur, Tenentes mysterium fidei cum pura conscientia.
Neque enim satis est si sint compositi, si in omni erudi-
tione et doctrina praeclari, nisi et fidei mysterium
teneant, hoc est pii sint et totam religionis rationem
probe teneant, adeoque et ex animo credant alieni ab
omni fuco et hypocrisi. Nam in hunc finem conscien
tiam puram diserte expressit. Inuenies enim studiosos
quidam literarum sed parum pios, Inuenias et pie in
sacris eruditos qui suauiter de religione philosophen
tur, sed non ex conscientia pura uerum ex hypocri-
si. Addit igitur et aliud, Atque hi probentur prius, de-
inde uero ministrent atque ita ut nemo possit illos cri-
minari. Quasi dicat, Cum uero hypocrisis maximum
quidem sed occultum malum, non raro corruptissimos
ad ministerium subuehat sacrum, hinc nolim protinus
committi sacrarum rerum administrationem uel exi-
miae spei studiosis nisi multo iam tempore exploratis.
Ita enim fiet ut nemo possit eximios et probatos cri-
minari temere. Haec si nobis essent sacrosancta pro-
culdubio melius haberent res ecclesiasticae et maior
uberiorque esset prouentus pietatis.

Vxores similiter modestas, non ca-
lumniosas, sobrias, fidas in omnibus

132AD TIM. CAP. III.

Multum refert quam quisque nactus sit uxorem. Nam
in uniuersa uiri uita haec momentum non leue habet.
Periclitatur enim ex illius improbitate ipsa uiri exi-
stimatio et gloria, eadem augescit ex sludiis et mori
bus eius sanctis. Vnde Sapiens Hebraeus, Mulier sedu-
la, ait, corona est mariti sui, sed quasi putredo in ossi-
bus eius est mulier turpis. Mulier sapiens aedificat do-
mum, stulta uero subuertit eandem. Item, Mulier bona
pars bona, oblectat uirum suum et annos uitae illius
in pace implebit, Gratia super gratiam mulier sancta
et pudorata. Nobilis in portis uir eius quando sede-
rit cum senatoribus terrae. Disciplina illius datum dei
est. Sicut sol oriens in mundo in altissimis dei, sic et
mulieris bonae species in ornamentum domus eius.
Proinde apostolus iubet et episcoporum et diacono
rum uxores esse σεμνας compositas modestas, non le
ues aut ineptas, sed matronali pudore graues. Deinde
αηι διαθόλους non calumniosas, quod plerumque ad-
haerescit mulierculis. Dum enim curiosae per alienas
perreptant aedes, dum negotiosae et garrulae alienis se
immiscent causis, nascitur obtrectandi susurrandi ca-
lumniandique negotium. Ab iis uitiis abesse uult uxo-
res ministrorum ueritatis concordiae et pacis. Et silen
tium praecipuum est omnium mulierum ornamentum.
vuφ et Xioue id est uigilantes, quod tam ad sobrietatem
animi temperantiamque quam ad diligentiam et pru-

COMMENT. IN I. EPIST.

dentiam, hoc est solertem rei familiaris administra-
tionem referri potest, quemadmodum et sequens por
tio τιςας ἐμ πᾶσι fidas in omnibus pertinet, et ad si
dem coniugalem et ad fidelem facultatum dispensa-
tionem, uidelicet ne sint adulterae, impurae, futiles, fura
ces et inconstantes. Quemadmodum enim episcopi
uita uitaeque totius habitus aliorum institutio, sic mulie
rum omnium exemplar et pudicae probaeque uitae ty-
pus esse debet purior uxoris episcopi conuersatio.

Diaconi sint unius uxoris ma-
riti, qui liberis recte praesint et pro-
priis familiis. Nam qui benc mini-
strauerint gradum sibi bonum ac-
quirunt et multam libertatem in
fide quae est in Christo lesu.

Ne diaconorum periclitaretur pudicitia et uel a-
dulterio uel scortatione polluerentur atque ita maculam
sibi opprobriumque asciscerent perpetuum, permittit
ipsis connubium. Nam melius est matrimonium contrahe
re quam uri. Et quod hac in re praescripsit episcopis
ut unius uxoris mariti sint, ut liberis et familiae bene
praesint, idem praecipit et diaconis. Addit hoc loco
spem et egregiam pollicitationem, qua admoueret cal
car currentibus, hoc est excitaret diligentiam ultro-

133AD TIM. CAP. III.

neam. Sensus enim est, Tametsi functio diaconi paulo
inferior sit functione episcopi, id tamen neminem red-
dat ignauum. Spectanda sunt proposita praemia. Quis
quis enim in hoc ordine se gesserit gnauiter et inte-
gre, non modo gradum sibi sternit ad munina excel-
lentiora, uerum etiam auctionem accipiet a deo spiri
tusssancti, ωoλιίμ inquam παρρησίαμ multam li-
bertatem in fide, id est fidei religionis sapientiaeque coe
lestis apertam liberalemque cognitionem. Duo itaque
sunt quae sirenue suum officium facientibus pollice-
tur apostolus: prius prope terrestre est, fore scilicet ut
excellentiori praeficiatur officio: posterius plane spiri
tuale et coeleste est, fore ut fidei et cognitionis auge
atur donum. Recte enimuereque Paraphrastes, ut in re
publica prophana inquit uocatur ad praeturam qui in
aedilitate strenue se gesserit, rursus a praetura ad tribu
natum aut consulatum qui illic quoq uicerit seipsum,
ita diaconi functio declarat qui sit sacerdotis aut apo
stoli loco dignus. Et in euangelio disertis uerbis de dono
rum auctione loquens dominus id proposuit parado-
xon, Omni habenti dabitur et abundabit, qui uero
non habet etiam id quod habet auferetur ab eo. Mat-
thaei2s. Neque uero nouum est quod egregia inges
nia spebus et pollicitationibus ducuntur incitantur
atque capiuntur. Debetur sane uirtuti suum praemium
et honor iustus. Proinde praeter ius et phas spe sus

COMMENT. IN I. EPIST.

frustrantur aliquoties uiri aut adolescentes industrii,
qui cum singulari diligentia et eruditione egregiam
spem de se praebuere amplioribus praemiis ad maiora
erant prouehendi, nunc uero negliguntur aliquoties
prouehunturque ad honores qui non tam indocti quam
indigni sunt, quo demum fit ut et illi animum despon
deant et asini, quod dici solet, portent mysteria.

Haec tibi scribo sperans fore ut
ueniam ad te cito, quod si tardius
uenero ut noris quomodo opor-
teat in domo dei uersari quae est ec-
clesia dei uiuentis columna et ba-
sis ueritatis.

Institutum et usum praecedentium ostendit prae-
sentibus, ex quibus facile intelligimus Paulum hisce
capitibus tribus totius ecclesiasticae oeconomiae sum-
mam adumbrasse:ut uani et ingrati sint spirituisan-
cto quicunque formulam oeconomlae petunt aliam. Iam
ut diligentiam et studium Timothei excitaret ma-
gnifice splendideque de coetu sanctorum loquitur, quem-
admodum et in Actis cap.2o.dicens, Attendite uobis
et cuncto gregi in quo uos spiritussanctus posuit e-
piscopos ad regendum ecclesiam dei quam acquisiuit
sanguine suo. Ita enim et in praesentiarum coetum il-

134AD TIM. CAP. III.

Tum fidelium appellitat domum dei uiuentis, alludens
quidem ad Hierosolymitanum templum, sed ipsam in-
terim ueritatem praedicans et typis praeferens. Inha-
bitat enim deus uiuitque non in templis saxeis sed in cor
dibus fidelium, in quibus et uires suas exerit et to-
tus regnat in ipsis. Nam qui sese Christo per fidem con
secrarunt, non iam ipsi uiuunt, sed uiuit in ipsis Chri
stus. Huiusmodi uero ecclesia est ςύλος κα) εδραίοͅ
αα, της ἀληθείας hoc est columna et firmamentum
siue basis ueritatis. In coetu enim sanctorum praedica-
tur illud magnum pietatis mysterium, huic item inniti
tur ecclesia, in hoc seruatur, in eodem perstat et per-
seuerat ueluti ahaeneus murus contra omnes diaboli
mundique insultationes. Vnde in euangelio dixit domi
nus Petro confitenti, Tu es Christus filius ille dei ui-
uentis, Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo
ecclesiam meam, et portae inferorum non praeuale-
bunt aduersus eam. Abusi sunt hisce locis pontificii.
Cum enim mendacia sua impias item et tyrannicas le
ges auaritiam quoque et quaestum suum scripturis defende
re non potuerunt, confugerunt ad ecclesiae patrocini
um, eolligentes ecclesiam esse fundamentum uerita-
tis, iccirco et leges ab ipsis latas esse ueritati consen-
taneas, cum ecclesiae sint praesides adeoque ipsa eccle-
sia. Caeterum fallatia in hoc est quod uariant in nomi
ne eeclesiae. Paulus eam ecclesiam uocat ueritatis co-

COMMENT. IN I. EPIST.

lumnam quae Christo nititur, solius pastoris uocem au
dit, nec ipsa sibi uiuit, sed Christo qui et regnat totus
in ipsa. Isti uero sibi adhuc uiuentes et suam gloriam
et utilitatem quaerentes pastoris uocem non modo non
agnoscunt, sed et legibus latis testantur se Christi ad
uersarios esse, interim audent sanctae praetextu eccle-
siae suas traditiones ineptissimas uenditare pro sacro-
sanctis. Huc scilicet impudentiae uenit hominum auda
cia. Ecclesia quae Christo petrae nititur, Christi spiritus
alitur, Christo item capite regitur, Christi uerbo duci-
tur, quae in hoc uiuit et ipse in ea, ipsa sane columna
et basis ueritatis est. Veritati enim Christo nititur
uincitque in eauirtus et gratia Christi. Hic enim toti
corpori et membris singulis salutem dat, quemadmo
dum expositum est in 4.et 5.cap. episto. ad Ephe.
Porro qui hac exciderunt gratia, qui non ducuntur
uerbo Christi, aut qui non ad hunc quem diximus mo-
dum reguntur spiritu et fide Christi, hoc est in qui-
bus neque Christus uiuit neque ipsi in eo, non est quod in
negotiis suis ecclesiae quaerant patrocinium.

Et citra contrauersiam magnum
est pietatis mysterium, Deus mani-
festatus est in carne, iustificatus est
in spiritu, uisus est angelis, praedi-

135AD TIM.

catus est gentibus, fides illi habi-
ta est in mundo, receptus est in
gloria.

Dixerat ecclesiam esse basim ueritatis, id uero nunc
explicans quae nam illa sit ueritas cui innitatur eccle-
sia et quam certa quantaeue sit authoritas exponit,
idque exordiolo praemisso commendat dicens, uαι ὀμο
λογουμένως id est et confesse, et citra conntra-
uersiam, siue ut Ambrosius uertit, Et quidem omnium
confessione magnum est illud pietatis Christianae my-
sterium, summarium uidelicet religionis nostrae. Hic
addit quod sensum absoluat, Vt ecclesiam hoc tenentem
mysterium non temere uocauerim columnam et funda
mentum ueritatis. Iam sequitur breuis huius mysterii
expositio, Deus manifestatus est in carne, quod quid a
liud est quam quod loannes quoque scripsit, Et uerbum ca
ro factum est? Pertinent huc quaecunque in sacris tradun
tur de diuinitate Christi et incarnatione eius, deque
causis et efficatia eius. In hoc filius nostram induit car
nem peccati, ut per peccatum damnaret peccatum cre-
dentesque efficeret aeternae uitae haeredes, haec uidelicet
ecelesiae sanctae basis est, et haec prima et certa ueri
tas est quod deus in Christo manifestauit se homini-
bus, hoc est per incarnationem euidenter apperuit to
ti mundo quali sit in genus humanum praeditus ani-

COMMENT. IN I. EPIST.

mo, optimo clementissimo saluifico. Proinde relucel
in Christo ipsissima dei imago, adeo ut patrem uiderit
ipsum qui uidit filium, Ioan.14. Sequitur, Iusti ficatus
in spiritu, quod loquutionis genus idioma resipit He-
braicum. Hoc enim significat, Per spiritum declaratus
est deus et is esse qui a patre nobis datus sit, iustitia,
sanctificatio, redemptio et salus uera, iustificans omnes
qui p eundem spiritum ipsi fidunt soli relictis omnibus
spebus mediis et elementis uisibilibus externisue. Huc
iam pertinent sequentia scripturae testimonia, Ro.1. Qui
declaratus fuit filius dei per potentiam et spiritum san
ctificationis. Item loan.1. Vidi spiritum, inquit Bapti-
sta, descendentem specie columbae de coelo et mansit
super eum, et ego non noueram eum, sed qui misit me
ut baptizarem aqua is dixit mihi, Super quem uideris
spiritum descendentem ac manentem super eum, hie
est qui baptizat spiritu sancto. Et ego uidi et testatus
sum hunc esse filium dei. Huc pertinet postrema pars
3. capitis ad Rom. Praeterea testatur spiritus omnium
sanctorum Iesum esse Christum et filium dei, agnum
inquam illum dei qui tollit peccatum mundi. Innuit
item hic Pault locus uerum dei cultum ueram iustitiam
non in rebus externis et carnalibus, sed in spiritu et
fide consistere. In his ergo duobus membris quod deus
manifestatus est in carne, quod iuftificatus in spiritu,
contmnetur totum pietatis Christianae mysterium, in iisdem

136AD TIM. CAP. III.

von minus atque in sequentibus explicatur quam ma-
gnum hoc est celebre et augustum quam denique cer-
tum et indubitatum sit istud mysterium, quod uide-
licet ab ipso patre aeterno per filium unigenitum per
agitur, quodque omni modo spiritussancti testimonio
comprobatur. Quo illud quoque referendum est quod
uisus est angelis dominus noster. Nam et ipsa Christi
domini incarnatio, natiuitas, tentatio, passio, resurre-
ctio et ascensio ad coelos non sine angelorum ministe
rio, hoc est praesentia et testimonio peracta est. Vbiq
enim creatori suo inseruiunt spiritus coelestes, ubique ap£
probant nobis mysteria sacra, iustificationem et sa-
lutem per Christum partam. Huc pertinet apostolorum
testimonium et quod in hoc totus mundus conspira-
uit. Hoc enim Paulus significauit dicens, Praedicatus
est gentibus, fides illi habita est in mundo. Postremo
uero receptus est in gloria. Deuictis enim triumpha-
tisque daemone inferis et peccatis considet nunc ad de-
xteram patris, regnatque in orbe toto. Quae quidem o-
mnia, aeternum uidelicet consilium, potentia dei, testi
monium spiritus, angelorum item et sanctorum omni
um apostolorum praecipue praedicatio, denique et con
sensus orbis publicus et uis Christi regnantis e coelo
potentissima, declarant quantum sit pietatis mysteri-
um, quam certum et indubitatum, quam denique co-
lumnae firmae et fundamento ueritatis solido innita-

COMMENT. IN I. EPIST.

tur sancta dei ecclesia, ut uideas nunc ad expositionem
superiorum haec esse adiecta. Cedant his quaecunque di
cuntur ab hominibus ad authoritatem parandam nu-
per inuentis religionibus, ecclesiastica pietas uera de
mum et infallibilis pietas est. Huius generis et alia quae
dam leguntur apud Augustinum contra Manicheum de
utilitate credendi ad Honoratum cap.17. Haec uero a
Paulo prolata sunt hoc consilio, ut Timothei industri
am et excitaret et animum eius confirmaret. Et sane
non potest animus non confirmari in fide cum audit
tantum esse pietatis mysterium, nemo non cupit inse-
ri ecclesiae quam audit columnam et basim ueritatis esse.

DE DOCTRINIS DAEMONIORVM.

