Commentarius in priorem Timothei epistolam : [Anonymus], [1533]

COMMEN-
TARIVS IN PRIOREM
TIMOTHEI EPISTOLAM
a uiro summae pietatis stu-
dio conscriptus.

BASILEAE EXCVDEBAT
HENRICVS PETRVS.

COMMEN-
TARIVS IN PRIOREM
TIMOTHEI EPISTOLAM
a uiro summae pietatis stu-
dio conscriptus.

CAPVT I.

PAulus apostolus Iesu christi.

Regale et laudatum apud Iudaeos no
men deposuit, inuidiam Christianis anne
xam habens, quod Saul Dauid regem sa
crum et electum perpetuo persecutus scribitur, ne Pau
lus Christi persecutoris nomine ipso, sicut re, et ope
re no torius habitus, fuerat, perpetuo uocaretur, mu
tauit Sault nomem et humile delegit Pauli nomem, si la
tine interpreteris, uel operatorium si Hebraice, qui
tantum de suis laboribus gloriari solitus est. Reuera
autem Paulus est, aliis literis Hebraicis mirabilis in uer
bis et operibus. Nostri pontifices electi, humile nomem
ponunt, et imperialia assumunt, ex Ioanne Leo. ex
Gibriele Alexander, ex Iuliano Iulius, uastator ex ua
statore. Curanda nomina et cognomina, ne uel ridi-
cula uel obscoena infantibus obueniant unde uiri ali
quando erubelc ant, maxime doctores honesta et ad
uirtutes commonitoria nonina habere non est inutile,
quod et ethnicis olim curae fuit, et sanctis patriar-

4COMMEN. IN PRIOREM

chis, non parum refert honesto uel ridiculo nomine
uocari apud uulgum.

Apostolus IA Christo iam nomen aoeperat, uas electi
onis erat, reuera doctor gentium in fide et ueritate
erat, ecclesiarum pastor. Sed seipsum, et officio le-
gatum fatetur, ni quid altius uelit nominari, ne se ho
norem querere. sedofficium, legationem agere teste
tur, plenum laboribus, periculis, cura, non otiosum,
gloriosum saeculare, quale nunc sectantur multi qui
apostolici uocari diligunt, reuera regibus mundani
ores, et a Christo alienissima conuersatione, aposta
tic potius iudicandi.

Iesu Christil Cuius nunc nomen celebrat, in omni-
bus epistolis incessanter, cuius inuocatores iam an
te persequutus fuerat, ad mortem, nunc ipsum no-
men portat coram gentibus, regibus et filiis Israë
in quo solo seruamur, nomen nouum quod os domi
ni nominat. Saluator et seruator est omnium sibi
credentium, qui ut Iosue, inducit ad terram promissi
onis, quod non poterat Moses, qui de captiuitate li
berat Babilonica, qui semper orat pro populo dei.
Qui unctus est rex regum, et dominus dominantium
qui sacerdos magnus semper astat pro nobis, qui
plenus gratia et ueritate, filios habet omnets un-
ctos, a quo nomen nostrum consequimur, ut Chrisii

5TIMOTHEI EPISTOLAM.

ni nominemur et simus.

Secundum imperium dei et saluato-
ris nostri, et Iesu Christi spei nostrae.

Erasmus: Secundum delegationem dei seruatoris
nostri, et domini Iesu Christi, qui est spes nostra.
Misit me recalcitrantem contrastimulum et lega-
tum ordinauit, nihil tale cogtantem, omnipotens
deus, iam mundum seruare uolens, iam conciliatus
per Christi mysterium, qui nunc seruatorem se exhi
bet piissimum, olim seuerus, et iudex durus, populo
etiam suo peculiari. Is me misit, eius imperio subtr ahe
re me non possum, eidem seruio, tibi, et prote Chri
stianis scribens, non meo nomine, sed eius praecepto
et uerbis, qui in me loquitur, et scribit, ne humanum
putetur et mendax aut fabula inutilis, sed uerbum
dei uiuum.

Et domini nostri Iesu Christiq Per excellenti-
am a nobis dominus agnoscendus, qui nos eripuit
de seruitio et iugo Sathanae, et error um et peaato
rum. Ei serui datisumus, a deo patre, et per eum fi£
lii dei facti et cohaeredes secum, per suum sanguinem
et mortem. Non solum omnipotentis dei et crea-
toris, sed et Christi dominium agnoscimus, ne uel
Iudaeis uel paganis scrupulum ingeramus, si uel do-
mini caeli uel Christum filium non conftemur.

6COMMEN. IN PRIOREM

Qui est spes nostra.

Vnica fiduciae nostrae anchora, fidelis in promis-
sis qui pro nobis satisfecit, qui gratis nos saluos fa-
ciet credentes. Sine quo mera desperatio, sicut ex
Eua mors et infernus nos manent. Ipse enim solus
et nemo alius. Est uia, ueritas, et uita nostra, sicut
et spes nostra. Maledictus omnis qui sperat in ali-
um a Christo. Ipse est spes nostra. Si quis iactat
spem suam in Christi dignissima matre et dei geni-
trice Maria, is uiderit, quid intelligat, credat, uel
confiteatur, ne Christi solius gloriam alteri tradet,
ne creatori hominem praeponat, ne matrem ex gra-
tia Christi Christo praeferat, natura filio dei, id est,
genuit nobis Christum, spem nostram, in quem et
ipsa sperans et credens saluari debuit, cuius beni-
gnitati nihil addi potest, qui fons est bonitatis, et
plenus gratia, a quo et mater eius saluata est, et o-
mnis qui saluatur. Vel bene intelligat et bene loqua-
tur et uelit, uel taceas a blasphemia Christi, quam
unicam, mater, odit, et auersabitur semper. Chri-
stus solus clamat. Venite ad me qui laboratis et o-
nerati estis, ego reficiam uos. Non hoc matri detulit,
sicut nec minora quidem. Quid enim mihi et tibi est
(inquit) mulier etc.

7TIMOTHEI EPISTOLAM.

Timotheo dilecto filio infide.

Timotheus interpretatur lingua sua (Graecus
enim ex patre, licet matre Iudaea et Christana) ho
norans deum, Τιμόςetet Eoee honorabilis uirihono-
rificum nomen quoque. Nam et Tiret honorabi-
lem notat. Habebat bonum testimonium a fra-
tribus familiaribus, erat eruditus in lege et discipli
nis saecularibus adhuc iuuenis, Paulo gratus et so-
dalis, ideo eum circuncidi uoluit, ut pro tempore Iu-
daeis superstitiosis gratificaret, et sandalum ampu£
taret. Factus est episcopus in Asia EPhesi, taleis de-
cet esse episcopos, bono testimonio, continentes, do-
ctos, fideleis, fama et uita uenerabiles, ne domini no
men blasphemetur.

Dilecto IErat enim uirtuosus, et fidelis, et amo
re Aposteli dignus. Dilectio in minus se habet quam
amor et homines respcit. Amor et charitas in plus
et ad deum, sicut lieb et minn quod charitatem
explicat, elegantissimum nomen, quod foeda cupido
et abusus lubricae linguae uertit in pudendum.

Filiol Qui paternas dotes, omnium uirtutum
ut germanus filius referebat, ideo bene Eras. retulit
Germano filio, cuius Paulum non solum non puderet, sed
insignem sectatorem, sed sodalem et coapostolum fe-
cit. Sic gaudent patres de filiis sensatis, sic doctores

8COMMEN. IN PRIOREM

de discipulis studiosis sibi gratulantur. Sic dulciter al
lo quendi sunt filii et discipuli et auditores. Contra
ludi magistros ferocissimos.

In fide NNe carne genitum aestimares, quae et nobi
liorfiliatio, sicut fides naturae praefertur ad dominum
Sic pater generando similem, naturam communicat
Sic Paulus huic filio fidem in Christum contradidit
et omnia, non sterilem, sed foecundissimam quae po£
pulos Christo plurimos genuit, et nutriuit uerbo ui
tae et cuangelica doctrina. Fidem prae dotibus omni
bus commendat in discipulo Apostolus, non circun
cisionem, non scientiam legis, non parentis fides fa-
cit Christianum, et Christianorum antistitem et dei
filium adoptiuum.

Gratia, misericordia et pax.

Optat non diuitias, non sanitatem, non honores,
quae hodie sectantur, apostolici, sed dei optimi fauo-
rem et gratiam, qua nobis beneficus est, intra nos
bona opera operatur, amat ut filios dilectissimos,
immeritis munera spiritualia largitur, et tempora
libus non destituit. Gratia haec non est habitus aliquis
qualitatis in animam, influxus, stertens, et otiosus, do
nec aetatis profectum suscitet libero arbitrio ad bo-
num operandum, et ad imitatorios actus, sed est dei
fauor et insinctus, ad opera dei in nobis, quem ut

9TIMOTHEI EPISTOLAM.

summum bonum in hac uita nobis appetere debemus
quem et Paulus imprecatur primum. Si enim deus
pro nobis, quis contra nos.

Misericordia) Pius dei animus, quo nostris ma
lis non offenditur, tollerat, propitiatur blaspheman
tibus, benefacit, ignorantibus parcit, errantes redu
cit, hanc nobis innotescere cupit semper, et pro hoc
sperare docet.

PaxI Conscientiae certo confidentis, de gratia
dei et misericordia, exhilarans animum, similiter
et externam pacem pro dei misericordia optat, ut
libere deo uacari possit, hoc primum impensissime
optabatur a Christi discipulis, ut lupos periclitanti-
bus, de uita, et praedicatione ueritatis oportuna sa
cro osculo finis synaxcos imprecabatur haec pax.

A deo patre et Christo, domino no-
stro.

Erasinus: A deo patre nostro, et domino Iesu
Christo domino uostro.

Gracia et misericordia et pax, ut optima nobis
non habentur nisi desuper descendentia a patre lu-
minum, a quo omne bonum, ea precibus nostris et
sanctorum fratrum obtinere debemus.

Iam nunc in nouo testamento deus iugiter pater no
minari uoluit, inueteri dominus et zelotes: fratres

10COMMEN. IN PRIOREM

enim sumus Iesu Christi filii sui. Est autem pater uni
uersae creaturae sed specialiter recipientium filium
suum, et eum audientium. Quis cunctaiur adire ta
lem patrem, misericordiarum, et totius consolatio
nis, nisi degener et nothus, male et impie de eo sen
tiens. Nihil dulcius nominari potest patre et flio.

Et domino Iesu Christoj Christus dominus, non
solum fidelium, sed uniuersae creaturae, cuius hono-
rem agnoscunt, caelestia, terrestria, et inferna, data
est ei omnis denique potestas in calo et terra, etiam
angeli et dominationes ei seruiunt. Subiugata habet
reges et regna, uelint nolint, tribunali suo compare-
bunt iudicandi ab eo. Doruinus uniuersorum ipse est,
in cuius ueste seriptum: Rex regum etc.

Domino nostro I Secundo adiicitur, quod fide
lium et redemptorum proprie dominus sit, qui per fi
dem recognoscunt dominum suum, qui eiusdem mandatis
obediunt, doctrina seruant, promissis credunt, et uitae
ueffigia imitantur. Dominum eum non agnoscunt, qui
euangelium suum contemnunt, et uerbo suo non credunt
prohibent autem uel non adiuuant pro uiribus,

Sicut rogaui te ut remaneres Ephesi
cum irem in Macedoniam, ita facito.

Quemadmodum rogaui te I Vide modestiam tan
ii apostoli, non mandat, non urget, non compellit, sed

11TIMOTHEI EPISTOLAM.

sincere, mansuete, paterne, Christiano pectore, ro-
gat apostolico more, quem a Christo didicerunt. Smo
re duci uolunt Christiani, non minis, non fulminibus
mon anathematis ad ea quae conuen unt.

Vt remaneres Ephesil Egregie diuelli poterat,
fidelis et docilis discipulus a uerbis uitae, quae Chri
stus ex ore eius loquebatur iugiter, sicut testatur
Petrus et populus Christum sequens, quem uix ali-
quando nauigio declinari poterat, et desertis locis
Sic Paulum aemulabatur Timotheus cupiens per la
bores, pericula et itinera mogistrum sequi in pa-
triam alienam Macedoniam, sed rogatur a Paulo ut

ialarepae,
Ephesus urbs est Asiae minoris, tunc cultrix simu
lachri Dianae ab Ioue de caelo delapsi, quo curreba
tur, non solum ex Asia uniuersa, sed ab omni orbe, sic-
ut nunc ad Aquisgranum et Loretum, quaestum mul
tum import abat ciuitati. Illic Paulus biennio prae-
dicans profecit multum in Christianis illius urbis et
a gentilibus multa passus, lege decimumnonum A-
ctuum. Ei ciuitati praefecit doctorem Timotheum,
quem antea ad Macedoniam miserat, et cum quo
Ephesum redierat.

Ita facitoJ Erasmus addit ex Graecis. Non sensu
Pprio, niti eum uult, sed rogat ut faciat ca et loquetur

12COMMEN. IN PRIOREM

iuxta doctrinam et admonitionem et infitutum
Pault.

Denunciaui quibusdam ne aliter do-
cerent.

Erasmus: Vt denuncies quibusdam ne
diuersam sequantur doctrinam.

Ece non inutilem nouam translationem et Graece
studium. Vt denunties, hoc uolui, faceres Ephesi, de
nuntiares scilicet quibusdam iudaizantibus et ali-
am ab euangelica doctrina subintroducentibus. Pri
mum officium praelati et doctoris ostendere, euan-
gelio solo credendum, et sacris litteris, eidem soli in
sistendum, certo credendum, sufficienti, ad animae sa
lutem, et deo placendum.

Quicquid apostolicae doctrinae aduersatur, hoc ana
thema iudicetur. Aduersatur autem philosophia mul-
tis, ideo obmittenda, maxime iunioribus, profrctis in
fide non nocuit forsan, breuiter et neglectim uisa.
Et quia hactenus eidem toti institimus, ideo hodie
euangelium prae dicantibus, nouitatem impropera-
mus, cum nihil sit antiquius uere Christiano.

Neque intenderent fabulis et genealo
gnjs interminatis.
Erasmus: nunquam finiendis.

Subintrauerant Iudaei curiosorum dogmatum ob

13TIMOTHEI EPISTOLAM.

scuri doctores, quorum auditor fuisse uidetur Apel
les, valentinus, et Sileus, qui de propagntionibus
aeonum, et quasi scotistarum formalitatum garriebant
multa, et solum admirationem uenabantur, et quae
stum, de quibus Tertullianus et Ireneus in primo
contra haereticos. Hi docebant genealogias infinitas
et miras fabulas de deo et angelis. Etiam Aposteli
temporibus et unus semper addebat alterum, et
magna diligentia et registra describebant maiorum
nomina, uolebatque quilibet nobiliori familia natus
uideri

Fabulas denique Paulus appellat, quicquid extra dei
uerbum et sacras litteras docetur, ut est totum Tal
mud Iudaicum, et Cabula obscurissima, de quibus
omnibus sequitur.

Quae quaestiones magis praestant quam
aedificationem dei, quae est in fide.

Questiones I Cauendum sumopere Paulus do
cet ab eis dogmatibus, quae causam praestant quaesi-
onum et non dicit quarum aut qualium quaestionum
Certe uanas, curiosas, gentilicias, philosophicas, me-
taphysicas, quaestiones omnium scholaflicorum senten-
tionariorum, omnium pessime tractasset et taxasset
diuinus Paulus, quibus nihil discitur, nisi de omni-
bus dubitare, contradictoria asseuerare, fallendo uin

14COMMEN. IN PRIOREM

cere, uincendo uideri. Quis hodie numerat libros
quaestionum, cum ex centum unus non habeatur, qui
sacram tractauerit scripturam, et eo modo, ut prae
stiteirt non tractasse, quasi Paulus iusserit quaesto-
nes mouere, sic studuerunt quaestionibus, ideo euanu
erunt cogitationibus. Vtilia spiritui neglexerunt.
Praestaat non soluunt, semper enim uani habent quod
quaeratur, et stulti quaerere multum quam docere. Chri
stus autem docuit, pietatem, simplicitatem, fidem.
Aedificatio dei ) Aedificare in scripturis docere est,
et dei aedificatio a deo docerisonat, cum spiritus suggerit
ueram pietatem qua philosophi et quaestionarii ignorant.

Que est per fidem ) Catholica documenta non ha
bentur nisi per fidem, nec aedificatur ecclesia nisi sa
cris litteris et fide, quae sola deus credi et fieri prae
aepit. Estque profectus Christiani tantum per fidem, ut
quo fide magis proficiat eo sit sanctior et opera fi-
de iustificantur et placent deo. Sine fide nulla aedifi
catio sed subuersio.

Finis autem praecepti est charitas de
corde puro, et conscientia bona, et fide
non ficta.

Praeceptum dei id est, dei uoluntas est, credere
in Christum saluatorem nostrum, et reco naliatorem pa
tri, a quo missus, finis autem fidei est charitas in quam

15TIMOTHEI EPISTOLAM.

fructificat. Opera enim charitatis sic sunt fidei fru-
ctus, ut sine eis nec sit, nec apareat.
Charitas autem duplex: Dei qui fidem exigit et prae
stat et fide placatur, et colitur. Proximi denique
charitas exfide operatur. Si non operatur, nec
charitas est, nec fidem ostendit. Noli iactare fidem
et Christianismum, nisi operibus charitatis. Non sa-
tisfacies deo uero et confessione fidei. viuax est et
actione augescit, et sine operibus moritur, et mortua
ostenditur.

Nec ficta charitatis opera, sed corde puro, fide sa
licet purificato, ut quae bona fiunt, propter dei glo-
riam tantum fiant, sine respectu praemii uel merce-
dis, aliter enim est deo uti, et hypocritam agere, du-
ploque deo displiaere.

Conscientia bona, et fide non ficta, explicandi gra
cia haec addunt. Primo cum idem sit, puro corde, bo£
na conscientia, et fide germana, agere dei uoluntatem,
et benefacere proximo.