Episcopus uerus non tantum quid uerum sit sed
quid falsum quoque in re qualibet scire debet. Hinc ue-
ro Paulus subiungit quaedam de doctrinis peruersis, hae
ipsa tractatione ad uigiliam et diligentem industri-
am excitans episcopos. Nam qui periculum sibi certo
imminere norunt accuratius aduigilant.

CAP.IIII.

Spiritus autem certo loquitur
quod in posterioribus tempori-
bus desciscent quidam a fide, atten-
dentes spiritibus impostoribus ac
doctrinis daemoniorum, per simu-

137AD TIM. CAP. IIII.

lationem falsiloquorum cauterio
notatam habentium conscientiam,

In genere dicit uenturos prophetas falsos. Quo
plus autem fidei haberet prophetia, Non meum hic,
inquit, somnium referam sed quod spiritus ille dei cu-
ius oculis patent omnia pκτῶς diserte praescripteque ́
suggerit, nempe quod temporibus sequentibus aposto
lorum uidelicet saeculum et ad iudicii usque diem pro-
currentibus uenturi sint pseudoprophetae. Atque hos
iam suis coloribus distinguit. Primo αποςήσουται,
id est deficient a fide, a uera inquam religione et do
ctrina apostolorum, non seruantes puritatem et sim-
plicitatem pietatis uerae, sed attendentes spiritibus im
postoribus, hoc est doctrinis daemoniorum. Monuimus
enim in2. cap.2. ad Thess. epistolae omnino dignos esse
ut spiritu seducantur diabolico qui spiritum Christi do
ctorem audire noluerunt. Hi deinde malo spiritu im-
buti doctores in hypocrisi loquentur docebuntque men
dacia hoc est a scripturis aliena, quae uidelicet inspira
uit impostor sathanas. Illi denique ipsi, quod tertio sub
iungitur loco, apud simplices se uenditabunt persona
sanctimoniae, cum apud deum habeant conscientiam
insynceram et compunctam. Id quod metaphora cau
terii a corpore ad animum deflexa adumbrauit. Cau-
terium enim authore Coelio lec, antiq lib.5. cap.31.

COMMENT. IN I. EPIST.

instrumentum est quo putridae carnes aduruntur et
ulcera. Inde (addit idem) cauteriata conscientia apo-
stolo Paulo ueluti cauterio siue cautere ambusta dici-
tur. In quam sententiam propemodum et S. Ambron-
sius hunc locum exponens, Illorum, inquit, cauteria
tam dicit conscientiam hoc est simulatione corruptam,
quia sicut cauterium corium corrumpit et notam in-
figit, ita et fallatia conscientiam quae dolo maleuolen
tiae aliud scit et aliud profitetur, denotat ad perditio
nem. Haec Ambro. Iam et malefici candenti ferro hoc
est cauterio notantur apud nos stigmatis impressis cu-
ti. Significauit ergo apostolus falsos illos doctores ani
mum habituros sceleris conscientia et ardore ambustum,
qui conquiescere nesciat et perpetuis sese excruciet
tormentis, ut ut foris sancte et hylariter componant
et faciem et totum corporis habitum.

prohibentium contrahere ma-
trimonium, iubentium abstinere
a cibis quos Deus creauit ad su-
mendum cum gratiarumactione fi-
delibus, et his qui cognouerunt ue-
ritatem quod quicquid creauit De-
us bonum sit et nihil reiiciendum
si cum gratiarumactione sumatur.

138AD TIM. CAP. IIII.

Sanctificatur enim per sermonem
Dei ac precationem.

Iam speciatim subiungit quaedam dogmata ex qui
bus quae iam proposuit manifesta fiant et reliquae ipso
rum doctrinae aestimentur. Bina autem exempla pro-
ponit, alterum quidem quod coniugio et alterum quod
cibis interdicturi sint. De utroque quid sentiat ueritas
nemo nescit. De coniugio pronunciat scriptura Hono
rabile esse connubium apud omnes et cubile impollutum.
De cibo eadem censet Puris omnia esse pura, neque id
quod in os ingreditur polluere hominem, sed quod ex
corde egreditur. In qua simplicitate ut uera fides per
stat ita hypocrisis rimas quaerit per quas elabatur. Ac
cedit hic spiritus impostor, et quoniam is bona specie
imposuit primis parentibus, ideo nunc quoque suggerit
egregium esse si quis tam a mulieribus quam a carni-
bus et uino abstineat, inde enim enasci in mundo glo
riam et laudem maximam. Hanc qui spectant a fide
deficientes spiritibus impostoribus et daemoniorum
doctrinis attendunt, labunturque in hypocrisim et
mendacium. Tametsi enim abstineant tam a mulierum
complexu quam a carnium esu, animus tamen insyn-
cerus est. Nam multarum sibi conscii sordium consci-
entiam habent inustione uitae impurioris ineluibili
compunctissimam. Foris quidem non uescuntur carni

COMMENT. IN I. EPIST.

bus, intus uero ardent ira, inuidia, aemulatione et
contentione. Abstinent hi ab uxoribus, sed animus
interim aestuat foedis cupiditatibus. Deus autem exter-
na specie hoc est hypocrisi non placatur, animum
poscit sibi purgatum uitiis offerri. Sathan ergo ut a ue
ro abducat et erroribus implicet nouas huiusmodi do
ctrinas inspirat. Exposuerunt hunc locum alii de Ma
nicheis et Tatianis quos et Encratitas appellant. De
his enim Augustinus ad Quoduultdeum de haeresi-
bus scribit quod damnarint nuptias atque has omnino
pares fecerint fornicationibus, quodque nullas ederint
carnes imo usum eorum damnarint prorsus. Egoue-
ro uideo Pauli uerba non de una aliqua gente aut fa-
milia haeretica, non de una aetate, sed de omnibus aeta-
tibus et hominibus a fide deficientibus, spiritibus im
postoribus attendentibus prohibentibusque nuptias et
cibos, esse exponenda. Intelligo ergo apostolum etiam
haec de Apostolicis, quos alio nomine Apotactitas ap-
pellauit uetustas, quasi quis dicat extraordinarios, lo-
quutum. Hi enim Augustino authore in communio-
nem suam non recipiebant utentes coniugibus et res
proprias possidentes. Interpretor haec et de fide Ma-
humetica et Turcis. Praecipue autem expono ea de
Pontifitiis et nostri saeculi religiosis uirisque Essenis si
ue Monasticis. Manichei enim et Encratitae una cum
Apotactitis damnarunt nuptias et ciborum usum ma

139AD TIM. CAP. IIII.

gis quam prohibuerunt. Pontifitii uero prohibuerunt
non damnarunt. Caeterum fides et religio syncera quoa
iam monuimus tradit liberum esse homini cuilibet du-
cere uxorem aut nubere uiro, hoc uel illo cibo uesci.
At ab ista simplicitate fidei defecerunt nostri specieque ́
delusi sanctimoniae, magnifica suasore sathana et iu-
bente hypocrisi de coelibatu, de uotis, de uirginitate,
de ieiuniis, de delectu et abstinentia ciborum tantum
non omnem his salutem tribuentes disputarunt, imo et
leges promulgarunt, quas uiolare aut refigere uel no-
tare saltem licebat nemini. In ficta autem haec sancti-
monia uiuentes ceu sancti ac diui quidam coelitus de-
lapsi adorabantur a nobis, quod foris omnia ipsorum
ad ostentationem essent instructissima et apparerent
purissima. Domi interim quales fuerint ipsi melius no-
runt, et nos non nescimus ipsorum conscientias fuisse
adustas et multa immunditia pollutissimas, Nihil hic
fingo, nihil ex suspitione effutio, ipsa experientia lo-
quitur quid factum sit et quid etiam hodie fiat. Con-
templare enim mihi Essenos nostros hoc est Cartusia-
nos, contemplare omnes in uniuersum monasticos ui-
ros et mulieres, adde his et sacrificos pontifitios,
et cogeris fateri in tanta turba otiosorum hominum
non inueniri multos uere continentes. Iam ut maxime
inueniatur unus atque alter qui uel ob dei donum rarum,
uel ob uires effoetas aut ualetudine fractus uiuat conti-

COMMENT. IN I. EPIST.

nentius, uidemus interim superesse multas hypocrita-
rum myriades qui nihil minus sint quam quod audi-
unt coelibes, monachi, nonnae, spirituales, monastici,
puri, sancti. De optimis hic loquor, nihil de impudenti
bus dico nebulonibus qui palam uel scortantur, perpo
tant, alea ludunt, belligerantur, adulteriis polluunt
omnia, quorum maior propemodum numerus, uel foe
diora et abominabiliora designant, indigni enim
sunt quorum fiat aliqua mentio honesta apud uiros
bonos: de mundioribus hic magisque reuerentibus opti
misque dissero quod ne horum quidem conscientiae syn
cerae sint. Nam purum esse nequit quod sine fide fit.
At hic Defecerunt ait Paulus a fide. Et cum haec mani
festiora sint quam quae negari possint, inuenias tamen
quos non pudeat damnata illa praecepta de ciborum
delectu deque coelibatu immundo, deque uotis monasticis
angelica nominare praecepta:rectius uero Paulus ap-
pellauit sathanica. Scio quam insuauem hic multorum
auribus cantilenam canam, sed adulari non didici, ue-
ritatem dissimulare non potui, neque alia hic quam Pau
lina uerba usurpaui. Proculdubio resipiscent quibus
cordi est uera pietas agentque monitori gratias. Intelli-
gent enim me hac in disputatione non damnare uel uir
ginitatem et castimoniam sanctam uel ieiunia mode
rata, castigationem carnis iustam et abstinentiam syn
ceram, sed hypocrisim magis et impuram illam tem-

140AD TIM. CAP. IIII.

perantiam. Sed redeo nunc ad Paulum, qui copiosius
sed in transcursu demonstrat liberum esse fidelibus
quouis cibo quolibet uesci tempore. Deus enim, ait,
cibos creauit (arguens a prima dei inftitutione et uo-
luntate) in usus hominum ut hos scilicet fideles su-
mant cum gratiarumactione. Ad cuius interpretatio-
nem pertinet quod mox sequitur, His inquam qui co-
gnouerunt ueritatem. Hi enim fideles sunt. At ueritas
ipsa quae a fidelibus agnoscitur hoc in negotio est,
quod quicquid creauit Deus bonum est nec quicquam
in cibis abominandum et reiiciendum. Quaecunque
enim condidit deus bona sunt, Gen.1. Abusus cibos im
puros siue malos reddit. Proinde Paulus de sancto eo-
rum usu scribensiubet hos sumere cum gratiarumacti
one, et sententiam elegantem subiungens dicit, San-
ctificatur enim per sermonem dei ac precationem.
Vbi non est quod confingas tibi benedictionem quan-
dam anilem conceptis ex uerbo dei sententiis pronun
ciatam super cibum, sed Sanctificari purificari est et
ab usu separari prophano. Deinde Verbum dei institu
tio dei est illaque sententia qua pronunciat Puris omnia
esse pura, omnia item quae ab ipso condita sunt esse
bona inque usum instituta hominum. Per precationem
autem intelligit gratiarumactionem et usum fidelem.
Ita sententia erit, ipsum enim domini uerbum, ipsa in
quam dei concessio et sententia qua pronunciat om-

COMMENT. IN I. EPIST.

nia esse puris pura, fides item recipientis et gratia-
rumactio fidelis facit ut nihil impuritatis habeat cibus
Christianorum. Atque haec expositio uidetur omnium
esse simplicissima maximeque genuina. Paraphrastes
uero ex interpretibus uetustis hanc Pauli sententiam
eadem propemodum ratione in haec uerba explana-
uit, Quod etiam si quid impuritatis haberet cibus, ta-
men hymnis quibus laudatur diuina largitas sacrisque ́
uerbis ac precationibus, sanctum purumque redde-
tur quod prius erat immundum. Concidunt ergo hie
semel quaecunque mercatores Romani praeceperunt de
ciborum delectu, de temporum et dierum discrimine.
Christiano enim licet quouis tempore quibuslibet ue-
sci cibis. Quatenus uero scandali ratio habenda sit o-
stensum est in cap.14. ad Roma. Discimus praeterea
quanta cum reuerentia ad mensam accedere et abea
dem debeamus recedere. Conuiuae domini sumus, do-
minus pascit nos, in huius oculis uersamur, illius mu-
nificentia alimur. Precandum ergo et gratias agen-
das esse ante et post cibum nemo est qui non uideat,
sed et ita in mensaut in oculis dei uersandum. Aberit
itaque omnis amaritudo, contumelia, calumnia, rixa,
obtrectatio, denique luxus et ebrietas obscoenitas et
intemperantia omnis, nil foedum dictu aut auditu tur-
pe in mensa proponatur sed quod honestum et iu-
cundum sit. Reuerentia hofpitis qui praesens est et

141AD TIM.

nos alit perpetuo retineat in officio et disciplina san
cta. Haec autem de pseudoepiscopis et peruersa imo
daemonica doctrina paucula quidem in loco obiterque ́
inseruit quando de officiis boni pastoris disputauit, re
dit nunc ad institutum suum, et pergit iusta episcopi
munia informare, praecipue praescribens quanta uigi-
lia et assiduitate episcopus quisque doctrinam inculcet
sanam, daemoniacam uero caueat atque impugnet.

OFFICIA ET INSTITVTIO
Episcopi.

De his si commonefeceris fra-
tres bonus eris minister lesu Chri-
sti, enutritus in sermonibus fidei
bonaeque doctrinae, quam usque se-
quutus es. Caeterum prophanas
et aniles fabulas reiice, quin potius
exerce temetipsum ad pietatem.

ταῦτς, inquit ὐποτιθέαενθ id est, Haec sugge
rens atque proponens fratribus. Haec inquam quae de ue
ra doctrina, de ecclesiastico coetu sancto, de moribus
episcopi et studiis, de incarnato uerbo et iuftificato
in spiritu, de pietatis precio et certitudine, deque ca-
uenda daemoniorum doctrina, de sancto item coniu-

COMMENT. IN I. EPIST.

gio et sancto ciborum usu, haec inquam si tradideris
bona fide fidelibus bonus eris minister Christi. Hone-
sto enim et bono excitat ad uigiliam et fidelem do-
cendi diligentiam. Aequum est, inquit, ut fideliter do
mino qui te ad hoc ministerium uocauit, seruias. Id fe-
ceris autem si ista quae praescripsi proposueris fideli-
bus. Hodie uero haereseos insimulamur quoties ista ita
ut Paulus praecepit tradimus ecclesiis: unde coniicere
licet quales habeamus aduersarios, quales item doctri
nae nostrae praeceptores. Deinde accedit aliud quoquam
quod et in officio retineat Timotheum et excitet
ad maiora. Ab ipsa adolescentia inquit in fide euange
lica bonaque doctrina es ueluti enutritus, sanam quoque
doctrinam et fidem ueram es hactenus constanter se
quutus, ideoq perges porro summa cum laude quod
cepisti absoluere, tui per omnia similis esse, imo temet
ipsum in studio isto pulcherrimo superare plurimum.
His iam addit praeceptum breuissimum in quo comple
ctitur omnia, Ad pietatem temetipsum exerce, pro-
phanas et inanes fabulas reiice. De pietate autem
quid sit ne inter Gentes quidem qui non intelligerent
defuerunt. M. enim Cicero in oratione pro domo sua
ad Pontifices non impie de pietate sentiens, Equidem,
inquit, sic accepi Pontifices in religionibus suscipien-
dis caput esse interpretari quae uoluntas deorum im-
mortalium esse uideatur. Nec est ulla erga deos pietas

142AD TIM. CAP. IIII.

nisi honesta de numine eorum ac mente opinio, quum
expeti nihil ab iis quod sit iniustum et inhonestum
arbitrere. Haec Cicero. Et sane uox ἐυσέθεια quae La
tinis Pietas dicitur ex etymo sonat bonus siue uerus
cultus, religionem ueram uertit alibi D. Hierony. Et
Aurel. Augustinus epist. ad Macedonium 52.Pietas est
inquit, uerax ueri dei cultus, unde omnia recte uiuen
di duci oportet officia. Et ad Hierony. epist.29. Pietas
ait, quam Graeci uel ἐυσέθααpuel expressius et ple
nius θροσέθεια p uocant, aliud non est quam iustus dei
cultus. Si ergo pietas uoluntatis diuinae iusta est cogni
tio, si uerus dei cultus est, Voluntas autem dei est ut
credamus in eum quem misit ille, et ut mutuo diliga
mus inuicem, cultus idem dei consistat in fide et cha-
ritate, necesse estut apostolus in fide et charitate uo-
luerit nosmetipsos exerceri cum in pietate exerceri
praecepit. Ita consequetur etiam prophanas et aniles
fabulas esse quaecunque a fide et charitate aliena sunt.
Prophanum enim est quicquid a sacrosancta fide ali
enum est. Et apud Graecos quoque usurpatum est pro-
uerbium γραῶμ ὐθλος, quod Latinis sonat Anicu-
larum deliramenta. Id quod dici solebat de nugis ina-
nibus cuiusmodi effutiunt uetulae, cum iam sexus uitio
uitium aetatis accedens nugacitatis morbum conduplicat.
Est apud nos quoque frequenti in usu ut de rebus nihili
et uanissimis dicamus, Is sye ollter myber tanot.