A quibus quidam aberrantes con-
uersi sunt in uaniloquium, uolentes esse
legis doctores, non intelligentes, neque quae
loquuntur, neque de quibus affirmant.

Necesse est eos errare qui fabulis et questioni-
bus insistentes dei uerbum nobis tantum proposi-

16COMMEN. IN PRIOREM

tum, negligunt uiam scilicet ueritatis, scripturae et
Christum, quem omnis scriptura tantum docet, ue-
tus et noua, cuius scopus est unicus, et finis totius
legis charitas fraterna. Otiosi enim a cura proximo
rum et Christum ignorantes, et minime uiuere cu-
pientes, quid agerent, nisi sensu humano, curiosa su
perflua, uana, nihil ad pietatem facientia cogitantes,
inuoluerunt se talibus quaestionibus, quaerentes se-
ipsos, luxum, quaestum, et fastum.

Doctores legis se uocant, soli qui dei uerba igno-
rant quod humiliat, et deprimit, sensum, nec sinit tu
mescere. Solum enim Christum et spiritum Christi
doctorem agnoscunt, qui uere sapiunt, humiliantur
et ignorantiam fatentur. Quanto magis proficiunt
tanto plura se ignorare deprehendunt, insciciamque ́
agnoscunt, nec doctiores uideri uolunt, quam sint
agnoscunt curtam suppellectilem, non ambiunt titu
los, non iactant, sed laudari erubescunt.

Non intelligentes 7 Liquet legentibus Valenti-
nianorum, Apellis et aliorum, illius temporis uano-
rum scripta doctorum, quod plura scire se uideri uo
lebant, et uerbis inusitatis sua inuoluerunt, et prae-
ter scripturam plurima somniabant, sic quod loque
bantur, ut nec ipsi intelligerent, nec hi quibus pro mer
aede et quaestu loquebantur.

17TIMOTHEI EPISTOLAM.

Quanta autem obscuritas sit quaestionum in schola
fticis uel ex hoc liquet, quod perpetuo consequitur,
quod semper discipuli a magistris recedunt, et quae
stionibus sese fatigant, et argumentis inuoluunt qui
bus sese explicare nequeant. Regula enim ueritatis
canonica scriptura perdita, non mirum si in Christi-
ana sinceritate def cimus et gentilium ac Iudaeorum
sapientia et superstitione degenerauimus. Lumen
uero animarum per didimus, intellectum legis dei et
fidem et amorem.

Scimus autem quia bona est lex, siquis
ea legitime utatur.

Dubitare nemo potest legem, et quicqui d a deo
est, bonam esse. Et cum lex doctrinam sonet, et uitae
bonam institutionem, et a malo dehortationens, non
potest non esse bona. Cunque ab finem bonum ordine-
tur, ad charitatem scilicet dei et proximi, necessario
bona est. Verum nihil tam bonum quo non possumes
abuti ad malum. Nulla legis obseruatio bona, nsi qua
tenus seruiat charitati. Finis enim praecepti chari-
tas, quam siquis negligat, nihil profuerit obseruatio
legis. Abusus potius est si militet contra charitatem
quam solam scopum habere debet, quicquid consti-
tuitur. Quin et deus suam legem uult charitati ser
uire, ut patet de sabbato in euangeliis et Dauid pa

18COMMEN. IN PRIOREM

nes prohibitus comedente.

Scientes hoc, quia lex iusto non est
posita.

Erasmus: Sciens illud, ꝙ iusto lex non
sit posita.

Non abutitur lege, qui scit finem legis charitate
esse, quam, qui cum fide habet, sine qua haberi non po
test, iustus est. Iusticia enim ex fide est, quae per chari
tatem operatur. Eidem lex non imponitur ut onus,
sed regula actionum, quam non ut legem obseruat, et
non quasi ex necessitate, sed in spiritus libertate, ex a-
more et cum gaudio, sciens hoc ipso deo placere et
proximo gratificari, nihil minus facturus etiam si-
ne necessitate legis impositae. Non enim impedit in
sic iusto lex libertatis, spiritum, sed dirigit et certum
facit, deo placere quod agitur, a quo legem acepit,
ut studiosius et alacrius operetur.

Sed iniustis et non subditis, impiis et
peccatoribus, sceleratis, et contamina-
tis, patricidis, et matricidis, homicidis,
et fornicariis, masculorum concubitori-
bus, plagiariis, mendacibus, periuris. Et
siquid aliud sanae doctrinae aduersatur.

Iniustis I Qui enim sine fide dei uiuunt, domi-
num non timent, iuditium non uerentur, uitam fu-

19TIMOTHEI EPISTOLAM.

turi saeculi non credunt, legem dei non aduertunt,
hos necesse est a malis studiis, legibus non solum dei,
manutenendis, sed ab hominibus statuendis, retine-
ri, oeroeri, et puniri, non tam in suum bonum, quam
eorum quibus cum conuersatur.

Non subditis) Erasmus: inobsequentibus.

Inobedientibus, ut qui sine lege, sua sponte, san-
ctis monitis a malis retrahi non uolunt, legis timo-
re, et poenarum incommodo, in suum bonum a ueti
tis arceantur et malis.

Impiis I qui deum non credunt uel contemnunt
uel non curare nostra suspicantur. Ideoque sine fi-
de quicquid licet agere non uerentur, horum mali-
tiis lege obsistendum est, ut si non dei iram, saltem ho
minum poenas legibus ferendas timeant, et iuxta eas
uiuere compellantur. Pii autem homines non expe-
ctant legum mandata, sed suapte probitate et sinoe
ritate agunt sancte, charitatisque ; dulci uinculo, uina
untur, praecurruntque potius, quam ducantur, tantum
abest, ut cogi uelintuel debeant.

Pecatoribus Pecutores cum omnes simus quantum
libet religiosi ac pii,ut nec Apost. Ioannes diffiteri
possit nec aliquis sanctorum, sequitur omnibus esse le
gem positam hominibus, quia pecetores, sed iusti ne
hilomnussunt et exleges, qui infide et charitate

20COMMEN. IN PRIOREM

uiuunt et sinelege, hoc est sine legis coactione quae
legis sunt libere, sponte, etalacriter agunt. Qui ue-
ro ad legis necessitatem, uiuunt, et ut fit, legem osten-
dentem pecatum odiunt, hii uere peccatores et in-
iusti sunt, poenitentia et conuersioni indigent, do-
nec tales fuerint non saluantur.

Sceleratis I Erasm, irreuerentibus, qui non sua
sponte reuerentiam maioribus exhibent. Hii ne or-
do rerum turbetur legibus disciplinandi sunt, ut cui
honorem, honorem etc. Honorem maioribus per con
temptum negantes pacem, et concordia rumpunt.
Hii lege coërcendi et humiliandi per magistratum.

Contaminatis I uel prophanis, impuris. Soli ergo
puri, mundi, sacri, quorum mentem, dei spiritus inha
bitat ex sine lege necessitate, non tamen stne lege ui
uunt, habent enim dei legem et beneplacitum, cui
sponte obediunt. Contaminati qui omnium spurciti-
arum genere se foedos ostentant.

Patrici lis matricidis homicidis I Hii legibus
opus habent, et ut formidine poenae oderint pecca-
re, qui amore uirtutis carent, qui naturam superant
malitia sua et contumeliam ingerunt creatori, besti-
as superant crudelitate.

Scortatoribus I Hic uidemus fornicationem et scor
tationem inter crimina a Paulo computari. Ne quis lia

21TIMOTHEI EPISTOLAM.

tam mentiatur, hominum generationi et educationi
et conuiciui puuuto mamme eumrariam.

Masculorum concubitores ꝗ Crimen infandum se
cundum species suas non paucas, deo naturae et ho
minibus abhominabile et coelesti ultione dignum, acer
bis et duris legibus uindicandum, infidelium peculiare
hominum et det contemptorum, et humanam sapienti
am diuiuae praeponentium. Roma.I.Vtinam legibus
matrimonii utraque reprimerentur, quibus coelibatus
maxime sufgragatur.

Plagiariis l’Homines furto rapientibus et uen-
dentibus, abutentibus ad crudelitatis obsequia om-
nis humanitas obliuiscendo pietate.

Mendacibus 7 Verbis circumueniendo, decipiendo
nocendo, irridendo, mentiendo, ueritatem negando,
impugnando, conculcando, omnia legibus opus habent.
Periuris ) In dei contumeliam, diuint nominis de
decus, blasphemiam, mendatium, infidelitatem, do-
mino impingendo mala quae fiunt, imprecando mala
quae sunt in eius dedecus, omnibus his leges dantur.

Etsi quid aliud sanae doctrinae aduersa-
tur, quae est secundum Euangelium-
gloriae beati dei, quod creditum
est mihi.
Erasmus: Et si quid aliud est, quod

22COMMEN. IN PRIOREM

sanae doctrinae aduersetur secundum euan-
gelium gloriae beati dei, quod concredi-
tum est mihi.

Seruantibus euangelicam doctrinam, a Christo et
Apostolis ac Paulo praedicatam, quae sola sana est, et
credentibis necessaria, utilis et certa, non est neces
saria lex quaecunque humana, quandoquidem nec Mo
saica quae dei est. Iusti enim sunt, qui euangelio cre-
dunt, et Christum amplectuntur, ut suum et salua-
torem et fratrem. Quicquid autem huic doctrina
aduersatur, hoc lege quoque prohibitum est, et legis
uirtute opus habet, quod reuincat, deterreat, puni-
at peaatores, et transgressores et ministros, ut qui
charitatis uinculo dulci deo connecti nolunt, legum
laqueis innectantur, alioqui iustis non est lex posita.

Euangelium ) Promissorum bonorum et maxi-
morum ac spiritualium, certa et laeta denunciatio,
quod iam nunc instent et credentibus reddantur.
Et quod deus perditum mundum inChristo sibiiperfecte
re conciliauerit, et omnium peautorum satisfactionem re
ceperit, ut non tam de peaatorum remissione simus sol
liciti, quam ut post hac pientissimi patris beneplaci-
tis insistamus, et ut grati filii in fide et charitate to
ti inhaereamus.

23TIMOTHEI EPISTOLAM.

Gloriae ) Euangelium gloriae nominauit. Quid
enim gloriosius deo quam bonitas sua per Christum
et euangelium nobis reuelata, docet enim nos, ut
non tam gloriosum sit, Iquod in principio sua omni-
potentia creatus est mundus, qui quod in fine tem-
porum pro nobis immolatus est Christus. Glorificatur
euangelio deus toto orbe, deprimit et subiicit omnem
gloriam mundi. Glorificat obseruatores et creden
tes facit uere sapientes et sanctos, cui quicquid con-
trariatur uel non concordat insanum est.

Beati deil Defecit Apostelus in uerbis, deum
epitheto honoris nominare uolens, quicquid enim
de deo dicitur, minus est a dignitate eius. Beatum di
xit, quia omnis beatitudinis fons, autor, et scopus,
quem scire et amare consummata felicitas, et abso
tuta perfectio, cui nihil bonorum abest, sed a quo
omne bonum qui ad beatitudinem capessendam
nos creauit.

Creditum ICreditum sibi euangelium Paulusprae
dicat, et gloriatur, ut in eo deo seruiat, et fideliter
incumbat, licet non sit de duodecim Apostolis, et
persecutor ecclesiae fuerit. Ex gratia tamen uocatus
et missus ad gloriam euangelii disseminandam, tan-
quam fidelis et non adulterator et quaestuosus ac ua
nus uel deses etfi igdus. Creditum dicitur quasi fide

24COMMEN. IN PRIOREM

litate praecipuo nuntio, tanquam thesaurus inexhau
ribilis in orbem spargendus, semen centesimum fru
ctum ablaturi.

Gracias ago ei, qui me confortauit
in christo Iesu domino nostro, quia fide-
lem me iudicauit ponens in minsterio.
Erasm: Et gratiam habeo qui me potentem
reddidit, Christo Iesu domino nostro,
quia fidelem me iudicauit ponendo in
ministerium.

Licet etiam fuerim megister legis et in uaniloquio
in schola Pharisaeorum exercitatus, et humanis stuaiis
non indoctus, sed gracias ago deo, qui per infusam
mihi fidem in dominum nostrum Iesum Christum, me liet
maxime indignum sua mera gracia iudicauit dignum,
qui in suum ministerium poneretur, ut praedicem dominum
Iesum Christum sine omni respectu ad priuatum uel pu£
blicum bonum meum, sed gloriam dei patris et in laudem gra
ciae bonitatis suae annunciandae per me uniuerso orbi.

Gracias ago eil Vocatio ad spiritualia bona et
ad uerbi dei praedicationem soli deo acepta referrt
debet, non huiusmodi merert possumus, praeuenimur
ad id det bonitate, ut non unquam in aliquo de nobis
gloriemur. Sed honorificemus deum, qui uocat et uo-
ationi adaptat, et bona quae fiunt per nos ipse agt.

25TIMOTHEI EPISTOLAM.

Et eum in suis muneribus, misericordissimum agno-
scamus, et per fidem maiora recipiamus.

Qui me confortauit J Cum exuiribus meis nihil
possem et tamen me fortissimum legis dei propugna
torem super coaetaneos meos efferrem, iustcia legali
inflatus, ipse me humiliatum et exinanitum uiribus
naturae, et graciam suam in bonum confortauit. Spiri
tus nouo feruore imbuit et inflammauit, ut non solum
arserim, sed etiam inflammauerim alios.

In Christo Iesu domino nostro I In gloriam et lau
dem Iesu Christi, quem deus mundo lumen, creatorem,
et redemptorem et doctorem instituit. Cuius uerbi et
euangelii me praedicatorem instituit, cuius gracia et
meritis confortatus a deo gracias ago.

Quia fidelem me iudicauit ) Non inuenit fidele
sed per gratiam suam sum id quod sum, decreuit me
facere fidelem sibi, quem praesumptuose fidelem re
perit in traditiones Iudaicas, ut tanto magis eluce
ret bonitatis diuinae eminentia, quanto indigniorem
deligeret in opus suum.

Ponens in ministerio ) Vt sim non proprie do-
ctrinae inuentor, sed uerbi sui tantum minister, ido-
neus non piger, et propriae utilitatis captator, sed
dei minister in opus sanctum, non in gloriam prae-
lationis, sed ministerium subiectionis ut eidem mi-

26COMMEN. IN PRIOREM

nistrare nunquam cessem, sed ministerium meum in-
defesso conatu implem. Omnis, non solum Apostoli,
sed et Christiani uocatio haberi debet ut quoddam
ministerium, ut mutuum semper famulemur, ideo
uoluit inter nos esse multos, imbecilleis et infirmos.
Et paruulos in Christo nutriendos uerbo et exem-
plo. Vnum egere alterius opera, et dona ministerii
singula singulis impartiri.

Qui prius eram blasphemus et perse-
cutor, uiolentus, sed misericordiam ade-
ptus sum, quod ignorans fecerim per
incredulitatem,

Christum dei filium, eius caelestem doctrinam, dei
patris exhibitam charitatem in Christo, stupenda mi-
racula blasphemo ore criminatus sum, dixi ut caete-
ri pharisaicae scholae sectatores, demoniacum, haereti
cum, seductorem, plusquam pecatorem, et amicum
pecatorum, et contemptorem diuinorum pariter et
humanorum, docui haec eadem alios, seduxi quos po
tui, et quos non uerbis ualui, factis inftiti.

Persecutor I Non suffrcit oris blasphemia et
clamor sacrilegus, quin et ubique persequebar, pri-
mum quidem 25 discipulos, Actuum, et Stepha-
num, sed et epistolas acepi, ad omneis synagogas, ut
si quos inuenissem etc. Non neg impictatis meae in-

27TIMOTHEI EPISTOLAM.

felicltatem. Nec solum personas persequutus sum,
sed usque ad mortem perstiti, ubique traxi, tradidi, ac-
cusaui, incitaui, damnaui, lapidaui, interfeci.

Sed misericordiam adeptus sum) Vbisuper-
abundauit crimen, ibi superabundat et gracia, prae
uenit me sine meritis, impediuit in malo, corripuit
clamore de caelo, indicauit errorem, suppeditauit
doctorem, non solum de Damascena ecclesia, sed
etiam de caelo, et de tertio caelo, et ad supereffluen
tiam, ut plura eorum eloqui non oporteat, addidit
et animum publice confitendi Christi gloriam et
ueritatem euangelicam, utque posterius defen sarem
quos prius uastator persequebar agerrime semper,
et ubique. Quomodo sic inimicessurus conuerti
potuissem, nisi praeuentus gracia dei si prior dile-
xisset me, nisi me elegisset, nisi celebriorem suam
gloriam facere uoluisset, quanto malum meum fuis-
set impotentius.

Quod ignorans feoerim per incredulitatemIRe
pletus etiam saentia traditionum humanarum, quae
a magistris nostris didiceram, promissiones diuinas
de modo mittendi Messia et Christum suum nemo do-
cuerat, legis iusticiam sufficere mihi putabam, praeter
quam nullam saebam etc. multa sacerdotii Leuitici cere
mas maximi duoebam. Templum crebro ut religosior

28COMMEN. IN PRIOREM

giosior uisitabam. Cum itaq uiderem a Christi do-
ctrina et Apostolorum alienari fratres meos ab hu-
manis et Iudaicis illis traditionibus, quas omnes
parui faciebant, Christi dei filium asserebant, et deo
aequalem, Sabbatum infringentem, manus non lauantes, pau
cas uel nullas oblationes offerentes, orationes solen
nes priuatis et clanculariis ad deum desideriis, post-
ponentes. Sacerdotum et scribarum autoritatem la
befactantes etc. multa, quasi Lutherizantes. Existi-
maui falsa sententia excecatus, et ignorans omnes
tales cum Christo illo suo iustissime eliminandos, oc-
cidendos, et eorum memoriam exterminandam, ne
dum personas, hoc ipso arbitratus me obsequium prae
stare deo etc.