COMMENT. IN I. EPIST.

Nam corporalis exercitatio pau-
lulum habet utilitatis, at pietas ad
omnia utilis est, ut quae promissio-
nes habeat uitae praesentis et fu-
turae.

Causam siue rationem adiungit praeceptioni. Ideo
inquit iubeo imprimis et assidue pietatem inculcare,
quod haec sit ad omnia utilis, exercitatio uero corpo-
ralis paululum habeat utilitatis. Pietas autem quid sit
iamiam exposui. Caeterum per Exercitationem corpo
ralem Ambro. intellexit ieiunia et omnia carnis fre-
na, disciplinas uidelicet externas quibus ferocientem
edomamus carnem. Et sane uoluit Paulus semel omnem
illum exteriorem cultum et disciplinam notare per
corporalem exercitationem ut hic non tantum ieiu-
nia, uigilias, delectum ciborum et uestium, corporis
castigationem, sed omne intelligat quod externa ob-
seruatione in corpore fit. Haec quidem si moderate et
in fide fiant non prorsus inutilia sunt. Praeparant e-
nim corpora nostra ad officia pietatis, uerum in eis
non consistit solida pietas, imo nisi prius adsit pietas
ista proderunt ad nihilum. Sed et omnes dei in scri-
pturis promissiones fidelibus et charitatem per ope-
ra pietatis exprimeutibus pollicentur tam praesentis

143AD TIM. CAP. IIII.

bona quam futurae et aeternae uitae gaudia. Nullibi le-
gas quemquam ob corporalem exercitationem apud
deum esse iustificatum. Fide placuerunt deo quotquot
a mundi exordio placuerunt. Et charitatis opera non
corporis exercitia exiget dominus cum uenerit iudi-
care uiuos et mortuos. Denique et sancti patres omnes
approbarunt se deo fide innocentia et charitate et
non ceremoniis et disciplina externa. Id quod Ste-
phanus quoque demonstrat Acto. cap.7. Vbi ergo nunc
sunt praecepta Monachorum de cultu dei et uitae san
ctimonia? Confixa hic ruunt omnia, neque enim aliud
sunt quam prophanae et aniles fabulae. Paraphrastes
ea quae de pmissionibus scripsit Apostolus paulo diuersi
us exposuit. Cuius uerba si quis requirat haec sunt, Cae
terum euangelica pietas quae nititur syncera fide ueraque ́
charitate nullo non tempore in nullauitae parte non estu-
tilis quae compendio profitetur quicquid uel in prae-
senti tempore sit expetendum uel sperandum in futu-
ra, adeo ut non sit opus ullum aliunde praesidium ue-
nari nobis. Quae expositio ut superiori non repugnat
ita nihil habet impietatis. Deligat ergo lector pius
quod sequatur.

Indubitatus sermo dignusque ́
qui omnibus modis approbetur.
Nam in hoc et laboramus et pro-

COMMENT. IN I. EPIST.

bris afficimur quod spem fixam ha-
bemus in Deo uiuente qui est ser-
uator omnium hominum maxi-
me fidelium.

Confirmat quod dixit pietatem esse utilem ad o-
mnia ut quae habeat promissiones praesentis ac futurae
uitae, Quod itaque proposui inquit de pietate uerum est
et indubitatum planeque dignum quod recipiatur ab
omnibus. Quod autem uerbis tantopere inculcamus
et pro indubitata ueritate uenditamus apud omnes
hoc ipsum re ipsa corpore et afflictionibus nostris in
dubitatum esse comprobamus. Nisi enim persuasissi-
mum mihi esset in solo deo uiuente salutem esse quam
nobis Christi contulerit meritum, certe non tam infra
cto animo huius uitae aerumnas, carceres, impiorum
plagas et uarias mortes perpeterer. Nunc autem post
habita exercitatione corporali, neglectis ceremoniis
et umbris Iudaicis imo reiectis semel omnibus quae
mundus miratur externis solam euangelii pietatem
praedico docens Christum dominum uenisse non uni a-
licui genti sed seruandis omnibus qui modo perfidia
seipsos non fecerint indignos hac salute. Sola enim fi-
de haec percipitur, charitate exprimitur. Atque huius
quidem doctrinae gratia multa perpetior, sed uolens
et lubens, ita simul testificans uerum esse quod doceo.

144AD TIM. CAP. IIII.

Tam uidelicet certa est pietatis doctrina, ut huic meri
to cedant quaecunque de exercitatione corporali prodi
ta sunt a superstitiosis hominibus. Haec enim certa
imo indubitata sunt, idcirco digne iam subiungit.

Praecipe haec et doce. Nemo tu-
am iuuentutem despiciat, sed esto
forma fidelium in sermone, in con-
uersatione, in dilectione, in spiritu,
in fide, in puritate. Donec uenero
attende lectioni, exhortationi do-
ctrinae.

Infert nunc quod potissimum hac intendit disputa-
tione. Haec, inquit, tam uidelicet certa et indubitata
adeoque ; ab ipso profecta Christo, fideliter et constan-
ter praecipe, hoc est multa et matura cum authorita
te trade et sic trade ut totus in hoc sis quo omnes in-
telligant solam pietatem esse ad salutem consequen-
dam utilem. Ista uero omnibus quoque nobis dicta puta-
bimus quicunque diuina ordinatione praesumus eccle-
siis Christi. Caeterum cum communis quaedam sit et
praesumpta opinio contemptibilem esse adolescentiam
et Timotheus admodum tenere esset adolescentiae,
per occupationem subiungit, Nemo tuam iuuentutem
despiciat. Quasi dicat, Neque est quod iuuenis licet in

COMMENT. IN I. EPIST.

re tanta uerearis aut cedas improbitati diuersa docent
tium. Alibi sit humanitati locus, hic ubi salutis pericu
lum uertitur proferenda est authoritas. Neque spectan
dum est quot annos uixeris sed quod munus geras. Hic
senex est quisquis uitae integritatem quisquis morum
praestat grauitatem: ita ergo uersandum tibi atque ui-
uendum est ut nemo iuuentutem tuam possit despice.
re. Id autem qua ratione fiat consequentibus exponit.
Si uidelicet ita se componat ut fideles in ipso habeant
exemplar ἐμ λόγῳ in sermone uel doctrina. Hoc est
si nihil aliud doceat quam pietatem ueram. Deinde si
conuersatio eius sancta sit, pudica, sobria, et irrepre
hensibilis, quae doctrinae respondeat per omnia. Hine
si dilectione praeditus sit haud uulgari sed eximia ex
qua faciat omnia officia. Item si non desit spiritus pru-
dentiae fortitudinis et constantiae. Quibus si accedat
puritas morum et animi et maturitas nihil habens
commixtum iuuenilium ineptiarumm cupiditatumue,
efficient quo minus aetas alians suspecta ueniat in con-
temptum. Ex quibus colligimus immerito quosdam ho
die conqueri iacere authoritatem ministorum uerbi
ut quos rudis plebecula despiciat nimium, Cur enim
non obsequuntur Pauli consilio et uitam doctrinamque ́
suam ita instituunt ut merito non possint contemni a
quoquam. Propria sane ipsorum culpa et inertia fit
quod contemnuntur cum uon modo prophani sine

145AD TIM. CAP. IIII.

sed indocti quoque et ab omni germana pietate alieni.
Discimus praeterea hominum ingenia non a uetustate
ut uina esse aestimanda, sed ab ipsa probitate et erudi
tione. Iuuenes fuerunt Daniel, Dauid, Samuel, Ieremi-
as, et alii multi in utroque testamento egregii uiri. Im
probantur autem in sacris literis non semel senes impru
dentes et impudici. Interim uero non negamus uitae
usu multaque rerum experientia parari prudentiam,
unde etiam agnoscimus sanctam senectutem sancte
esse colendam. Iam et studia in quibus se exerceant
episcopi egregie praescribit et informat. Nullam ue-
ro hic agriculturae mentionem facit, neque episcopos
manuariis sellulariisque artibus aut opifitiis affigit, quo
magis miror quae illos hodie agat daementia qui ma-
lunt commendari se a stiua, malleo, dolabra aut lima,
quam ab assiduo sacrarum et honestarum literarum
studio. Obiicient fortassis Paulum quoque exercuisse
opifitium manuarium. Sed cur non expendunt quod
reliqua Pauli dona nondum assequuti sunt. Paulus e-
nim summam eruditionem summae coniunxerat elo-
quentiae, et ut uas dei selectissimum erat ita nulla sa-
crarum literarum nesciebat mysteria. Primitias enim
spiritus una cum apostolis reliquis acceperat. Isti ue-
ro egregii si Diis placet Pauli imitatores Musas ac li-
teras sacras nondum a limine salutarunt, pariter et
uulgari eruditione et eloquentia destituti sunt, quae

COMMENT. IN I. EPIST.

interim si saperent assiduo assequi studio conaren-
tur. Quod si quicquam apud eos ualet Paulina autho-
ritas quare non audiunt praecipientem Attende lecti
oni exhortationi doctrinae? Vere enim Theophyla-
ctus, si, inquit, Timotheo iniungit ut sacris literis ua
cet, quid nobis erit agendum? Constat enim Timothe-
um a cunis in sacris uersatum literis iustam habuisse
apud omnes absolutae eruditionis laudem. Et Graeca
Latinis multo sunt euidentiora. πρόσεχε, inquit, ri
ἀναγνωσα. Est autem ἀναγνωσις lectio quidem sed
non quaelibet imo accuratissima et certissima quasique ;
persuasio quaedam. Et πρoσέχοͅ adhaereo est, dedico,
intendo, adeoque animum deuoueo. Praecepit ergo a-
postolus ut se totum consecret sacris studiis, nec ullam
rem aliam sibi perinde habeat commendatam atque le-
ctionem et cognitionem rerum sacrarum. Proinde
grauiter peccant qui succisiuis modo horis sacra per-
tractant ministri, iustas horas et sese totos impendunt
opifitiis. Imo arbitror apostolum Paulum succifiuas mo
do horas elocasse artifitio, iustas sacrarum studio. E-
quidem succisiuas aut secundarias horas impendisse uel
opifitio uel exercitio alicui honesto laudamus pluri-
mum. Caeterum praesentis instituti non est pluribus de
lectione sacra disserere, cum quod alio uocet me insti-
tutum meum, tum quod alii de hac re melius scripse
runt. Noluit autem apostolus hoc episcopi studium e£

146AD TIM. CAP. IIII.

priuatum, hinc adiecit exhortationem et doctrinam,
quibus speciebus complexus est omne inftituendi ge-
nus. Hunc ergo finem habeant studia nostra ut quam
pluribus prosimus, utque pro rei negotio uel docere, uel
hortari, uel accusare, uel consolari possimus. Haec au-
tem sunt propria episcoporum officia.

Ne neglexeris quod in te est do-
num quod datum est tibi per pro-
phetiam cum impositione manu-
um authoritate sacerdotii.

Admonet Timotheum officii sui currentique admo
uet calcar. Multa sunt inquit quae admonent ut gnaui
ter prouinciam quam nactus es administres. Habes exi
mium et ad hoc negotium appositissimum a deo da-
tum donum, quod proculdubio excitabis ni malis ac-
cusari neglectus et inertiae. Accedit iusta ad episcopa
tum uocatio. Neque enim temere ingessisti te, quod mul
ti solent, sed prophetia et arcanus quidam afflatus id
muneris tibi imposuit teque ad hoc sacrum ministerium
designauit. Accedit praeterea et manuum seniorum
impositio, quae ista comprobauit et publico muneri
publice praefecit. Haec inquam omnia admonent ut su-
scepto muneri respondeas per omnia. Colligimus au-
tem nos ex hoc Pauli loco tria in cuiusuis episcopi or-
dinatione necessaria esse. Primum ut habeat donum

COMMENT. IN I. EPIST.

dei, hoc est ut sit irreprehensibilis bonarum et lite-
rarum et rerum non tam studiosus quam peritus. De
inde ut iuste et sancte hoc est secundum uerbum dei
eligatur ac uocetur. Postremo ut delecto et ecclesiae
quod aiunt praesentato imponantur manus. Hinc Ti-
gurina ecclesia posteaquam quaestuosae et inordinatae
episcopi Pontifitii ualedixisset ordinationi, uiros e do
ctis et uerbi ministris, e senatoribus item et diacosi-
is, hoc est e plebe aliquot delegit qui ex optimis hoc
est honestissimis atque doctissimis diaconis ( quoties ec-
clesiae alicui sanctus praeficiendus est episcopus) cer-
tos senatui et plebi statuant. Ex his uero unum ali-
quem libera electione designant, quem protinus eccle
siae cui praeficiendus est mittunt et commendant per
legatum ac senatorem honestissimum. Atque hic quidem
praestantissimus eius ditionis loci aut urbis antistes pro
publica contione perorat, fiunt ab ecclesia ad Deum
preces publicae, interque precandum et in conspectu
totius populi imponit antistes ille sacrorum manus fu
turo illi episcopo cui et ecclesiam commendat fideli-
ter. Haec uero plurimum momenti habere et episco-
po plurimum authoritatis conciliare nemo est qui ne-
sciat. Certe cum ea fiunt ex institutione domini fiunt.
Et apostolus hinc magna petiit argumenta quibus Ti-
motheum sui admoneret officii. Eadem optimum quem-
que non poterunt non commonere grauiter quoties

147AD TIM. CAP. IIII.

ste secum expendit qua quidque ratione quóue consie
lio fiat. Iam et Catabaptistae ultro et sua sponte cur-
rentes hac ordinatione proturbabuntur ualidissime,
si ea modo sancte et iuste in ecclesiis obseruetur. Illud
quoque priusquam hinc digrediar monebo, hunc Pauli
locum sic quoque reddi posse, Ne neglexeris quod in te
est donum, nempe quod tibi delegatum est ad prophe
tandum, idque comprobatum manuum impositione a se
nioribus. Verum nullus hinc alius colligetur sensus
quam quem modo indicauimus.

Haec exerce, in his esto, ut tuus
profectus manifestus sit in omni-
bus. Attende tibi ipsi et doctrinae,
persiste in his. Nam id si feceris te
ipsum seruabis et eos qui te audi-
erint.