Facile misericordiam dei consequamur, si igno-
ranter peccamus nisi affectemus ignoranti am, quae est
peccatum in spiritum sanctum qui inspirat, cuius in
spirationem ad bonum detestari, est in spiritum san-
ctum peccare. Sed per incredulitatem peccator po-
test habere excusationem, si studiosus quispiam et
pius, ut erat Paulus, non intelligit aliquid de necessi
tate credendum ob defectum doctorum. Paulus au-
tem Christum non uiderat, miracula ex auditu tan-
tum didicerat. Et utriusque rumoris autores audierat
hinc pontifices et scribas et Phariseos Christianorum

29TIMOTHEI EPISTOLAM.

et Christi aduersarios suspitiebat tanquam primo-
res et ueritatis indagatores credebat simpliciter
contra Christum. Hinc simplices, idiotas, humiles et
doctrinam crucis despiciebat, et miraculis parum
credebat, homo natura prudens et suspitiosus. Ideo
incredulitas fere ei inuincibilis erat, et idco dei mi
sericordiam suscepit ob ignorantiam et increduli-
tatem. Sed non sic de Pharisaeis aliis et pontifici-
bus, qui Christum audierant, uiderant miracula, sa-
ebant quia a deo uenisset, quia nemo haec signa fac-
re poterat, nisi deus fuisset cum eo.

Pecabat tamen, quia non apostolos audire curabat
prophetas et Christi uerba et opera non compone-
bat scrutando scripturas. Magnatorum iuditio magis
quam simplicium sinceritati eredebat.

Superabundauit autem gracia domi-
ni cum fide et dilectione, quae est per Chri-

stum lesum.
Erasmus: Exuberauit autem supramo-
dum gracia domini nostri cum fide et di-
lectione, quae est per Christum Iesum.

Ex mera autem dei misericordia, quae me praeor
dinauit ad suum obsequium, quam, quia peaator sen-
per eram mereri non poteram, alioqui etiam gra-
cia dici non possit. Sed elegerat me ad portandum

30COMMEN. IN PRIOREM

nomen suum coram gentibus et eum sibi seruum de
legarat: Contulit mihi eam fidem ac eam dilectio-
nem, quam nullis meis studiis obtinere, sed per gra-
ciam Christi Iesu suscipere poteram. Et ea in gradu
magno, quia multum pecaueram, zelo nimio sine sa
entia dei uera et cum ignorantia excusabili penes
Christum.

Supra modum autem gratia collata dicitur, quia si-
ne praedicatione, et iam tunc spirante minas et cae
des in discipulos. Et reuelatio tertii caeli et doctore
Christo instituebatur. Et subito: Et imbuebatur spiri
tu sancto et replebatur, et ab illo omnia bona susci-
piebat, tunc cum iam persequeretur Christum, ut Chri
sti domini benignitas apareret magis.

Fide autem uera pariter implebatur per gradam
quae sine dilectione esse non poterat. Operatur enim
per dilectionem dumuiuit, et ideo magnafides in
Faulo, magnam charitatem ostendit, et maxima cha£
ritas fecit eum plus omnibus laborare, et sollici-
tum esse de omnibus, sicut prius omneis uoluerat
profligasse.

Gracia autem Christi non stat in aliis qua in fide
et dilectione, non in operibus legis Mosaicae, nisi in
fide et dilectione complerentur. Nullum euim opus
praesente fide et dilectione displicet, sed non iusti-

31TIMOTHEI EPISTOLAM.

ficat, sed fides sola, et ca quae est in Chriftum qui
est nostra iusticia et remissio peautorum et legis

obseruatio.
Fidelis sermo et omni acceptione di-
gnus, quia christus Iesus uenit in mudum
ut peccatores saluos faceret, quorum pri-
mus ego sum.

Erasmus: Certus sermo et dignus quem
modis omnibus amplectamur, ꝙ Chri-
stus Iesus uenit in mundum, ut peccato
res saluos faceret, quorum primus sum
ego.

Fidelus sermo I Certissima traditio fidei nostrae
et indubitabilis promissio dei, cuius fides Christi-
anum facit et fidelem. Sermo quo nihil quidem cer
tius dici potest, et credi utilius, et amplecti suauius
et utilius.

Et omni aceptione dignus ) Nihil optabilius
mundo dici potest, euangelium plausibilibus annun
ciari non potuit, cuius prae dicatio omnium antiquissi
ma statim primis parentibus et omnibus patriarchis
promissa et credita et sperata fuit, cuius fide saluati
sunt omnes, qui fidelissime crediderunt, et desi-
derantissime praestolabantur implendam quod nos dei
misericordia gaudemus impletum.

32COMMEN. IN PRIOREM

Christus Iesus uenit in hunc mundum pecato-
res saluos ficere Z Qui dudum in patriarchis et
prophetis loquebatur, nunc dixit, assum, de sinu pa
tris sponte obediens, et hunc mundum perditum
dolens, misericordia motus redemptor aduenit in
hunc tam miserabilem mundum errore, ignorantia
infirmitate, malitiaque repletum per omnia. Fuit qui
dem semper omnia in omnibus, abfuit nulli creatu-
rae, gubernauit et impleuit diuinitate sua mundum.
Sed in hominis forma et ueritate nunquam inmun
do prius aparuerat, nunc uterum uirginis egressus
in hunc mundum, uerus homo et deus pro homine
certauit cum daemone quem deus uicit per hominem.

Peautores saluos facere I Omnes peautores re
perit, ideo omnes saluauit. Non iustos, qui uel sint uel
se esse putent nemo saluotur, nisi peaati sui consci
us, et humiliter redemptorem desiderans, de seipso
desperans, inscitiam suam ut est nihilifaciens, miseri
ricordiam petens et indulgentiam promittente
credens.

Saluos facere IEst de peguto liberare, non qui-
dem ne insit, donec uixerit, sed per fidem et charita
tem deo unire, amicum deo facere, peaata omnia non
ad damnationem imputari, conscientiae consolatio-
nem aertam tribueret de dei misericordia oertum

33TIMOTHEI EPISTOLAM.

reddi, et pro totius mundi delictis deo patri satisfac
re, infernum claudere credentibus, et deo semp uiuere
Euangelii haec breuissima summa, alta mente re-
ponenda, et inspiritus dulcedine semper ruminan-
da, simulque peaati magnitudo, quod tanti redempto
ris necessitatem induxit, ut iugiter magnificemus gra
ciam dei, et culpam nostram.

Quorum primus ego sum I Ego sicut primus
Christum dominum persecutus sum, et in suis mem-
bris ocadi uoto et facto, et ecclesiam suam agerrime
afflixi, et primum martyrem ocadi, sic primo omnium
tantus inimicus Christi misericordiam et graciam
expertus sum. Ego Christum blasphemaui, ipse me uas
electionis, gentibus prae dicatorem transmisit. Ego
profligare cupiebam, ipse sectatorem fecit. Ocudere cu
piebam, ipse me propugnatorem fidelium ordinauit
Nomen odiebam quod nunc praedico et magnifico.
Iudaeos tuebar, quos nunc confundo et impugno.
Omnia secus quam uolebam, a deo miserante oesse-
runt, ut miraculum conuersionis meae clarius in dei
gloriam eluoesoeret.

Sed ideo misericordiam consequutus uel
adeptus sum, ut in me primo ostenderet
Christus Iesus omnem patientiam et cle-
mentiam ad informationem eorum (ad

34COMMEN. IN PRIOREM

exprimendum exemplar his, qui credi-
turi sunt illi in uitam aeternam.

Sanctos ideo sinit enormiter peccare, ut sanctio-
res, feruentiores, humiliores, fide et fidutia firmio-
res exurgant, et de se nihil praesumant, omnia det
misericordiae tribuant, in qua sola sperent, affectuosi
us pro pecato orent sibiipsis displioeant. Petrum et
Paulum doctores Christianorum pecare disposuit, ut cle
mentiae suae speculum et exemplar haberent omnes, non
ad peaundum (ad quod natura impellit nimium) sed
non desperandum, ad fidendum, ad informationem
nostram qui credituri eramus. Si enun tanto perseca
tort tanta benignitate indulsit crimina tanta, quid non
miseri pecatores speremus? Neminem itaque iud oemus
de nullo desperemus, neminem abiiciamus pro deplo
rato. Non exigamus etiam in sanctis innocentiam per
petuam, humilis peaator gratior deo est, quam su-
perbus sanctulus.

Consequimur misericor diam, non nostris uiribus,
poeutentiis, operibus, sed gratuito dei dono nos
praeueniente sua gracia

Omnem patientiam I Id est, perfectam et ab-
solutam utmaior em ex gere non possimus. Non gra
ueis iniungit poenitenetas, non dure uindict, sed ab
soluit gratis, prioris uitae conuersionem intungit, e-

35TIMOTHEI EPISTOLAM.

uendationemque ut culpam agnoscamus, et pro ea
humiliter ueniam postulemus, et firmiter obtinen-
dam credamus.

In uitam aeternam J Referendum puto ad dei
misericordiam, quae credentes quantumlibet pecu-
tores per clementiam informat, et adducit in uitam
aeternam, quam nullis nostris meritis promeremur,
sed dei misericor dia credentes assequimur.

Regi autem saeculorum immortali, in-
uisibili, soli deo, honor et gloria, in saecu-
la saeculorum Amen.

Crebro memoriam habet Paulus maximae gratiae
dei, sibi a Christo factae, qui post tam horribilem per
secutionem Christoillatam, tantam rependit miseri-
cordiam, longanimitatem, patientiam, et affiuentiam
donorum spiritualium sibi, cum inimicus esset dela-
tam, uocationemque mirabilem ad Apostolatum, et
se exemplar datum pecatoribus fide in Christum
saluandis, et qua memoria, iam nunc promissa per-
motus, gratitudine et admiratione tantae gratiae a
deo susaeptae, exclamat, nec gratiam reddens, et
beneficium agnoscens, dicit: Regi autem saeculorum
immortali etc.

Rex saeculorum omnipotens dicitur qui caelum et con
tenta condidit oia, ac sapientiasua gubernatmoderatur

36COMMEN. IN PRIOREM
36

et regit, et in saecula omnia semper immutabilis
perseuerat, ne solem, stellas, et caelos reges nostros
credamus, sed qui haec omnia fecit in gloriam suam,
quae suo nutu subduntur, et obediunt, in cuius ma-
nu sunt non solum corda, sed animae uoluntates et
uita regum, qui sine eo nec momentum uiuunt nec
possunt uel minimum, et hoc per saecula omnia.

Saeculum ) Saeculum spatium humanae uitae, com-
muniter centum anni et saepe quinquaginta. Item
anni restantes ad quinquagesimum Iubilei, etiam si
pauci sint. Hic saeculum ampiendum est longaeuitas
omnium uiuentium.

Creator itaque rex noster est, semper uiuens quan
tumlibet s’equantur se uicissim hominum generatio-
nes et oentenarii, nos ut aqua dilabimur, ipse fluui-
us iugiter perseuerans. Nos temporarii, ipse aeter-
nus, sine initio et fine, immobilis, perseueraus, dat
cunsta moueri.

Immortali I Immortalis qui dat omnibus uitam
in quo uiuimus mouemur et sumus, non ut dii falsi,
qui homines mortales fuerunt. Qui nihil perdere
potest, semper immutabilis, semper perfectus, sum
mum bonum, et ideo sine summo malo salioet morte uel
nihilo corruptione. Neque in Christo diuinitas mor tua
sed tantum caro, de patre ac diuinitate loquitur.

37TIMOTHEI EPISTOLAM.

Inuisibili ) Patrem nemo uidit unquam, nemo ul
det et uiuet, nedum oculis, sed nec intellectum qua-
lis sit et quantus aliqua intelligit creatura, etiam an
glica, sed filius qui est in sinu patris, ipse uidet, no-
uit, comprehendit, reuelat. Si uult uidetur, agnosci
tur, non naturale speculum, sed uoluntarium, tamen
a nemine perfecte uidetur, imo ne unquam alicui ui-
fus est pater. Omnia agit pater per filium, per quem fe
cit et saecula, deus semper uisibilis, uerbo suo omnia
administrat, potestas Christo data est omnis, in caelo
et in terra, dei filio.

Soli deo honor et gloria ) A quo omne bonum
ideo ei honor, bonitas, testimonium. Si regi honorem
dependimus, non regi, sed deo cuius ipse minster est
et dona regia acepit. Sic pro sancti tate, uirtute, sa-
pientia, honor omnis deo debetur, qui solus haec o-
mnia donat, ut non tam illa quam deus in illis hono-
retur. Alioqui creaturae tribuentes, quod dei solius
est idololatriam committimus, ut hodie uidemus ho
norari sanctos, a quibus petimus, quae solus deus do-
nare potest, et deo propriumillis communicamus.
Soli deo omnis honor, a quo omne bonum.

Soli deo ) Non excluditur Filius et Spiritus
sanctus, quin et illi sunt unus cum patre, immorta-
lis, et inuisibilis, sed pater omnium perfectionum

38COMMEN. IN PRIOREM

diuinarum, fons est et orig emanationum, et ipsius
denique deitatis, quae lioet eadem sit in tribus, sed non
eodem modo habenda, quod omnia a patre sint, et
ipse ab alio nihil habeat uelsit.

Gloria I Recognitio et attributio omnis boni,
deo gloria est, et quod dominus uniuersorum ipse sit
cuius bonitas relucet in omnibus rebus, qui ab omni
creatura colendus sit, et omnia optime moderetur
cui omnia seruiunt, haec omnia dei gloria sunt, cla-
ra infinitae bonitatis agnitio.

In saeculasaec. J Id est sine fine et initio aeternaliter
AmenJ Attestatio fidei omnium quae dicta sunt, ma
xime proxime dictorum de diuinitatis excellentia.

Hoc praeceptum commendo tibi fili Ti-
mothee, iuxta prophetias quae de te praeces-
serunt, ut milites in eis bonam militiam, ha-
bens fidem et bonam conscientiam.

Vt intelligas fili Timothee, quid maxime te facere
uelim, et quid te faoere deoeat ob prophetias quae de
te ab aliquibus praeuisae sunt, quia futurus esses deo
dignus, episcopus et sanctissimus huiusmo di admoni
tione id offitii iniunctum tibi est a me, nunc tibi commendo
pr aeceptum, non quod ego impono, sed a spiritu Christi et
dei uerbo tibi iniumgitur, commendo inquam tibi et con
monefacio issius praecepti, ut memineris sollicite mili-

39TIMOTHEI EPISTOLAM.

a’e bonam miliitiam contra infideleis, pseudoaposto
los, criminosos Christianos, et falsos si atres, eos ma
grifice superando et uincendo uera fide Christi et
bona conscientia. Intelligmus Timotheum fuis c opti
mae famae et sanctae conuersationis, et eruditum in sa
cris literis, de quo sancti Christani prophetauerint
eun futurum idoneum episcopum Et id forsan Paulus in
piritu praecognouit et dei reuelatione commonitus cum
LP
cuangelicum episcopum ordinauit. Erant in Ephesomul
ti aduersarii euangelicae doctrinae uariae conditionis
gentiles scilicet, pro Diana sua ob quaestum zelantes, iu
daei Paulo et eius sociis et dogmatibus exitium medi
tantes, pseud oapstoli legem Mosi eum euangelio seruan
dum docentes, falsi fratres, qui infirma fidelium tradu-
cebant, et persecutiones eis suscitabant et inordina-
te uiuebant et scandalose. Hos non poterat Timothe
us aliis debellare armis quamfide et conscientia: de
bebat enim fortissime uerbis doctrinae promisis et
praeceptis constanterque ; adhaerere, et se contra aduer
sarios uerbo ueritatis et animi fortitudine, et fide
firma fiducialiter defendere sine trepidationc. Consa
entia sua sibi testante immaculatam et religos a conuersati
onem coram oi ecclesia, eum audacem reddere deberet ad
animose et fiducialiter ogurrendum autoritate apo-
stotatus sui, et Spiritus san. quo perfusus erat, il ue
illis aduersariis potestatibus, doctrina et moribus

40COMMEN. IN PRIOREM

commissam sibi ab Apostolo ecclesiam peruertere,
et corrumpere, et inquietare uolentibus, uel pesti
lenti exemplo, uel falsa doctrina, uel insidiosa de-
latione.

Quam quidam repellentes circa fidem
naufragium fecerunt. Ex quibus est Hy-
meneus et Alexander quos tradidi Sa-
thanae, ut discant non maledicere.

Erasmus: Qua repulsa, nonnulli circa
fidem nauftagium fecerunt, quorum de
numero est Hyemenus et Alexander,
quos tradidi satanae, ut discant non ma-
ledicere.

Erant qui contra conscientiam et agnitam ue-
ritatem Apostolum traduoebant, obloquebantur,
mendacia in eum fingebant, et fidem semel susceptam
abiidebant Hymeneus et Alexander, et qui uerbis
Apostoli pertinaciter reftitit susatauit seditiones con
tra Paulum. Iudaeus erat genere, et a fide apostata,
et persecutor Pauli subdolus, non tamen semper ma
nifestus a quo et Paulus commonet Timotheum ut
sibi aueat ne nihil fidat, in Secunda epistola et Lu-
cas lus Actuum.

Quos tradidi Sathanae) Excommunicatur, et
cieat a coelu fidelium, ut sibi boni ab eo auerent, et

41TIMOTHEI EPISTOLAM.

non inficerentur, ideo prodidit eius malitias et ec-
clesiae patefecit, et is resipisceret, et illi sibi prospi-
cerent. Sic olim excommunicatio in usu erat, sic publi-
corum facinorum propalatio et exhomologesis in ae-
dificationem et pacem ecclesiae, utinam denuo hae
consuetudines resumerentur.

CAPVT II.

ADhortor igitur uos, ut ante omnia
fiant deprecationes, obsecratio-
nes, interpellationes, gratiarum
actiones pro omnibus hominibus.

Igitur cum necessitate habere militare militiam peri-
culosam cum fide et conscientia opus sit, ut malis immi-
nentibus undique fortiter occurrere possis, et agere of-
ficium Spiritu sancto te uocante commissum, quae sine dei
gracia et uirtute, nec a te, nec ab aliquo praelato ha-
beri possunt.