Epilogus est superiorum. ταυτα inquit μελὲτα,
Haec meditare. Est autem meditari tam animo quam
corpore adeoque totis uiribus in rem aliquam perficien
dam incumbere. In his esto, hisce te exerceto iugiter,
constanter, et uehementer, adeo ut in tota plebe ap-
pareat tua sedulitas et fidelitas, hoc est, ut ex pia do-
ctrinauitaque sancta omnes reddantur meliores. Finis
enim huius negotii est ut prosimus non ut gloriam no

COMMENT. IN I. EPIST.

stram quaeramus. Imo non negligit sese qui gnauiter
suum facit officium, negligit qui segniter suam prouin
ciam administrat. Vnde protinus sequitur in Paulo,
Attende tibi ipsi et doctrinae, persiste in his. Germa-
nus uerteret, Mab gut adt sorg vnnd flyss vff
oique selbe vno nff die leer, ut uidelicet doctrinae non
repugnet uita. Addit utilitatem et praemium, Hinc e-
nim inquit geminum capies fructum. Primum serua-
bis teipsum, deinde eos qui te audierint. Atque haec qui
dem tanti sunt momenti ut nihil supersit in orbe quod
eum mouere possit quem ista non mouent.

CAP.V.

Seniorem ne saeuius obiurges,
sed adhortare ut patrem, iuniores
ut fratres, mulieres natu grandio-
res ut matres, iuniores ut sorores
cum omni castitate.

Iam praescribit Episcopo formulas quasdam gene-
rales quomodo se gerat in docendo et exhortando
erga cuiusuis aetatis et ordinis homines, item quomo-
do se gerat erga uiduas presbyteros dominos ac ser-
uos. Principio uult doctrinam exhortationem adeoque
obiurgationem episcopi ab omni tyrannidis specie
quam alienissimam esse, cum quod iusta quaedam leni
tas, quae uidelicet ad molliciem et sceleris impunita-

148AD TIM. CAP. V.

tem non deflectit, deceat episcopum, tum quod inge-
nium hominis ferme sic est ut malit duci quam cogi. Se
niori ergo, ait, μη ἐπιπ λήξμς id est ne plagam infli-
xeris, quod perinde est ac si dixisset Seniorem ne aspe
re et saeuius obiurges. Est enim in uerbo metaphori-
ca deflexio translatióue. Et Latini uerbera linguae usur
pant pro maledicentia saeua. Reliqua uero plana sunt.
Postremam particulam ἐμ πάση αγνεία In omni pu
ritate, quidam referunt ad mox praecedens membrum,
quasi uoluerit abesse omnem impudicitiae suspicionem:
ut sit sensus, luniores castigabis sic ut sorores, idque pu-
ritate tantaut impudicitiae nulla uel suspitio appare-
at. Alii uero mea quidem sententia multo melius retu
lere ad omnia praecedentia membra, ut sermo episco-
pi siue cum senioribus agat, siue cum iunioribus, siue
cum puellis purus sit ab omni specie uel saeuitiae uel
contumatiae uel auaritiae uel odii.

Viduas honora, quae uerae ui-
duae sunt. Quod si qua uidua libe-
ros aut nepotes habet, discant pri-
mum propriam domum pie tra-
ctare et uicem rependere maiori-
bus. Hoc enim est honestum et ac-
ceptum coram deo.

COMMENT. IN I. EPIST.

Nunc praecipit de Viduis et copiosius quidem quod
plurimum fraudis hic committeretur a quibusdam E-
phesiorum uiduis. Constat autem cum ex σ. cap. Act.
apost. tum ex praesenti loco ecclesiae munificentia et
liberalitate in reliqua egenorum turba uiduas esse ali-
tas. Quemadmodum uero in optimis quibusque institutis
hominum auaritia et malitia suum quaerit compendi
um, ita nimis impudenter in egenorum turbam immi-
scebant se hic quoque citra delectum uiduae omnes, unde
apostolus coactus est paulo circumspectius de his cu-
randis et suscipiendis disserere. Principio in genere
praecipit, Veras honora uiduas. Deinde uero per speci
es quasdam exponit quae sint uiduae uerae, quae suscipi
endae, quae relegandae. Poterit hinc quoque certum for-
mari iudicium De alendis pauperibus, et qui digni
qui item indigni sint alimonia et stipendio ecclesiasti
co. Illud quoque hinc euidentissime probari potest quod
ad episcopos cura pauperum pertineat, non quod o-
rationem et praedicationem uerbi dominici iubean-
tur deserere et mensis ministrare, sed quod officii eo-
rum sit diligenter inuigilare ut illi qui pauperibus prae
fecti sunt pauperes non negligant aut fraudent sed bo
na fide curent: uerum redimus ad uerba apostoli. Vi-
duas inquit honora, id est consilio auxilio et subsidio
iuua ecclesiastico. Sic enim ipse apud Matth, dominus
in cap. is5. uerbum honorare exposuit. Significanter

149AD TIM.

uero et in loco adiicit Paulus, Quae uerae uiduae sunt
hoc est orbatae desolatae et uiri uirium necessariorum
et liberorum solatio destitutae. Immiscebant se enim,
quod iam diximus, uiduarum turbae quae uerae non e-
rant uiduae neque merebantur ecclesiastico subleuari sub
sidio. Suppetebant enim aliis et uires et facultates,
aliae uel necessarios habebant uel liberos. Atqui opes
ecclesiasticae non alendis delitiis fouendoque otio, sed re
creandae calamitati, praeterea egenis et pauperibus
non opulentioribus et sua ope ualidis inseruire debent.
Ideoque subiungit protinus, Quod si qua uidua liberos
aut nepotes habet, ea uiduitatis praetextu nequaquam
subterfugiet naturae debitum et pietatis officium,
quin potius discant omnes uiduae imprimis domum pro
priam id est liberos et nepotes ἐυσερωμ, id est nutri
re sancte et pie instituere, atque ita uicem rependere
maioribus, hoc est ea liberis et nepotibus impendere
officia quae ipsis quoque impensa sunt a maioribus, qui
si omnem liberorum curam abiecissent ait et otioso ali
cui uiuendi generi sese dedidissent, quemadmodum
uos in praesentiarum neglectis relictisque liberis ocio-
se et secure cupitis ali ecclesiae stipendio, periissetis
proculdubio. Cur igitur perdere uultis nunc quos do-
minus praecepit seruare. Ad hunc uero modum et D.
Ambrosius hanc Pauli sententiam retulit ad uiduas.
Theophylactus existimauit referendam esse ad filios

COMMENT. IN I. EPIST.

et nepotes, in hanc nimirum sententiam, Quod si
qua uidua est quae orbata quidem marito sed filios ad
buc et nepotes habet, hi neutiquam committere de-
bent ut illa ad patrocinium confugiat ecclesiae, sed ipsi
potius huic ut necessariis et familiaribus reliquis pro
piciant. Nam pietas hoc poscit ut non modo liberos
et propriam curemus domum sed pietatem quoquam
mutuam referamus iis a quibus accepimus primordia
uitae. Vtraque sententia non male congruit Paulino in-
flituto. Ad utramque sequitur causalis illa sententia, Hoc
enim est honestum et acceptum coram deo. Nam si
sacras uerses historias inuenies sanctissimos homines
educandis liberis et nepotibus et incubuisse studiosissi
me et maioribus mutuam pietatem quam officiosissi
me retulisse. Notissimum est et Graecorum ἀντιπε-
λαργο͂μ, de quo et Eras.Rot. in Chiliadum opere.
Vbi ergo nunc sunt monachi et monachae, delicatu-
lae, quae neque liberis educandis et pie instituendis inui
gilant, neque uicem rependunt maioribus? Abdunt e-
nim se in cauernas, imo in Adonidis illos hortos suos
in quibus otiose et delicate uiuunt, neque ulla nepotum
parentum aut necessariorum cura tanguntur. Vbi
nunc sunt quibus infame et parum uidetur esse Chri
stianum sed magis diffidentiae argumentum, si quis cu
ret rem domesticam? Discant hinc quoq Catabaptistae
quid per domum intelligat Paulus, liberos nimirum et

150AD TIM. CAP. V.

nepotes, ne porro a scripturis alienum credant quod
dicimus Apostolos baptisasse infantes. Constat enim
domos ab istis esse baptisatas. Discant item ex hoc
Pauli praecepto qui aerario ecclesiastico praefecti sunt
quos recipiant ecclesiae stipendio alendos. Quod enim
de uiduis dicitur id et de egenis in uniuersum, quod
dispensandi rationem attinet, intelligitur.

Porron quae uere uidua est ac de-
solata, sperat in Deo et perseuerat
in obsecrationibus ac precationi-
bus noctu dieque . Porro quae in de-
litiis uersatur ea uiuens mortua est.
Et haec praecipe ut irreprehensibi-
les sint. Quod si quae suis et maxi-
me familiaribus non prouidet, fidem
abnegauit et est infideli deterior.

Haec ad expositionem eorum pertinent quae pro-
posita sunt. Dixerat eas uiduas esse honorandas quae
uere sint uiduae, nunc ergo demonstrare incipit quae
nam sint uere uiduae. Illa, inquit, uere uidua est quae
mariti, liberorum, nepotum, denique omni huius mun-
di solatio, deftituta, a solo deo pendet, et in hunc om-
nemspem fixit, ideoque non ociosa et delicatula rebus

COMMENT. IN I. EPIST.

intenta est uanis, sed seriis piis et sanctis, hoc ect, quae
instar Annae (cuius in2. cap. euangel. histo. meminit Lu
cas) noctes atque dies impendit precibus sacris sedula as
siduaque est in omnibus officiis pietatis. Hic uero ora-
tionis filum nonnihil interrumpens connectit uerae ui
duae, fucatae exemplum siue notationem. Quae uero in
delitiis uersatur, inquit, eauiuens mortua est. Sunt e-
nim uiduae quae pietatem praetexentes nihil quam de-
litias otium et licentiam carnis quaerunt, nempe ut
hac ratione subterfugiant molestias quas uberrime pro
fundit liberorum educatio et maiorum nutritio, ut
subducant se a cura domestica et mariti imperio, utque ́
libere et sine ullius magisterio quod lubet uel faciant
uel omittant. At tales, inquit apostolus, uiuentes mor-
tuae sunt, Neque enim uiuere existimandi sunt homines
qui carni non Deo uiuunt, cum extra pietatem non sit
uita. De huiusmodi mortuis loquutus in euangelio do
minus ad adolescentem quendam petentem ut ad suos
redire et funera parentum curare liceret, dixit, Sine
ut mortui sepeliant mortuos suos, tu uero sequere me.
Sed et apudgentes sunt prouerbia quae plurimum
huc faciunt. Sophocles enim prouerbiali figura dixit
in Antigone, ut est in in Chiliadibus,
oὺ τίθεμε ἐγὼ
Σιῷ τοῦτορ, ἀλλἔα τυχομ ἠγοῦμααι νεκρόμ, id
est, Hunc ego uiuere

151AD TIM. CAP. V.

Hauld arbitror, uinum at cadauer inalco.
Coepit itaque et uiuum cadauer, et uiuum sepulchram
de iis dici qui sic uiuunt ut nihil uita dignum agant.
Paulus ergo delicatam uiduam iudicauit esse mortuam,
id est nihil minus quam uiduam, utpote in qua praeter
inane nomen supersit nihih Subiungit his protinus ge-
nerale praeceptum, Et haec praecipe ut irreprehensibi
les sint, hoc est, Quandoquidem ergo non deerunt
qui omnino uiduae et esse et uideri uolent, tu praeci-
pies ut ita se gerant in uiduitate ne cui praebeant an-
sam male suspicandi. Tandem uero in desertrices illas
uiduas ut absterreat a uitae instituto inhonestissimo di
stricte sic pronunciat, Quod si qua his praeceptionibu
contemptis perrexerit liberorum aut nepotum aut
qui alioqui ad eius familiam pertinent curam excute-
re, ea merito non mortua tantum censebitur, sed per-
fida quoque et infideli deterior. Vel quia hoc officii si
bi naturae uinculo iunctis negat quod ethnici nulla le-
gum necessitate sed naturae instinctu suis praestant. Vel
quod grauius sit peccare eum qui sub lege uiuit, quam
qui non subiectus est legi. At hodie summa habetur pi£
etas si quis domi relictis liberis et uxore aut etiam
grandaeuis parentibus uel Hierosolymam abeat, uel in
monasterium abdat sese sibi uicturus aut fortassis etiam
uentri. Vide quo impudentiae uentum sit in ecclesia
Chrisui Nec impari prorsus daementia desipiunt hodie.

COMMENT. IN I. EPIST.

et Catabaptistae. Relictis enim uxoribus liberis et fa
miliis quibusdam sane non omnino male institutis hacte
nus, tanquam attoniti et phanatici homines circum-
cursitant atque ita se pomeria regni Christi propagatu
ros deiurant, cum interim et rem familiarem conco-
quant subuertantque totam, et ecclesiam Christi miris
modis obturbent. Caeterum ut uno uerbo rem istam ab
soluam, Viri boni honestaeque matrisfamilias est deum
timere, familiae prospicere et quenque in sua uocatione
manere. Ista qui negligit et curiositatem excolit, non
est quod se fidelem esse uel credat uel iactitet, reuera
enim impostor et contemptor est diuinae legis.

Vidua allegatur non minor an-
nis sexaginta, quae fuerit unius ui-
ri uxor, in operibus bonis homi-
num testimonio comprobata, si fi-
lios educauit, si fuit hospitalis, si
sanctorum pedes lauit, si afflictis
subministrauit, si in omni opere
bono fuit assidua.

Semel coeperat ueram describere Viduam, filum
orationis interrupit interim, at nunc redit et exactis
sime delineat quam uelit suscipi uiduam. Necesse enim

152AD TIM.

est ut in his recipiendis habeatur delectus, partim ne
supra uires oneretur ecclesia, partim ne officium con
feratur in indignas. Duo autem requirit inuera et
Christiana uidua Paulus, aetatem uidelicet et uitam an
teactam. Aetatem inquam grandaeuam uiribusque effoe
tam, gignendis educandisque liberis uel incongruam
uel diutina exercitatione fessam. Ideoque ne recipia-
tur, inquit, uidua minor annis sexaginta. Atque carel
haec aetas plerumque omni suspitione impudicitiae. Dein-
de uitam in ea requirit pbam, nec illam modo qua nunc uiuit
sed qua uixit olim. Siquidem ne huic quidem aetati pu-
tat fidendum nisi eam uita anteacta commendet. Iam
itaque species siue specimina quaedam purioris uitae re-
censet, quae cum manifesta et exposita sint non est
quod pluribus explicentur. Si inquit unico fuit mari-
to contenta nec cupiditate uicta pluribus se prostituit,
si benefactis sibi parauit laudem et honestam existi-
mationem apud homines, uirtutesque eius praedicentur
ab omnibus, si lib eros sancte in omni pietate educa-
uit, si fuit hospitalis, aut si propter fortunae tenuita-
tem hospitalitatem exercere nequiuit, sanctorum ta-
men pedes lauit, hoc est fidelibus officiis sese submisit
et charitate per omnia inseruiuit. Nam ablutio pedum
abiectissimum quidem inter officia comprehendit sy-
nel docha quadam reliqua et maiora omnia, id quod
ui pIoan cap, colliquescit. Rursus si, inquit, egestate

COMMENT. IN I. EPIST.

laborantibus et afflictis de suis subministrauit facul-
tatibus, breuiter si nullum opus bonum praetermisit,
sed potius in omni iustitia facienda fuit assidua: si in-
quam talem inueneris uiduam non dubitabis inopiam
eius facultatibus subleuare ecclesiasticis. Hac uero lan
ce hac regula metietur expendetque uir ecclesiasticus
quos e pauperum turba recipiat in eorum numerum
qui ecclesiastico aluntur stipendio. Si uero prexerimus
mimos, scurras, scorta, lenas, ambubaias, decoctores,
milites, nebulones, et hoc genus omne ecclesiasticis
nutrire opibus, sentiemus aliquando potentem illam
dei manum quam monachis et sacrificis pontifitiis ab
utentibus bonis ecclesiasticis uidimus inflictam gra-
uiter. Confutatur item ex praesenti loco Pauli quicquid
de anno probationis nugati sunt impurissimi mona-
chi. Equidem insigne est humanae infirmitatis argu-
mentum, quod apostolus tantus noluit uiduam recipi
minorem annis sexaginta. Arbitror profecto hoc apo
stoli iudiciumn egregie nobis obseruandum tenendumque ́
ne praecipitanter et inconsulte nimis agentes adul-
terii, fornicationis et scelerum nephandissimorum
authores fiamus.