Adhortor ) Non impero, non urgeo, importu-
nus ut dominus, sed ut fidelis pater cohortor filium
quem scto pro affectu sincero, et filii amore non mi-
nus complexaturum hortamentum, quam feruus im-
perium. Non enim praeceptum patris filius expecta-
re debet, sed nutui solo insinuasse beneplacitum fi-
lio tantum suffecerit, ut protinus sedulo perficiat,
quod patrem optare crediderit. Sic non mandatis,

42COMMEN. IN PRIOREM

imperiis, iussionibus in rebus dei agendis, nec Chri-
stus, nec Apostoli id egerunt, sed admonitionibus, ora-
tionibus, consiliis, adhortationibus suis profecerunt,
ut nihil mandauerint, nisi quae pro charitate seruan-
da proponebant.

Vt ante omnia fiant orationes ) Cum sanctum et deo
aoeeptum nihil prorsus ualeamus nostris fieri uiribus si-
ne auxilio dei, nec uerba, nec opera, nec exempla
nec sollicitudo aliqua nostra prosit quicquam, necesse erit
ante omnia nostra conamina deum implorare, eius ad
iutorium petere, et asistentiam, ut ipse bonum inspiret, de-
siderari faciat, et perfici aliunde enim non obtinebimus.

Deprecationes ) Orationes sunt ad deum, qui-
bus aduersa quae meruimus peaatis nostris per dei
misericordiam amoueri precamur, iram scilicet dei et
iustam poenam, et angustias con scientiae, spiritus scili-
et et corporis incommoda, tentationes periculosas,
et casus peccatorum.

Obsecrationes ) Quibus per omnia sacra et deo
grata consequi desideramus dona dei, nobis necesa-
ria, spiritualia imprimis et corporalia, ut quod no-
stris meritis non possumus obtinere, eius nobis gra-
tiam et Christi passione et meritis interoedentibus
a domino postulemus concedi in gloriam dei.

Interpellationes ) Cum unus pro alterius necessitate

43TIMOTHEI EPISTOLAM.

ex charitate sollicitus intercedit et pro fratre orat,
ut uel aduersa amoueantur, uel optabilia consequam
tur, cum pro inuicem oramus ut saluemur.
Graciarum ac. ) Cum pro aoeptis beneficiis deum lauda-
mus, et omnia ei acepta reddimus, et a nobisipsis
nihil nos habuisse uel potuisse fatemur, nos uicissim
suae uoluntati offerimus et beneplacito suo per omnia
subiici desideramus, hoc est enim eucharistiae uerum et
christianiss, sacrificium laudis, sc. et confessionis et gratia
Pro om. INon solum amicis fidelibus, (rum actionis.
iustis, familiaribus, nobis ipsis, benefactoribus, sed o-
mnium maxime ꝗ magis indigent dei magna misericor-
dia, ut sunt inimici nostri, ut caritatem acapiant christia-
nam, infideles, Iudaei, haeretici, ut respectu dei, lumine
uerae fidei et ueritatis illustrentur et credant deo, iniu-
sti et impii ut resipiscant. Ignoti nobis ut domino mise-
rante quilibet suis pecatis liberetur. Nihil unquam in-
terorandum discriminis occurrat, quo minus affectuose
pro uno genere hominum oremus quam pro alio uel excludere
aliquos praesumamus uelfrigdius intendere. Non etiam
ob beneficia tantum oremus, nostrum commodum, sed ex so-
la fraterna charitate ad orandum pmoueamur. Et quam
id domino placere credimus, similia ab aliis deside
rantes. Non dicit pro animabus, sed hominibus: animae
enim nobis proximae non sunt, sed deo: uiui nobis con
mendantur, mortui deo. Nos contra ob quaestum cleri.

44COMMEN. IN PRIOREM

Pro regibus et omnibus in eminentia
constitutis, ut placidam, ac quietam uitam
degamus, in omni pietate et honestate.

Reges Apostoli tempore infideles erant et fide-
libus aduersarii sed tamen pro eis orari uoluit: imo
tanto magis, quanto respectus dei magis eis pro re-
gimine nostro necessarius ut boni fiant, ut tractabi-
les, ut mansuete ac benigne regant, ut sustinere possi-
mus, ut cor eorum e domno regatur, ut tranquillius
regamur ab eis, ut sapientia praestetur illis et clemen-
tia, et ante omnia timor dei et amor iusticiae.

Et omnibus qui in sublimitate consuluti sunt ) Et
coniunctio crebro expositiue accipienda. Regibus,
id est, sublimibus: reges enim omnes sunt, qui in ma-
gistratu aliquo consuntuuntur ut praesint et regant,
moderentur. Constituti autem non ab alio, quam a
deo. Omnis enim potestas a deo. Etiam mala propter
peccata populi, et dei imminens iuditium, etiam ma-
li confutuuntur, ut per cos sua deus iudicia exequi-
tur. Dabo tibi regem in furore meo. Effoeminati
erunt principes eorum, et c. Maximam poenam de
precabimur, si bonum principem orationibus pro-
merebimur propter pecata populi.

Sublimitas est regere subiectos iuxta stilum Spiritus
sancti et a deo ordinata, non ut honorentur, sed ut

45TIMOTHEI EPISTOLAM.

onerentur sollicitudine maiori prodesse cupientes
eis quibus ut seruiant a deo dati sunt. Reges gentium
dominantur et benefici dicuntur. Non sic reges fide
lium, hi sciunt sese tanto modestores esse debere,
quanto sunt multorum commodis destinati et obsequio
charitatis deuincti. Debetur eis honor, reuerentia,
timor et obedientia, et sustentari a subiectis. Ipsi ui-
cissim debent amorem, curam, tutelam, instructio-
nem, consolationem, regmen, coërtionem a malis
ac poenam discolis.

Constituti ) Non negligenter ol mittendum. Non
sibi ipsis, prece precio, et inconstantia, sublimitas, et
regimen ambienda, sed constitui debent ab aliis, nihil
nisi sub ditorum bonum respicientibus, et non sine con-
sen su eorum, ut non tam seruitus, quam administra-
tio regmninis habeatur.

Vt placidam et quietam uitam agamus) Anniti
omni studio debent reges, ut populus beneuolenter
et cum gaudio, non ex trifticia obediant, sed placite
optemperet ex sincero affectu, et sine murmure et
dispicientia, si posset fieri sine uiolentia, ut sint omnia
sine tumultu, uiolentia, odio, seditione, rebellione,
sed Christana pace conuersentur, ut fratres, et do-
mestici et discipuli Christi pacifici, modesti, mensueti
et humiles. Haec est enim uita filicissima, planeque bea-

46COMMEN. IN PRIOREM

ta et Chriftiana.

Cum omni pietate et castitate ) Melius honesta-
te, faciunt haec duo perfectam quietem si deum nostrum
colamus fide, spe, et charitate, ut totos nos ei com-
mittamus, ut patri et omnia quae ocurrunt patris
prouidentia et pietate euenire certo credamus,
tunc enim murmm aomms minquam, temere non iu-
dicabimus, sed ut sunt omnia, optima cordis paoe ut
patris beneficia amplectamur.

Honestas denique in conuersatione ad Christum et
morum omnium castitas et temperantia, nos commen-
dabit fratribus, cauebit offensam et inimicitias et
perpetuam tranquillitatem fouebit et amicitiam quae
inter inhonestos et leues constare non potest diu.

Hoc enim bonum est et acceptum
coram saluatore nostro deo, qui omnes
homines uult saluos fieri, et ad agnitio-
nem ueritatis uenire.

Quieta conuersatio nostra et tranquillitas sim-
plicis obedientiae regibus etiam ethnicis exhiben-
da, bonum, est nobis, ut careamus dominantium
molestia, ut non grassentur, non magis opprimant,
non irritentur contra nos, et contra euangelicam
doctrinam, non schandalizentur in moribus, ne an-
sam rapiant mouendi persecutiones, blasphemandi

47TIMOTHEI EPISTOLAM.

nomen Christi, tyrannidisque ́.

Cedet in gloriam magnam religionis nostrae, imo
et domini dei nostri, qui per filium salualiit nos, si
pacifice, mansuete et sedulo dominis obsequemur,
subiecti omnibus in timore dei, monstrantes optimi
optimas leges scriptas in cordibus nostris. Et ex bo-
nis operibus nos considerantes, glorifiemat deum dum ali-
quando respectu misericordiae a deo fuerint uisitati,
et ad cor et pium religiosu perducti, dominuque ; deum no-
strum ex fidelum religione cognouerint, nobiscumque uene-
rari ceperint, ora ionibus nostris domino commendari

Omne is hom. ) Est enim dominus deus summae bo-
nus et nihil odit eorum quae condidit, neminemque uult
perire, adest gratia sua omnibus, ut ueniant ad agni-
tionem uerit atis, quam per propheticas et euangelicas
ac apostolicas fecit communem omnibus. videtur hic
denuo coniunctio et, expositiue sumi. Saluos uult fieri
et ad agnitionem ueritatis uenire, ut nihil sit aliud a-
gnoscere ueritatem quam saluum fieri. Etiam uult omnes
saluos ficri quia uocauit omnes, anunciatur omnibus
Christus, pro omnibus mostuus est, omnes ad se tra-
hit, pro oibus tradidit semetipsum. contemptores autem
dei et negatores non computentur inter omnia, sed redigen-
tur in nihilum, si sermoincidat quare non omnes beatitudi-
nem assequantur qui sunt redempti, del allegabitur uo-

48COMMEN. IN PRIOREM

luntas, quae regula est iusticiae, et cuius non est quae-
renda ratio, homines sumus, ipse deus nihil nobis de-
bet, uoluntate signi et antecedenti uult omnes sal-
uari dicunt scholastici.