Porro iuniores uiduas reiice,
cum enim lasciuire coeperint aduer-
sus Christum, nubere uolunt, ha-

153AD TIM. CAP. V.

bentes condemnationem quod pri-
mam fidem reiecerint, simul autem
et otiosae discunt circumire domos,
imon non solum otiosae uerume-
tiam garrulae et curiosae, loquen-
tes quae non oportet.

Adhuc exprimit planioribus et pluribus uerbis
quod quidem ex disputatis colligi potuisset sed mino-
re cum authoritate. Ergo veωτέρας id est iuniores in
quit et minores annis sexaginta uiduas a stipendio
uiduarumque collegio procul arcebis ecclesiastico. Atque
hic causas recenset cum uarias tum grauissimas. Prima
huiusmodi est, Quae recipiuntur uiduae quasi carni et
mundo iam mortuae ueluti Christo nubunt et spem de
se praebent nunquam se ad coniugia mundi aspiratu-
ras. Caeterum cum uires sint adhuc integrae et anni
ad nuptias congrui, quibus iam accessit otium potissi-
mum et efficacissimum ad excitandam alendamque li-
bidinem incitabulum, fit ut uictae iam cupiditatibus of
ficii et instituti sui immemores ferocire lasciuireque ́
(Sρηνῖαμ enim ferocire significat siue lasciuire,
quod deductum est a uerbo seρeμ ceu metaphora
sumpta a iumentis quae cum pabulo ferociunt, auel-
lunt habenas et suopte arbitrio feruntur) incipiant

COMMENT. IN I. EPIST.

et omnino nubere uelint. Et sane nubere per se qui-
dem uitio caret. Honorabile enim est connubium a-
pud omnes. Quia uero fidem et Christo sponso et ec-
clesiae dederunt semel, et sese sua sponte abdicarunt
connubio, hinc lasciuia et nuptiae earum in ignomini
am uergunt Christi, id quod Paulus dixit Lasciuire ad
uersus Christum. Et prophani homines culpam istam
iis non imputant quorum uitio fit, sed religioni omnem
et Christo impingunt, clamantes, Haec illa nimirum
egregia uiduarum Christianarum castimonia est, haec
sacrosancta Christianorum fides, haec denique illa ec-
clesia est quae libidini nutrimenta suppeditat, seilicet.
Atque boc quidem alterum uitium est quo et Chri-
stum et ecclesiam totam denique reli gionem infamant. Ad
haeret huic et alterum, nempe quod uiduae sibiipsis
perpetuam inurunt ignominiae maculam, dum scilicet
fidem pactam soluunt. Paulus enim per κρῖμα id est
iudicium, quod interpres noster non male uertit con-
demnationem non intellexit animae perditionem sed
maculam infamiae ein nadred unno furzugldao
man sy diumb vssryot vno bsoillt. Verum at
tigimus hunc locum et in Comment. nostris in cap.
23.Act. apost. Et Paraphrastes eodem modo hunc lo-
cum explicans, Atque interim hanc infamiae maculam,
inquit, sibi contrahunt, quod fidem quam Christo pa
cti uidentur fecerint irritam, duplici nomine notandae

154AD TIM. CAP. V.

et quod temere susceperint professionem castitatis
non satis exploratis uiribus, et quod a suscepta resi-
lierint. Impugnat hic locus Vota et uitam monasti-
cam in uniuersum omnem quam fortissime. Idem enim
iudicium est de Monachis et Nonnis quod de Viduis.
Tam aperta et firma sunt hic omniaut solus hic lo-
cus Vota prohibuisset monastica, nisi peccata nostra
meruissent aliud. Supersunt et alia incommoda istis
haud meliora. Tametsi enim non lasciuiant, inquit, ad
uersus Christum neque uiolent pactam fidem, attamen
conuersationem uitae ita instituunt ut plane dedecori
sint ecclesiae. Otium enim omnium uitiorum suscita-
bulum et alimentum docet illas oberrare per aedes a-
lienas, atque in his nugari et garrire quae uiduas imo
honestas mulieres non decet. Accedit his et curiositas
quae et haec et aliain ipsis pariet dedecora. Et curio
sitas quidem foedum in omnibus hominibus, praecipue
autem in foeminis uitium est. Atqui hisce uitiis omni
bus certo ita inuoluentur scio ut uiduitas ipsarum plus
ignominiae quam gloriae habitura sit in ecclesia. Quid
ergo fiet?

Volo igitur iuniores nubere,
liberos gignere, domum admini-
strare, nullam occasionem dare ad-
uersario ut habeat maledicendi cau-

COMMENT. IN I. EPIST.

sam. lam enim nonnullae deflexe-
runt sequutae Sathanam.

Planissima sunt quae dicit, Cum ergo ait haec
ita habeant tutius multo est ut uiduae iuniores nubant
maritis quorum authoritate coerceatur ipsarum li-
centia, ut gignant liberos et administrent familiam,
qua re fiet ut ab otio abstractae et garrulae et curio-
sae esse desinant, sed ea potius curent quae familiae sunt.
Et haec plane optima est omnium mulierum discipli-
na, quae et coelitus ad nos delata et uoce propheta-
rum ac apostolorum nobis proposita, sanctissimorum
quoque hominum exemplis comprobata est, ut nunc con
scientia bona corruptissimam illam disciplinam mo-
nasticam diuersum praecipientem contemnamus et
damnemus. Addit his aliud quoque praeceptum aposto-
lus, Sic uidelicet uitam instituant mulierculae ne ullam
dent calumniatoribus maledicendi ansam. In quo bre-
ui accinctoque praecepto multa simul monita continen
tur. Ne ipsam exquisitior cultus infamet, ne oculorum
nutibus et hilaritate uultus uirorum post se greges
trahat et conueniat ei uersiculus ille uulgatus, Risit
et arguto quiddam promisit ocello: breuiter ne quid
uel dictis uel factis aut denique toto corporis habitu de-
signet quod in impudentiae aut sinistram inhonestamue
alians suspicionem rapi possit. lam cum praeceptum de

155AD TIM. CAP. V.

reiiciendis iunioribus uiduis matrimonioque subiugan-
dis uideri poterat alicui nimis seuerum, sub finem ap-
pendit praecepti sui rationem siue defensionem com-
prehensam parcissimis hisce uerbis, Iam enim nonnul
lae deflexerunt sequutae Sathanam. Argumentatur e-
nim ab exemplo et ait, Non temere praecipio iunio-
res reiicere uiduas. Iam enim quarundam perfidia do
cuit quid ipsis fidamus, nihil plane. Nam semel susce-
ptae in curam ecclesiae mox atque otii sensere blandimen
ta simul et lasciuire coeperunt, et ruptis pudicitiae
uinculis scortari quoque , circumcursitare, curiose age-
re, cornicari, calumniari, breuiter sathanam imitari
exintegro. Ista porro non fient cum maximo ecclesiae
et religionis detrimento, si retineantur in officio et
coniugio sancto eaque ratione abarceantur ab otio a
hypocrisi et sanctimonia siue castitate ficta. Haec per
omnia quadrant et monasticis.

Quod si quis fidelis aut si qua
fidelis habet uiduas, suppeditet il-
lis et non oneretur ecclesia, ut his
quae uerae uiduae sunt suppetat.

Verum opponit hic aliquis, Tantae uero opes quan
tae uiduae meae uel ad uitam sustent andam uel maritum
aliquem conciliandum sufficerent non suppetunt, ic-

COMMENT. IN I. EPIST.

circo ad ecclesiae cogor subsidium confugere. Respon
det apostolus, Plane non est necesse ut egestatis gratia
castitatis professionem ulla suscipiat uidua. Debet enim
horum inopia cognatorum subleuari beneficentia.
Non enim par est ut Christianus aut Christiana cuius
pietas debebat etiam alienis opitulari sibi cogna-
tam uiduam destituat et alendam obtrudat ecclesiae.
Hinc enim sequitur incommodum duplex. Prius one-
ratur ecclesia, posterius exhaustis demum facultatibus
ecclesiasticis non supererit quo alantur uerae uiduae.
At hodie neglectis istis ueluti nunquam uel dictis uel
scriptis a Christi domini apostolis audent opulentio-
res magnates et nobiles liberos suos ecclesiae alendos
obtrudere. Quibus enim numerosa obtingit soboles
ii ex omnibus unum aliquem ueluti familiae columen
deligunt, huic relinquunt haereditatem et facultates
omnes, caeteros uero uel fatuos uel non prorsus qui-
dem insipidos sed infoeliciores tamen ueluti spurios
abdicant maximeque reluctantes curae committunt ec-
clesiasticae. Videmus enim maximam ecclesiasticarum
facultatum portionem in huiusmodi hominum pote-
statem esse redactam. Atque hi quidem in ecclesiasticis
opibus luxuriant hodie. Multi his ueritatem euange-
licam renascentem oppugnant. Hi cum magnatum
sanguine sint creti proceres et uiros in republica pri
marios habent et fautores instituti sui et defensores,

156AD TIM. CAP. V.

mutuasque utrinque sibi conferunt operas, uerum uincet
tandem ueritas, restituetque usui genuino ecclesiae suae
thesauros Christus dominus. Cui gloria in saecula se-
culorum, Amen. Haec uero de Viduis hactenus.

Qui bene praesunt presbyteri
duplici honore digni habeantur,
maxime ii qui laborant in sermo-
ne et doctrina. Dicit enim scriptu-
ra, Boui trituranti non obligabis
os. Et, Dignus est operarius mer-
cede sua.

Ad disputationem de Alimonia Viduarum in qua
comprehendimus omnem pauperum curam pertinet
et tractatio de stipendio episcoporum. Namut paupe
res ita presbyteri quoque ecclesiae toti seruientes ex ec-
clesiastico alendi sunt aerario. Sed et Christus ipse et
apostoli ex munificentia uixerunt sponte offerentium.
Et in Corinthiis scripsit Apostolus, An nescitis quod
hi qui in sacris operantur ex sacrificio uiuunt? Qui
sacrario assistunt una cum sacrario partem accipi-
unt? Sic et dominus ordinauit ut qui euangelium an-
nunciant de euangelio uiuant. Legimus praeterea in
Actis apostolorum uiros cordatiores facultates suas
rd pedes apportasse apostolorum, quibus et paupe-

COMMENT. IN I. EPIST.

peribus et uiris subueniretur ecclesiasticis. Eius rei
gratia et hoc exemplum imitantes maiores nostri
tam primarii quam plebei uiri facultates suas donarunt
ecclesiis. Quo ego pertinere puto regum donationes,
nobilium fundationes, decimas, possessionum ususfru-
ctus, ipsas possessiones, omnes denique opes ecclesiasti-
cas. Has uero prisci illi patres nostri et religionis ue-
rae Mecoenates proculdubio studiosis et pauperibus,
non otiosis et uentribus desti narunt alendis. Neque du
bium est quin ueteres illi sancti et docti episcopi istis
sancte sint usi. Certe Gregorius ille magnus episcopus
Roma ad Cantuarien. Episcopum August. disertis uer
bis, Mos, inquit, sedis est apostolicae ordinatis episco-
pis praecepta tradere, ut ex omni stipendio quod acce
dit quatuor fieri debeant portiones, una uidelicet e-
piscopo et familiae propter hospitalitatem atque susce
ptionem, alia clero, tertia pauperibus, quarta eccle-
siis reparandis. Intellexit autem per Clerum diacono-
rum siue studiosorum collegia. Nam et ueterum coe-
nobia aliud non fuerunt quam studiosorum collegia
et pauperum xenodochia. Id quod liquet uel ex Au-
gustini uita per Posidonium conscripta, in cuius 5.11.
23. et 24. cap. plurima quae huc faciunt inuenies. Ha-
ctenus ergo in dispensandis facultatibus ecclesiasticis
haud uehementer peccatum est uel a mediae aetatis ac
posterioris saeculi episcopis. Tandem uero ubi tempo-

157AD TIM.

rum iniuria et supina episcoporum postremi saeculi
negligentia pro religione obrepsisset superstitio, ui-
rique ecclesiastici dominari non ministrare et princi-
pes non dispensatores rerum ecclesiasticarum esseuel
lent, factum est ut noua religionis facie constituta in a-
lium quoque usum conuersae sint opes ecelesiasticae, et
nunc cedant non studiosis, pauperibus, ueris fidei san-
ctae praedicatoribus et iis quibus destinatae sunt ab ini
tio usibus, sed Pontificibus episcopisque hoc est regibus
et principibus, monachis et sacrificis hoc est super
stitionum ministris, quibus interim ex superstitioso-
rum hominum obsequiis haud parum accessit diuitia
rum, adeo ut in horum potestate sint hodie cultissima
et opima omnium regnorum et nationum loca, Cu-
ius quidem rei gratia mira hodie oboritur omnium
commixtio rerum, tam sane periculosa ut nisi huic ma
turo aliquo subueniatur consilio damnum aliquod ma
ximum toti Christiano orbi datura sit aliquando. Au-
rum quidem hoc plane Tolosanum est, neque iniustum
facile uel usum uel possessorem patitur. Proinde non
est quod huic negotio consultum putent principes et
magistratus Christiani si ecclesiis direptis omnes facul
tates ecclesiasticas conuertant in usus prophanos. Non
enim in hoc primitus destinatae sunt a testatoribus piis
sed in usus sacros. Habent reges et magistratus tribu-
ta et uectigalia sua, habent aeraria publica, habent

COMMENT. IN I. EPIST.

donationes et reditus suos iis utantur ad res prophas
nas et non depraedentur temere ecclesias Christi. Quod
si omnino satisfacere suo uolunt officio, aboleant potius
impios bonorum ecclesiasticorum abusus, imo si epi-
scopi sua sponte iugum Christi recipere nolint reuo-
cent ipsi pietatem auitam, restituant ecclesiae religio-
nem ueram quantumque conseruandae et alendae huic
sufficiat facultates ex omnibus ecclesiasticis opibus
praecipue autem e priscis istis donationibus seligant
priscumque ueteris ecclesiae reuocent institutum. Pri-
sco autem instituto liberaliter et quantum cuique sa-
tis erat ipsumque deposcebat decorum prospiciebatur
ex aerario ecclesiastico studiis honestioribus et sacris,
studiosae iuuentuti, episcopis deinde et familiae ipso-
rum, praecipue uero pauperibus, uiduis, peregrinis, ca
ptiuis et necessitate in ecclesia laborantibus, quin et
ad sarcta tecta portio opum seruabatur certa. Haec in
quam omnia et si qua alia ecclesiae necessaria sunt re
stituant prius quam ecclesiasticarum opum uel obolum
tollant, aut grauissimam supremi numinis ultionem
expectent. Caeterum istis quidem dispositis rite si quid
supfuerit id nequaquam in priuatos insumatur usus sed
cedat magis reipub. uel distribuatur iustis haeredibus,
aut seruetur subleuandae calamitati fu urae. Certe si a-
nimus fuerit simplex sacer et probus, dispensatio quo
que iusta erit. Sacrilegi et auari perperam agent o-

158158
AD TIM. CAP. V

mnia, idque in malum suum maximum. Paulus in prae-
senti, Qui bene praesunt presbyteri ait duplici hono-
re digni habeantur. Intelligit autem omnes in ecclesia
seniores quibus habenae administrationis commissae
sunt. Duplex autem honor duplicatum est subsidium,
aut quod putauit Theophylactus abundans precium
stipendiumue. Hoc uero iis maxime impartiri iubet
qui laborant in sermone et doctrina. Neque enim om-
nes presbyteri in ecclesia laborant in sermone et do-
ctrina. Cum enim uaria sint in ecclesia munia, non
unius quoque generis ministri aut presbyteri sunt. Ve
rum quotquot ecclesiae inseruiunt suo ministerio, sti-
pendio quoq uiuere debent ecclesiastico. Id quod pro
nunciatis quibusdam ex lege et euangelio subiectis
demonstrat atque confirmat. Prius sumptum est ex Deu.
25.cap. Posterius ex Matth.1o.cap. De utroque annota-
uimus quaedam in cap.9. prioris ad Corinth. ut et de
stipendio ministris uerbi soluendo disputauimus in s.
cap.ad Gal. et in5. cap.1. ad Thessalon. Iterum uero
monet honore dignos esse habendos qui bene praesunt
et laborant in uerbo et doctrina, nullam mentionem
facit cantorum, sacrificorum, aut otiosorum hominum.
De his alibi scripsit, Qui non laborat non edat. Quod
interim quidam laborant strenue satis praestaret non
laborare.

COMMENT. IN I. EPIST.

Aduersus presbyterum accusa-
tionem ne admiseris nisi sub duo-
bus aut tribus testibus. Eos ꝗ pec-
cant coram omnibus ardue, ut et
caeteri timorem habeant.

Quemadmodum ministro Christi sedulo et probo
debetur alimonia ita et defensio, at huiusmodi ne pa-
trocinium inueniat aut sperare possit in scelere, sed
hic quoque habeat quod metuat. Iccirco apostolus, Ad
uersus presbyterum ait accusationem ne admiseris ni-
si sub duobus aut tribus testibus. Ratio uero huius le-
gis haec est. Presbyter ueritatis est minister. At obse-
quium, iuxta Comici sententiam, amicos ueritas odium
parit: quocirca metuendum est perpetuo ne quid for
san tentent ex odio et inuidia qui accusant presbyte
rum quo licentius peccent porro. Deinde nisi integra
et sacrosancta sit sacerdotis authoritas profecto per
quam uilis erit eiusdem doctrina. Iam si liberum per-
mittatur omnibus quoties libet sacerdotis uel uitam
uel doctrinam incessere, plane concidit istius authori
tas. Vt itaque et authoritas sacerdotis esset illibata et
doctrina eius nulla notaretur infamia praecipit aposto
lus ne qua aduersus presbyterum accusatio recipiatur
nisi eadem legitime duorum aut trium testimonio fue-

159AD TIM. CAP. V.

rit comprobata. Addit huic legi nunc aliam, Quod si
accusatio isti intentata rite fuerit comprobata, certe
tantum non obstabit illius authoritas aut doctrinae di-
gnitas quominus arguatur grauissime, idque coram om-
nibus. Causa uero huius legis est, ne sibi ob sacer
dotii functionem placeat quisquam et mox sibi pu-
tet licere quod libet, uerum cogitet magis quod pu-
blico fungatur munere et quod peccata ipsius iam
non priuata sint sed publica quodque contagio infici-
ant reliquos etiam. Ergo ne episcoporum impunitas
pernitiosum exemplum ministret multitudini, quin
potius uniuersa ecclesia, uidens ne episcopo quidem
impune esse peccare, metuat certoque sibi persuadeat
peccata sua non fore impunita, tam districte praecepit
apostolus ut presbyterum palam arguat episcopus syn
cerior. Nemini autem hae leges nouae uideri debent.
Apud omnes enim gentes concessa sunt iusta et aequa,
quamuis apud alias et nimia nonnunquam ministris
sacrorum priuilegia. His interim adiectae sunt et pri
uatae quaedam leges quae acerrime iuberent in impu-
ros aut negligentiores animaduertere. Haec ego omnia
quae scilicet intra modum aequum et iustum consistunt
hodie uellem reuocata a primariis uiris religionis no-
strae, quod certo habeam exploratum ne rempubli-
cam quidem sine istis foeliciter habituram diu. Immu-
nitatem Papisticam et licentiam istam nimiam non
probo interim,

COMMENT. IN I. EPIST.

Obtestor in conspectu dei et
domini lesu Christi et electorum
angelorum ut haec serues sine prae-
cipitatione iudicii, nihil faciens iu-
xta propensionem animi,

Solent autem ad munia gnauiter et fideliter o-
beunda sacramento astringi quibus aliqua in repub.
functio obuenit. Ad quem morem apostolus Timothe-
um nunc obtestatur et ait, Obtestor te Timothee, per
Deum patrem, quo teste et authore geritur haec res,
perque Iesum Christum cuius ministri sumus, perque ele
ctos angelos dei ministros, et istarum rerum specta-
tores ut ea quae tibi praescripsi hactenus praecipue au-
tem de iudiciis obeundis serues χωρις προκριματος,
id est sine praeiudicio. Est autem praeiudicium cum ex
opinione concepta temere quidpiam agitur, et iudi-
camus ipsi apud nos antequam compertum habemus,
cum magis ex ipsa re cognita colligenda sit sententia.
etηδιε μ ττοισομματα πρόσηλισιμ, id est nihil faciens
in aliam partem inclinans. Nullus enim hic affectus uo
candus est in consilium, sed quod ipsa res poscit quod
denique aequum et iustum iubet faciendum est. Haec ue
ro memori mente reponenda sunt ut perpetuo oculis
obuersentur nostris utque haec primum cogitemus in

160AD TIM. CAP. V.

omnibus nostris functionibus, praecipue iis quibus uel
iudicia agitamus uel ministros ecclesiis ordinamus. Se
quitur enim quod ad haec pertinet.

Manus cito ne cui imponas, ne
que communices peccatis alienis.
Temetipsum purum serua.

Manus enim imponere aliud non est quam ecclesiae
aliquem praeficere et ordinare. Caeterum hic magno
et acri opus est iudicio cauendumque ne quid fiat uel
ex praeiudicio uel in hanc uel illam partem. Si enim in
dignus aliquis hoc est uel indoctus uel impurus ordina
tur, iam scelera quoque impuri huius hominis eum pol-
luunt qui inexplorato aut indigno sanctam illam de-
legauit functionem. Manuum enim impositio commu
nionis signum est. Praeterea uidetur uitiis fauere quis-
quis commaculatum uitiis subuehit ad honores. Hic ue£
ro Paulus, Nolo te graues, inquit, alienis peccatis, uo-
lo ut purum et illibatum te custodias. Aliena enim
peccata sunt quae licet ipsi opere non faciamus sine no
bis tamen hoc est sine nostro consilio impulsu admini-
culo et suffragio non fiunt, quae quidem patent latissi
me. Ex quibus liquido colligi potest quantis se pecca-
tis obstrinxerint onerarintque quibus hactenus fuit or-
dinandi potestas. Experientia enim elamitat quales or
dinauerint. Videant hodie quoque quid agant quibus

COMMENT. IN I. EPIST.

haec functio delegata est in ecclesia.

Ne posthac bibas aquam, sed
uino paululo utere propter stoma-
chum tuum et crebras tuas infir-
mitates.

Cohaeret hoc praeceptum cum superioribus quod
in his meminisset puritatis, deinde praecepisset ut sibi
ab alienis caueret peccatis, nunc ergo praecipit de u-
su uini ne se nimia conficeret abstinentia, hoc est ne pu
taret se puritati studere, interim uero sese propria pe
rimeret culpa. Nam crimen et infamiam homicidii la
trociniique subterfugere ac declinare non potest quis-
quis nimia inedia aut nimio corporis neglectu se con-
ficit et officiis pietatis ante tempus inutilem reddit.
Huc refero immoderata studia, uigilias nimias, labo-
res ultra uires susceptos, et quaecunque alia huius gene
ris sunt. Prudenter enim deus ( quod ait Ambro.) sibi
seruiri uult, non ut serui eius nimietate sua debiles fi-
ant et postea medicorum suffragia requirant. Ten-
perandum est enim ut si fieri potest coeptum obsequi
um gradatim prouehatur quam per inconsiderantiam
minuatur. Intemperantia ipsam animam inquietam fa£
cit ut cum de infirmitate sollicita est non tantum dedi
ta sit diuinis seruitiis. Peccant ergo grauiter quotquot
abstinentia nimia et laboribus inexhaustis uires ani-

161AD TIM. CAP. V.

mi et corporis exhauriunt itaque praematuro senio con
senescunt, adeout cum officiis pietatis ecclesiae debe-
bant maxime utiles esse olim sese fecerunt inutiles.
Colligimus autem ex hoc loco Timotheum fuisse ab-
stemium. Certe Plato de legibus iubet pueros usque ad
etatem XVIII. annorum a uino abstinere quod non
sit necesse ignem igni addere. Inde uero usque ad XL.
modice uti. Post eam aetatem se plusculum inuitare ad
uitae taedium leuandum. Itaque Paulus, Paululo inquit ui
no utere, idque propter stomachum tuum et crebras tu
as infirmitates. Inest enim uino temperate sumpto mi
ra medicandi uis. De qua re qui uult legat 2.ca.23. lib.
Pli. Hoc ipsum si sumatur immodice maximorum quoquam
causa est morborum, id quod idem ille Plinius testatur
lib.14.cap.22. Nostri episcopi nulla praeceptione ut ui
num bibant opus habent cum ultro bibant copiosius
quam deceat. Freno ergo cohibendi calcaribus nequa-
quam exagitandi sunt.

Quorundam hominum pecca-
ta ante manifesta sunt praeceden-
tia ad iudicium, quosdam uero et
subsequuntur. Consimiliter et bo-
na opera prius manifesta sunt, et
ea quae secus habent occultari non
possunt.

COMMENT. IN I. EPIST.

Epanaphora est. Redit enim ad id quod praecepe
rat ne communicaret peccatis alienis, et ait, Nolim
autem existimes omnia tuorum peccata tibi esse impi
tanda, sed ea tantum quae manifesta sunt. Verbi gra-
tia, Vixit aliquis inter uos adeo perdite ut nemo hacte
nus quicquam sibi de hoc homine bonae frugis potuit
polliceri, huic uero communicas tu et hunc subuehis
ad honores et officia publica, in quibus administran-
dis sui per omnia similis nihil facit laude dignum sed
omnia corruptissime, istius certe corruptio et pecca-
ta merito tibi quoque imputantur, qui non nescieris cui
communicaueris et quali imposueris manus. Rursus
insinuat se amicitiae tuae alius quispiam et ipse corru-
ptus et nepharius, uerum nouit interim improbitatem
suam dissimulare ut humano iudicio deprehendi non
possit. Tali si communicaueris aut functionem commi
seris publicam in qua gerenda boni uiri officio non fun
gatur sed erumpens palam factitet quod clam hacte-
nus gessit ad occasionem in pectore, nequaquam istius
improbitatis particeps eris, cum talem esse nescieris,
Facit ergo apostolus duo peccati genera. In primo ge-
nere sunt manifesta illa praecedentia ad iudicium. In
secundo genere sunt occulta subsequentia iudicium.
Per iudicium autem intelligunt alii extremum iudici-
um, ego uero hominis iudicium et cognitionem intel
ligo, ut praecedentia iudicium ea sint peccata qua

162AD TIM. CAP. VI.

pracesserunt et cognitionem nostram non subter-
fugerunt, quippe cum prius sint facta quam nos de
homine formauerimus iudicium. Subsequentia er-
go erunt quae postea facta sunt aut fiunt, et de qui-
bus iudicare prius non licuit, utpote nondum factis.
Consimilem esse rationem bonorum operum nemo iam
est qui non intelligat. Ista uero si obseruemus fideliter
plurimum commodi afferent nobis in omni uita no-
stra. Latissime enim patet istarum sanctissimarum le-
gum saluberrimus usus. Nos potissima perstringimus
tantum, ne quem oneremus disputatione nimis proli-
xa. Pii uero lectoris fuerit ista pro rerum, locorum,
personarum et temporum ratione copiosius et pru
dentius diducere. Commentatoris uice fungor non o-
ratoris. Indico non explico omnia. Sententiam uero uer
borum Pauli quanta possum diligentia et breuitate
expono.

CAP. VI.

Quicunque sub iugo sunt serui
suos dominos omni honore di-
gnos ducant, ne nomen dei et do-
ctrina male audiat. Qui uero fide-
les habent dominos ne contemnant,
sed magis inseruiant quod fideles
sint ac dilecti qui beneficentiae par-

COMMENT. IN I. EPIST.

ticipes sunt.

Praescribit formulam qua utantur episcopi in insti
tuendis Seruis informandisque officiis eorum. Loquitur
autem de Christianis Seruis non ministris quidem sed
seruitutem seruientibus, quale seruorum genus olim
cum apud Hebraeos et Gentes reliquas, tum hodie a-
pud Turcas frequentissimum est. Hinc uero periphra
stica notatione seruitutis ingenium notans significan-
ter, Quicunque ait sub iugo serui sunt, id est, Quicunque
libertate amissa colla sua submiserunt alieno imperio,
ut non suo sed alieno uiuant arbitrio, obediant domi-
nis suis. Sumpta est enim a bubus metaphora quorum
libertas iugo cornibus imposito alligatoque opprimi-
tur: ita uero et seruitus hominem liberum alieno sub-
iicit imperio ut iam non sibi sed domino suo uiuat ab
huius nutu et imperio pendeat. Horum ponit genera
duo. Alii enim ethnicis parent dominis, fidelibus siue
Christianis alii. Iam erant in seruorum turba non pau
ci qui crederent Christiana libertate se quoque a Domi
norum suorum liberatos esse imperio. Nam ad hune
modum argutabantur, Si dominus impius est indignum
plane cui seruiat sanguine Christi redemptus. Si uero
pius est dominus, iam maxime iniquum est ut a seruo
officium petat quem in fide agnoscit esse fratrem. At
Paulus longe aliud sentiens praecipit episcopo ut do-
ceat seruos obedire dominis suis. Et principio quidem

163AD TIM. CAP. VI.

loquitur de iis quibus obtigere domini infideles. Hi in
quit, τούσἰδείους δεσπόταρ, id est proprios illos
dominos suos non ideo contemnant quia infideles sunt,
sed omni honore dignos ducant, hoc est ament et re-
uereantur et quaecunque ipsis debent officia praestent
fidelissime. Addit stimulum, Ne nomen et doctrina
dei male audiat. Siquidem non poterit non Christi et
nomen et doctrina apud Gentes fieri infamis et inui
diosa si conspexerint uos per illam plane mutatos nunc
procaciores incommodiores minusque fidos esse factos
quam eratis priusquam nomen Christi profiteremini.
Nil plane nouum si assidue querantur doctrinam quam
uocant nouam seditionis esse seminarium. Oportet i-
gitur per omnia ita nos erga ethnicos gerere ut senti-
ant per religionem factos esse commodiores iustiores
et officiosiores. Atque hac ratione si qua alia pertrahe
mus istos in religionem nostram, cum morum asperi-
tate et conuitiis illos tam a nobis quam a religione
prorsum alienemus. Deinde hoc ipsum praescribit e-
tiam Seruis iis qui dominos nacti sunt Christianos.
Qui uero fideles id est Christianos habent dominos,
inquit, non ideo contemnaut quod fratres facti sunt
hoc est quia fidem receperunt et in consortium uene
re fidelium. Tamet si enim fides Christiana quod inte-
riorem attinet hominem omnes aequet, in Christo enim
Iesu non est masculus aut foemina, dominus aut seruus,

COMMENT. IN I. EPIST.

tobilis aut plebeius, sed omnes unum sumus in Chri-
sto, attamen quod exteriorem hominem et politiam
attinet rerum humanarum, praeest dominus, et subest
Jeruus. Vnde alibi quoque praecepit Paulus, Reddite ti-
morem et honorem iis quibus debetis, et quilibet in
sua uocatione permaneat. Et in praesenti uerbis clarissi
mis idem praecipiens, Tantum abest inquit ut domini
receptae fidei Christianae gratia aspernandi deserendi
ue uideantur ut hoc nomine magis sint obseruandi. At-
que huius praecepti sui causam eandem per antistre-
phon subiungit ob quam seruis domini Christiani uide
bantur negligendi, óτι πις οί ἐισι κα) ἀγαπητοί,
οι τῆς ἐνεργεσίας ἀντιλαμβαυόμενοι, id est,
Quia fideles sunt et delecti siue contenti et beneficen
tiae recompensatores. Quia, inquit, iam non modo do-
mini sed etiam fratres id est fideles sunt, ideo magis
nunc quam olim obedire illis et inseruire debetis. De
inde quia iam non morosi et difficiles sunt amplius
sed per fidem facti ἀγαπητoι, qui officia uestra boni
consulere norunt et aequis contenti sunt seruitiis. Nam
αγαττάω significat et diligo et boni consulo siue
contentus sum. His accedit tertium, Quia beneficen-
tiae ipsorum participes estis, et nunc quidem liberali-
us quam olim. Cum enim fidem Christi receperunt do
mini uestri nunc quidem magis benefici per fidem fa-
cti officia uestra in se collata munificentius recompen

164AD TIM.

fabunt. Ad hunc modum exposuit haec Pauli uerba et
Theophyl, cuius uerba si quis requirat haec sunt, Do-
mino fideli magis inseruies, praesertim cum inte sit i-
dem beneficus, quippe qui ut te alat et uestem suppe-
ditet et bona reliqua impartiatur curis maximis affli
ctetur. Haec Theophy. Monent haec quoque dominos of
ficii sui. Verum qui plura de hac re cupit legat quae
annotaui in s. cap. ad Ephes.Porro si Christiani sunt
qui seruorum utuntur opera, profecto Christianorum
nomine non exciderunt qui ex pecuniis uel possessio-
nibus usumfructum non iniquum percipiunt. Refelli-
tur ergo hoc Pauli loco peruersus Catabaptistarum
error, qui Christianos esse negant quicunque uel seruo-
rum opera utuntur uel ex usufructu non iniquouicti-
tant. Fatemur sane perfectiorem esse qui seruis suis
manumissis omnes libertate donat, aut qui mutuum
dat et inde nihil sperat, uerum nullo modo patietur
ueritas ut Christiano priuetur consortio, qui seruorum
opera moderate utitur et de elocatis facultatibus fru
ctum percipit aequum. De qua re copiosius disputaui
in lib. olim contra Catabaptistas aeditis, Certe episco
porum est haec contra furaces et seditiosos tradere
fideliter ne quis praetexens pietatem ueritatem bla-
sphemet.

Haecdoce et exhortare. Si quis

COMMENT. IN I. EPIST.

diuersam sequitur doctrinam et
non accedit sanis sermonibus do-
mini nostri lesu Christi et ei quae
secundum pietatem est doctrinae,
is inflatus est, nihil sciens, sed insa-
niens circa quaestiones et disputa-
tionum pugnas.

Colligit summam rei et infert nune quod potissi-
mum hac epistola intendit, ut episcopus ecclesiis sa-
nam doctrinam tradat. Haec, inquit, quae praescripsi
hic et docui alibi doceto fideliter, ad ea hominum a-
nimos exhortato et exerceto. Verum obiicit hic ali-
quis, Atqui nolent multi hoc doctrinae genus, uolent a-
liud sibi tradi, adeoque ipsimet aliud docebunt. Hic er-
go apostolus, Si quis, inquit, diuersam sequitur doctri-
nam et c. Perstringit autem ueritatis et simplicita-
tis Christianae aduersarios ac corruptores, docens ipsos
omni modo fugiendos esse. Duo uero in his praecipue
accusat, studium conflictandi et cumulandi opum si-
ue quaestus. Quae quidem episcoporum praecipue pe-
stes sunt, quamobrem a Paulo in praesenti suis plane
coloribus distinguuntur. Si quis inquit, ἐτεροδιιδα-
σκαλe͂, id est uel diuersa docet uel diuersam seqtur
doctrinam, et non accedit sanis sermonibus donini

165AD TIM. CAP. VI.

nostri lesu Christi, hoc est ei quae secundum pietatem
est doctrinae, fidem nimirum et charitatem tradenti,
is inflatus est, nihil sciens, et iccirco negligendus. Nam
1.ad Cor.8.cap. idem, Scientia inflat inquit, charitas
aedificat. Quod si quis uidetur sibi aliquid scire, non-
dum ita doctus est ut doctum esse oportebat. At qui
Deum diligit hunc docuit atque eruditum reddidit de-
us. Et ad Rom.12.cap. Dico inquit per gratiam quae
data est mihi cuilibet uersanti inter uos ne quis arro-
ganter de se sentiat sed ita sentiat ut modestus et so-
brius sit ut cuique deus partitus est mensuram fidei. Pro
inde uera et iusta scientia intra metas fidei et chari-
tatis manens humilis et sobria est. Vbi uero superbia
et arrogantia est, ubi fidei et charitatis regulae ne-
gliguntur, ibi nihil solidae est sapientiae utut uerba ap£
paratus denique totus uitae habitus splendeat. Recte er-
go Paulus dixit, Qui non accedit sanis sermonibus
Christi is inflatus est nihil sciens, ἀ λα νοσῶμ sed ae-
grotans circa quaestiones uα) λoγομαχιας, et uer
borum siue disputationum pugnas. Id quod mire in
eos quadrat qui omnibus saeculis pura et simplici reli
cta ueritate de rebus nihili disputare coeperunt. Cuius
quidem generis sunt Valentinianorum apud Iraeneum
et Tertullianum deliria, et caeterae haereticorum di
sputationes prodigiosae. Nostro saeculo quaestionum la
birynthis et uerborum pugnis inuoluerunt religio-

COMMENT. IN I. EPIST.

nem circa uerba digladiantes ipsamque rem negligentes,
Scholasticae Theologiae authores, ut parum in his liceat
inuenire simplicitatis et puritatis apostolicae, quae qui
dem ut simplicissima est ita abhorret ab omni uerbo-
rum pugna et quaestionum tricis. Docet autem quam
simplicissime fidem innocentiam et charitatem. Ergo
de pietate uera in hac magna est cura, de uerbis aut
quaestionibus nulla concertatio. Vera enim religio non
poterit non negligi cum toti ad disputandum et rixan
dum conuertimur. Caeterum hie non omnes damna-
mus disputationes sed eas tantum quae huiusmodi sunt
quales iam describit apostolus.

Ex quibus nascitur inuidia, con-
tentio, maledicentia, suspitiones
malae, superuacaneae conflictatio-
nes hominum mente corruptorum,
et quibus adempta est ueritas, qui
existimant quaestum esse pietatem.
Se iungere ab his.

Alterum hoc est malum ex duobus quibus diximus
episcopos ceu peste infectos interire, studium nempe
conflictandi siue disputandi. Illud iam uiribus et fru-
ctibus suis enumeratis graphice depingit. Ex huiusmo
di rixosis inquit concertationibus nascitur inuidia, pri

166AD TIM. CAP. VI.

mum dum ex aliorum authoritate eleuata nobis para
mus authoritatem, nec gloriam dei aut ueritatem sed
propriam inquirimus laudem et popularium applau
sum. Deinde nascuntur contentiones dum gliscente ri£
xarum calore nullus alii uult concedere. Hinc ubi res
exiit in rabiem furor disputantium uberrime profun-
dit exquisitissima conuitia, et nonnunquam a uerbis
ad uerbera descenditur. Praeterea nascuntur et im-
piae suspitiones in Deum et omnem pietatem dum nul
lum facimus inquirendi dubitandi et ratiocinandi fi
nem, dum ea quae simplicissima alias sunt uocamus in
quaestionem. Quo mihi egregia certe Tertulliani uer-
ba pertinere uidentur quae ad hunc modum leguntur
in libello de praescription. haereticorum, Quid Athe-
nis et Hierosolymis? Quid Academiae et Ecclesiae?
Quid haereticis et Christianis? Nostra institutio de
porticu Solomonis est, qui et ipse tradiderat dominum
in simplicitate cordis esse quaerendum. Viderint qui
Stoicum et Platonicum et Dialecticum Christianis-
mo praetulerunt. Nobis curiositate opus non est post
Christum Iesum, nec inquisitione post Euangeliam.
Cum credimus nihil desyderamus ultra credere. Et
paulo post, At enim si quod debui credere credidi, et
aliud denuo puto requirendum, spero utique aliud esse
inueniendum, nullo modo speraturus istud nisi quia
aut non credideram qui uidebar credidisse aut desii

COMMENT. IN I. EPIST.

eredidisse. Ita fidem meam deserens negator inuenior.
Semel dixerim, Nemo quaerit nisi qui aut non habuit
aut perdidit. Haec Tertull. Nascuntur item ex disputa-
tionibus atque quaestionibus illis παραδ'ίατριssαι. Di-
cuntur autem authore Eras. congressus et disputatio
nes philosophorum Diatribae Graecis, quas hic addita
praepositione inutiles facit et nihil ad rem pertinen-
tes. Addit idem Graecanica scholia admonere metapho
ram sumptam a scabiosis qui mutuo confrictu conta-
ctuque morbum communicant, ut sensus sit hoc rixo-
sum genus hominum scabiem suam multis ueluti con-
tagio affricare, ut et ipsi contendere, male suspicari,
maledicere et inuidere incipiant. Et hactenus in
ipsam rem strinxit ealamum, iam conuertitur in per-
sonas, Iam qui hisce rebus student homines, ait, sunt
mente corrupti, id est quibus ratio turpibus obtene-
brata affectibus, quod uerum est amplius non uidet,
sed gloriam sectatur et quaestum. Sequitur enim qui-
bus adempta est ueritas et qui existimant quaestum es
se pietatem, hoc est qui utilitate metiuntur religio-
nem. Non enim spectant quantum Christi gloriae et
publicae accedat utilitati, sed quantum ipsis propter re£
ligionem numeretur. His nunc infert quod intendit, Se
iungere ab his. Nam et sapiens praecepit, Contra uer
bosum noli contendere uerbis. Et Paulus ad Titum,
Artrcuunt Oouuuim post unam atque alteram admoni

167AD TIM. CAP. VI.

tionem deuita. Pertinax est hypocrisis et inscitia.
Proinde pietas uerum constanter et simpliciter pro-
ponit et asserit, non indecore contendit. Et multas qui
dem huiusmodi disputationes moderatas et pias lege
re est apud priscos ecclesiae doctores, quorum alii in-
terim sui plane obliti nimium indulsere affectibus. Scho
lasticae autem disputationes et quaedam nostri saeculi
acerbae concertationes parum sane aut nihil plane
laudis obtinebunt apud posteros, quin et nuper ab il
lis abhorrere coeperunt quicunque pietati euangelicae
operam hactenus non infoeliciter nauarunt. Quor-
sum uero attinet, charissimi fratres, nouo quodam do
cendi genere pietatem euangelicam propagare uelle?
Si tenet nos nominis Christi gloria et religio, si hanc
per totum terrae orbem propagare cupimus, cur non
potius iis consiliis in ea re perficienda utimur qua ui-
demus usos domini apostolos, qui nullis contentioni-
bus disputationibus aut curiosis quaestionibus inuolue
runt mysteria euangelica sed pura potius et simplici
ueritate euoluerunt, docentes ea quae pietatis sunt pure
et simpliciter. Quod si cui omnino collubitum est ri-
xari disputare et quaestiones nectere, nectat sane et
rixetur sed deuitetur interim a fidelibus. Est enim ho-
mo mente corruptus et a ueritate alienus ꝗ religionem
non uero iusto aequo et bono, sed utilitate metitur. Si
enim gloriam dei et pictatis profectum quaerit cur sa

COMMENT. IN I. EPIST.

nis sermonibus Iesu Christi non obedit?

Est autem quaestus magnus pi-
etas cum animo sua sorte conten-
to. Nihil enim intulimus in mun-
dum, uidelicet nec efferre quicquam
possumus, sed habentes alimenta
et quibus tegamur his contenti e-
rimus.

Descendit iam ad aliam episcoporum pestem, studi-
um uidelicet pecuniae siue quaestum, quem paulo post
accusabit grauiter, in praesenti ἀυτάρκσαμ laudat ut
a lucri studio abstrahat melius. Alii, inquit, quibus ue-
ritas et religio uenalis est summam foelicitatem exi-
stimant si opibus honoribus et uoluptatibus affluant,
uerum consensus omnium sapientum credit quaestum
uere maximum et beatitudinem in terris absolutissi-
mam esse si quis sit pius, deinde sua sorte praesenti-
busque rebus contentus. Hinc enim disputatum est a-
pud philosophos solum sapientem esse diuitem, eo
quod nihil concupiscat. Qui enim concupiscit adhuc,
nondum satis habet: qui uero satis non habet, reuera di
ues non est. Huc pertinet Psal.111.cuius initium, Beatus
uir qui timet dominum etc. Et Seneca in epistola ad
Lucilium egregia de hac re disputauit praecipue epi-

168AD TIM.

stola 12o. Bias quoque apud Ausonium breuiter et sa-
pienter hoc ipsum docuit quod hic apostolus tradit,
Ait enim, Quae nam summa boni? mens quae sibi con-
scia recti. Quis diues? qui nihil cupiat. Quis pauper?
auarus. Congruit his etiam primus ille Horatii Sermo.
liber mire suggillans cupidos illos et nunquam sua
sorte contentos. Instabilitatem item et incertitudinem
fluxarum opum notat apostolus cum subiicit, Nihil in
tulimus in mundum uidelicet nec efferre quicquam
possumus, Cur ergo diuitiis ut propriis inhaeremus,
cum nostris facultatibus istas neque parauerimus neque
nobiscum intulerimus in mundum, quas denique aliis si
mul atque possidere incipimus relinquere cogimur. Nul
lus igitur ne usus opum, dicat aliquis? Respondet, Opum
usus est ut hominibus suppetant quo uestiantur et a-
lantur. Haec ubi contigerunt homini non est quod frau
datis reliquis sibi eumulet, aut unus omnia occupare
cogitet. Pulchre hunc locum exponens Theoph. De-
finit tandem, inquit, quid ista sufficientia sit, aitque ; suffi£
cientiam esse tantum rerum potiri quantum nobis ad
uictum sat est non ad luxum, et talibus operiri qui-
bus tegatur non ornetur hoc corpus, sitque in uestem
quodcunque offertur. Prudentius quoque doctissime
haec Pauli uerba carmine reddens, canit.

Summa quies nil uelle super quam postulet usus
Debitus, ut simplex alimonia uestis et una

COMMENT. IN I. EPIST.

Infirmos tegat ac recreet mediocriter artus
Expletumque modum naturae non trahat extra.

Caeterum qui uolunt ditescere
incidunt in tentationem et laque-
um, et cupiditates multas, stultas
ac noxias, quae demergunt homi-
nes in exitium et interitum. Siqui-
dem radix omnium malorum est
studium pecuniae, quam quidam
dum appetunt aberrauerunt a fi-
de et seipsos implicuerunt dolori-
bus multis.

Exponit quantis cum periculis coniunctum sit stu-
dium pecuniae et quantum malorum auaritia episco
porum pestis maxima post se trahat. Qui ditescere uo
lunt, inquit, non qui diuites sunt. Fuerunt enim sanctis
simi uiri diuites, nullus autem sanctorum ditescere uo
luit. Nam ditescere uolunt quotquot inuita quod dici
solet Minerua per phas et nephas opes colligere desti
narunt. Qui ergo semel apud sese statuerunt diuitias
corradere incidunt in tentationem et laqueum, hoc
est in cupiditates multas easque stultas et noxias. Tan-
demenim onerati deprimuntur in exitium et interi-

169AD TIM. CAP. VI.

tum ut neque praesentibus bonis neque futuris fruantur.
Id quod Luc.12, et 16. cap. apertissimis paradigmatis
Pposuit dominus. Aristonymus quoque in historia Auari
uitam pollincturae id est coenae mortui comparat ubi
cum adsint caetera, laetitia deest. Quid uero uanius et
stultius diuitum consiliis uel cogitari potest? Habent
in his primas et postremas ambitio luxus et super-
bia. Atqui istis polluitur ineptiis mens ad contempla-
tionem rerum coelestium et aeternarum condita, de-
peritque adeó homo totus tam corpore quam animo. Se
quitur enim Sententia quae haec confirmet et quam
cum Bione sophista communem habet apostolus, Aua
ritiam esse radicem omnium malorum. Cui per omnia
congruit quod Graecorum quidam dixere τump φiλαρ
γυρίαμ μητρότολιρ ἐιναε πἀσησκακίασ, id est,
auaritiam esse totius uitiositatis metropolim. Vnde e-
tiam Cicero Officio. lib.2. Nullum, inquit, est uitium
tetrius quam auaritia. Et Philostratus, Non sunt tracta
biles diuitiae, inquit, debentque inter ardua et difficillima
quaeque comnumerari. Qui enim diuitiis inebriantur sen
sum ac rationem amittunt affectumque sequuntur impel
lentem ad inhonestissima quaeque . Vere enim Prudentius
in Psychomachia canit,

Neque enim est uiolentius ullum
Terrarum uitium quod tantis cladibus aeuum
Mundani inuoluat populi damnetque gehennae.

COMMENT. IN I. EPIST.

Cura, fames, metus, anxietas, periuria, pallor,
Corruptela, dolus, commenta, insomnia, sordes
Eumenides furiae, monstri comitatus aguntur.
Buius generis et alia quaedam ex Sallustio annotaui in
2.cap.1.ad Thess. Sequitur ad haec, Quam quidam dum
appetunt ait aberrauerunt a fide. Alibi enim auari-
tiam appellat idololatriam. Et sane fides scopum pro-
ponit Deum, studium pecuniae cupiditatem. At domi-
nus dicit, Vbi thesaurus tuus ibi et cor tuum. Corrum
puntur item animi auaritia soluiturque auro fides. Ho-
die etiam a uera fide longissime aberrant quidam qui
pluris faciunt Mamona quam Christum. Interim dum
studiose sectantur opes ut has insumant uoluptatibus
et largitionibus ad honores penetrent, multis sese im
plicant doloribus, partim quod non sine magnis mo-
lestiis facultates sibi parant, partim uero quod illas
maiori cum animi cruciatu custodiant, denique maxima
cum poenitudine tandem amittant, ut nunc non refe-
ram honorum pericula et uoluptatum discrimina.

Tu uero homo dei ista fuge, se-
ctare autem iustitiam, pietatem, fi-
dem, charitatem, patientiam, man-
suetudinem. Certa bonum certa-
men fidei, apprehende uitam aeter-

170AD TIM.

nam, ad quam et uocatus es et pro-
fessus es bonam professionem co-
ram multis testibus.

Conuersus iam ad Timotheum docet quae hic dece
ant episcopum imo Christianum quemlibet, ut scilicet
auaritiam fugiat et quae ex ipsa nascuntur, cogitet
autem sese totum Deo esse consecratum non cupidita
ti et Pluto. Tu uero, inquit, qui Deo consecratus es
haec indigna tua professione fugito, ueras opes sequens
iustitiam, pietatem, fidem, charitatem et c. In his enim
qui diues est uere foelix ueras opes assequutus est.
Qui uero hisce caret, opes uel amplissimas possidet,
onus habet non opes. Iustitia unicuique suum reddit, ne
minem fraudat, neminem afficit iniuria. Pietas assidu-
um est dei studium cultus et religio uera. Fides niti-
tur bonis aeternis, aspernatur peritura. Charitas mise-
ricors est, condonat et libenter communicat omni-
busque inseruit fideliter. Patientia spe immortalitatis et
amore iusti perdurat in aduersis, fert aequo animo fa-
mem, nuditatem et omnium rerum inopiam. Nouit
enim meliorem esse pauperem iustum quam diuitem
iniquum. Mansuetudo animi tranquillitas est quae iram,
uindictam, rixas et perturbatiores animi affectus con
pescit. Haec uero decent episcopum Christianum, hi-
sce assequendis atque cumulandis opibus inuigilet, istas

COMMENT. IN I. EPIST.

doceat ueras esse opes. Nam quanto animus corpore
praestantior est tanto excellentiora sunt animi bona.
Certa bonum certamen fidei. Hoc autem opus hic la-
bor est. Conanti enim ueras animi opes assequi con-
fertim occursitant hostes exercitatissimi, cupiditates
uidelicet creberrimae quibus infracto et audaci ani-
mo resistendum fideque est repugnandum. Atque in hoc
conflictu subinde in mentem reuocandum ad quid nos
uocarit dominus, non ad uoluptates et opes parandas
amplas, sed ad aeterna consequenda gaudia. Difficile
autem est iuxta uerbum domini diuitem ingredi in re
gnum dei. Ista uero ut quam strenue et diligenter fa-
cias inuitat te tua professio quam coram multis testi-
bus professus es. Sic enim ab anteactis et pristino a-
nimi rerumque agendarum ardore ad maiora incitat.
Quasi dicat, Hactenus magna constantia ueritatem
praedicasti sed et uita pia fidem tuam attestatus es a-
deo ut multi sint qui praedicent uirtutes tuas, perges
itaque colophonem rebus optime coeptis imponere. A-
lii exponunt de professione baptismatis, qua sese ob-
uinxerit Christo, mundo autem et pompis eius re-
nunciarit. In qua sententia uideo esse et Ambrosium
cuius uerba haec sunt, Fidei uictoria est cum omnia ui
tia et crimina subiugantur, ut ad aeternae uitae praemia
ueniatur, cuius confessio inter ipsa rudimenta fidei te
ste interrogante et respondente monimentis ecclesia

171AD TIM.

flicis continetur. Et sane non raro trahuntur a sacra-
mentis Christianorum argumenta in exhortationibus.

Praecipio tibi in conspectu dei
qui uiuificat omnia et lesu Christi
qui testatam fecit sub Pontio Pila-
to bonam professionem, ut serues
praeceptum immaculatus irrepre-
hensibilis, usque ad apparitionem
domini nostri lesu Christi, quam
temporibus suis ostensurus est il-
le beatus et solus princeps, rex re-
gnantium et dominus dominan-
tium, qui solus habet immortalita-
tem, lucem habitans inaccessam,
quem uidit nemo hominum, neque
uidere potest, cui honor et imperi-
um sempiternum. Amen.

Astringit his quoque ueluti sacramento fidelem dei
ministrum quemamodum in cap.5.ut praescriptas prae
ceptiones et institutiones fideliter custodiat et offi-
cio suo in omnibus satisfaciat. Caeterum quo obstrin-
geret episcopum sacramento religiosiore hunc ueluti

COMMENT. IN I. EPIST.

in conspectum cuncta uiuificantis dei producit, eiusque ́
pfessionis meminit quam dominus noster fecit sub Pon
tio Pilato, hoc est commonet ipsum passionis et mor
tis dominieae, quam interim prodere uidetur quisquis
haec instituta uel negligit uel relinquit. His addit spem
et amplissimum sanctorum praemium. In apparitio-
ne enim domini nostri lesu Christt rependet dominus
unicuique secundum facta sua. Per apparitionem uero
domini intelligimus uel fatalem cuiusuis hominis di-
em, uel iudicium illud extremum quo omnis caro iu-
dicabitur. Hie interim obiter describit gloriam et
maiestatem aeterni numinis, in hoc ut sibi metueret et
principi tanto adhaereret fidelius, et de auxilio et
pollicitationibus eius minus dubitaret quisquis ei ser-
uit. Porro non est quod hic quis a me prolixiorem
expectet disputationem de eo quomodo pater solus
beatus sit et immortalitatem habeat, aut quomodo
lucemis habitet inacessam inuisibilis, quem nemo ui-
derit hominum imo ne uidere quidem possit. Ista e-
nim doctissime explicata sunt a sanctis patribus Au-
gust. imprimis in lib. de Trinit. dei, item ab Ambro-
sio contra Arrianos, et a Tertull. contra Praxeam.
Id uero huc maxime mihi pertinere uidetur quod in
haec Pauli uerba scripsit Ambrosius, Non sollicitus,
inquit, de cura Timothei tam circumspectus est, sed
propter successores eius ut exemplo Timothei eccle-

172AD TIM.

siae ordinationem custodirent ipsi quoque futuris for-
mam tradentes a semetipsis inciperent. Iam cum ne mi
nimum quidem ex his praeceptionibus omnibus custo-
ditum sit nil mirum si hodie conflictetur pericliteturque ́
ecclesia.

His qui diuites sunt in praesen-
senti saeculo praecipe, ne elato sint
animo, neque spem ponant in diui-
tiis incertis, sed in deo uiuente, qui
praebet nobis omnia affatim ad
fruendum, ut bene faciant, ut diui-
tes sint operibus bonis, ut faciles
sint ad impartiendum, libenter con-
municantes, recondentes sibiipsis
fundamentum bonum in posterum
ut apprehendant aeternam uitam.

Multis sane exposuit hactenus quanto cum pericu
lo coniunctum sit uelle ditescere, iam ne quis hinc col
ligeret diuitem esse aut uti diuitiis licere nemini, prae-
scribit diuitibus Christianis quis usus opum et quae
sint diuitum officia, adeoque ipsi episcopo leges fert quas
demum tradat opulentioribus, Plurima uero praece-
pta dat. Primum, Ne diuites sint elato animo. Nam iu

COMMENT. IN I. EPIST.

xta Diuerbium, Satietas parit ferociam: siue quod So-
lon dixisse fertur, Satietas nascitur ex opulentia, ex sa
tietate ferocia. Hinc uero regum sapientissimus So-
lomon orauit dominum diuitias ne daret sibi, ne forte
exaturatus dicat quis est dominus? Secundum praece-
ptum est, Ne spem ponant in diuitiis. Cui non absimile
est illud Dauidis, Diuitiae si affluant nolite cor appo-
nere. Sunt enim incertae et periturae. Deus aeternus et
Schadai siue Saturnus est qui exaturat implet uiuifi-
cat fouet et alit omnia. Huius uirtus et beneficentia
affatim suppeditat omnibus animantibus unde uiuant.
Id quod Dauid pluribus exponit Psal.103.Huc perti-
net bona pars s. capit. apud Matth. et 12. apud Luc.
Qui uero neglecto deo uiuo, mamonae adhaerent, alibi
ab apostolo idololatrae appellantur. Tertium praece-
ptum est, Vt sint benefici. In hoc enim conferuntur a
deo opes ut iuste et largiter his utamur aliisque dispen
semus non autem ut nos omnia occupemus soli. Hinc
prouerbio recte iactatum et in sententias sapientum
est relatum, Auarum nisi cum moritur nil recte face-
re. Exempla quoque diuitum sanctorum patrum docent
beneficentiam. Et diues epulo apud Lucam non ob di
uitias damnatur amplas, sed ob ferociam et auaritiam
uitae quoque luxum et quod pauperes negligeret nec
esset beneficus. Quod si obiicit diues aliquis, Verum
euacuantur scrinia mea Christiana illa beneficentia

173AD TIM.

plurimumque decedit censibus. Hic Paulus, Diuites sint,
inquit, bonis operibus. Nam bona opera demum sunt
uerae opes ut nunc animi dotibus tanto plus accedat
quanto magis decedit praediis, censibus, scrinio. Quar
tum praeceptum est, Vt sint faciles ad impartiendum,
hoc est ut libenter communicent. Solet enim diuitum
uulgus grauatim impartiri si quid impartitur. At de-
us hilarem et uolentem datorem requirit. Et mune-
rum, iuxta prouerbium, animus optimus est. Sequitur
ultimo loco harum praeceptionum fructus, Si inquit di
uites non sint elato animo, non fidant incertis diuitiis,
non cumulent auare opes, sed benefici potius sint et
libenter impartiantur, reponent sibi thesaurum in coe
lis, quo perfruantur ubi hinc fuerit excessum: in aeter
na enim uita amplissimas reperient opes repositas, ibi
inuenient magnifice extructa palatia, in quibus aeter-
num gaudebunt, id quod apostolus occulta proculdu-
bio antithesi desyderiis et consiliis diuitum huius sae
culi opposuit, qui toti in hoc sunt ut extruant aedes am
plas et congerant unde aliquando splendide uiuant.
Verum citius quam uellent efferuntur ex aedibus suis
et quod magno studio diu congesserunt cedit plerumque
quibus maxime noluerunt, id quod carmine uenusto
cecinit poëta,

Diuitias animi solas ego iudico ueras
Qui rebus pluris se facit ipse suis

COMMENT. IN I. EPIST.

Hunc adeo ditem hunc opulentum rite uocamus
Magnarum quis sit qui uidet usus opum
Calculus at si quem misere numerandus adurit
Qui misere semper diuitias cumulet
Hic ut apes paruo crebroque foramine fosso
Sudat in alueolo mel alii comedunt.

Hactenus uero de iusto opum usu et quanta humans
generis pestis sit auaritia.

O Timothee depositum serua,
deuitans prophanas uocum inani-
tates et oppositiones falso nomi-
natae scientiae, quam nonnulli pro-
fitentes circa fidem aberrauerunt.
Gratia sit tecum. Amen.

Breuissimum subtexit Epilogum, quo paterna et
fingulari cura omni episcopo sanam commendat do-
ctrinam, facilem et inanem quorundam loquacita-
tem damnat. Atqui hoc potissimum huius epistolae ca-
put fuisse iam saepius monui. Caeterum doctrinam sa-
nam eleganti tropo ταρακαταθήκιεν id est commis-
sum siue depositum et quasi quis dicat thesaurum uo
cauit. Nam qua fide uir bonus depositum seruat ea-
dem et maiore episcopus uerbum ueritatis custodit
et cauet ne qua fraude uel mutetur uel corrumpatur

174AD TIM. CAP. VI.

ctel prorsus surripiatur. Porro ex hoc thesauro demen
sum cibum ecclesiae ut fidelis et prudens dispensator
diuidet in tempore suo. Sana uero doctrina corrum-
pitur prophana uocum nouitate et praetextu scientiae
quae speciem quidem sapientiae habet reuera autem se
ductio et impostura est. Intellexit autem Paulus quae
cunque ab hominibus aliena a uera religione inueniun-
tur et speciem quidem habent religionis et pietatis
sed reuera ueritati repugnant. Cuiusmodi hodie mul-
ta inter Pontifitios uoluntantur et reuolutantur tan-
taque necessitate urgentur ut nisi quis nouis istis formis
utatur protinus habeatur pro haeretico. Verum quis
nam sit istarum quaestionum et argutationum fru-
ctus ex eo patet quod sequitur, Quam nonnulli pro-
fitentes circa fidem aberrauerunt, id quod et I. cap.
inculcauit. Proinde cum nullum sit doctrinae genus an
tiquius purius simplitius et melius quam quod autho
re Christo tradiderunt apostoli, relictis omnibus aliis
soli huic adhaereamus. Ad finem epistolae propria ma-
nu fidei notam adiecit, Gratia sit tecum.

FINIS