Agnitio ueritatis ) Id est, Christi qui ueritas est,
qui euangelium praedicauit, qui fidem salutis portum
statuit et iusticiae, lux mundi qui illuminat omnem ho-
manem mamanae seienttae muilles et mendatium.
Christum scire sanctorum est, stultus fiat in hoc mun-
do sit ut sapiens et saluus.

Vnus enim deus, unus etiam concilia-
tor uel mediator dei et hominum homo
Christus Iesus, qui dedit semetipsum re-
demptionem pro omnibus.

Hic Apostolus summam Christianae fidei et ueri-
tatis proponit, cuius solius agurit jiluos facit, o-
mneis homines, qui scilicet agnoscunt, non fimplici
notitia, sed potius sapientia, qui sic nouerint, ut sapi-
ant etiam quam suauis sit dominus, hunc ergo tenorem
fidei et regulam discutiamus.

Vnus esse deus agnoscitur, cum praeter eum nihil
aliud summum bonum desideratur, colitur, amatur,
antefertur, confertur, nihil. Non uenter, non caro,
et sanguis, aurum, honos, laus, et totus hic mundus
Omnia haec postponuntur, non uerbo et lingua, sed

49TIMOTHEI EPISTOLAM.

corde et sensu, dum unum illud semper intendi-
mus et attendimus, et propter eum omnia agimus
Non circa plurima ocupamur et distrahimur, hoc
est uere agnoscere unum deum, praeter eum nihil de-
siderare quod non propter eum.

Vnus concliator) Secundus articulus fidei, crede-
re et sare Christum esse unicum mediatorem, quem statuit
pater noster inter se et nos, ut cum essemus pecutores
et a deo proiecti et inimia per Christum reconcili-
amur. Hic includitur esse omnes homines peautores
dei aduersarios et inimicos, deum etiam offensum
omnibus, et abiecsse damnasseque ; in primo Adam et
sola Christi gratia conciliatos. Et non id solum, sed
et filiationis et haereditationis aoeepisse et in Chri-
sto omnia bona, ut nostra sint, quae fratris nostri sunt
Vnus autem non multi mediatores uel conciliato-
res, unus enim Christus, unus saluator, non ergo prae-
ter eum interponendi sunt alii, quantumlibet sancti
omnes enim pecatores sunt, et eguerunt, imo egent
gracia dei. Solus Christus suapte dignitate et suis
meritis, non ex gracia concliat nos patri. Omnia e-
nim pater dedit in manus filio. Et eum currendum
quoties urgemur, fons est pictatis, non estut eum
promereamur, sanctorum interoessionibus, benigni-
or nobis est, quam omnes sancti. Solus pro nobis

50COMMEN. IN PRIOREM

mortuus est. Et nos toties inuitat, pulsat, expectat
hortatur allicit, rogat et cogit aliquando. Venite
ait ad me omneis qui laboratis et onerati estis, etc.
Venite edite absque argento et caet. Audit nos sen-
per, adest, intendit singulis, quasi non sui essent o-
mnes, non distrahitur multitudine saluandorum, omnia
nouit melius nobis, scit quibus indigeamus, praecepit
ut in solo suo nomine precaremur, honorem hunc suum
alteri non defert, nec patitur communem.

Homo Christus Iesus ) Mirum quomodo dubitaue-
rint hominem Christum fuisse quida haereticorum qui
hic simpliciter homo dicitur: caro enim et frater no-
ster temptatus per omnia absque peccato Et pro nobis
hominem nouissimum se exhibuit et uermem, ut hominem
perditum redimeret. Et primogenitus ex multis fra-
tribus chirographum peccati deleret per crucem mortu-
us uere ut homo esset, qui pro homine satisfecit Chri-
stus Iesus unctione sua consecrans gentes et passione
saluans Iudaeos, faciens utraque unum redemptorem.

Qui dedit semetipsum ) Obtulit in remissionem
omnium pecatorum seipsum sacrificium perfectum et maxi-
mum, et omnium praecedentium sacrificiorum scopum et
finem pro captiuis nobis commutationem sufficientis-
simam. Non raptus est inuitus, sed sua sponte obediuit
Semetipsum obtulit precium deo patri pro salute hu-

51TIMOTHEI EPISTOLAM.

mani generis et reconciliatione perfecta cum inimici es-
semus, et ita inimici, ut etiam eum nos ipsi crucifixeri-
mus, homines scilicet pro quibus se precium obtulit.
sicut et nos in Adam peaumus. Nec dicamus non es-
se nos posteros Iudaeorum qui hodie quoq simile faci-
mus non refugeremus simili occasione permoti, qua Iu-
daeorum primores, quibus meliores paucos habemus
quin et iterum aoerbius eum crucifigimus uitiis nostris.

Pro omnibus ) Dedit se pro omnibus. Nemo nisi
nolens saluari relinquitur. Suffecit, satisfecit deo pa-
tri pro omnibus, nihil obmisit de suo, quo minus o-
mnes redimi possint. Excusatio nulla restat nobis qui
scimus, quid uel facere, uel desiderare, uel obmissa
dolere, uel non indolentia deprecari, et humiliter
agnoscere debeamus, et pro fide habemus et chari-
tate deum orare, quis haec se non posse uero fatebitur?
Ad huius ueritatis agnitionem siquis illuminante deo
peruenerit ut credat et agnoscat certa fide unum su-
um deum, et conciliatorem unicum dei et hominum, hominem
Christum Iesum, et qui ipse seipsum dederit ex maxima
gracia redemptionis precium pro omnibus credentibus
sine dubio saluabitur et perfectus fidelis et Christia
nus coram deo et Christo suo reputabitur, quae ei fi-
des reputabitur ad iusticiam ut Abraae, et est totius no-
ui testam, et euangelicae doctrinae conclusio et summa.

52COMMEN. IN PRIOREM

Cuius testimonium temporibus suis
confirmatum est, in quod positus sum
ego praedicator et apostolus. Veritatem
dico non mentior. Doctor gentium in
fide et ueritate.

Erasmus Graece legit: Testimonium temporibus
suis in quod positus sum ego praedicator etc. quod
intelligo sic: Adhoc Christus ueniens se tradidit pro
nobis patri, ut id suo tempore testaretur toti orbi,
omnibus hominibus redemptis, ut id omnes credant,
et credendo saluentur. Noluit enim otcultum quod
tot sacrificiorum figuris in ueteri testamento toties
uoluit esse testatum, et in figuris representatum. Quin
et ego Paulus ad hoc nostrae redemptionis euange-
lium praedicandum, ab eodem Christo domino posi-
tus sum segregatus et electus post alios, ut toto or-
be gentibus haec praedicem annunciarem hanc dei
stupendam graclam. Nuncius nupus a Christo et a-
postolus, licet cum Christo non uixerim, tamen ex mi-
sericordia sua, ex persecutore blasphemo me conuer-
tit in Apostolum et ueritatis doctorem ad omneis
genteis.

Veritatem dico non mentior ) Celebris est fa-
ma insantae meae cumspirans minarum et caedis in
disapulos, subito in multorum comitiua e caelo uoca-

54TIMOTHEI EPISTOLAM.

tus sum, et a Christo conuersus, postea denique cum
Barnaba a spiritu sancto segregatus in genteis, atte-
statione non modica miraculorum, et pros ctu prae-
dicationis maximo a Iudaea per Asiam et usque ad Il-
lyricum repleui omnia euangelio Christi. Non potest
esse dubia apostolatus mei uocatio, et quod Christus
me gentium doctorem dederit, testantur signa apo-
stolatus mei, qualem et me gessi fideliter in gloriam
Chrifti, non meum compendium aliquod temporale,
nihilque admiscendo doctrinae quam in me Christus
non fuerit loquutus. Et ueritate, sine omni hypocrisi
et figmento, dextre et plana ueraciter, ut acepi a
domino omnes tradidi.

Praedicator fuit Paulus euangelii, nullius alterius
doctrinae. Iurat modestissime, quod notorium esset, et
non poterat negari. Doctorem se nominat, non in u-
niuersitate promotus: nonenin utuiceran Aristote-
lem et parua logicalia, sed spiritu sancto permotus
docebat sine intermissione, uerbo et exemplo, non
tam nomine doctor, quam officio et assiduo studio do-
cendi, sicut Origines, Augustinus, et Gregorius.

Volo autem uiros orare in omni lo-
co, leuantes puras manus, sine ira et di-
sceptatione.

Ante omnia orandum docuerat superius pro o-

55COMMEN. IN PRIOREM

mnibus, quatenus tranquille uiuere possent, et ut
ad agnitionem ueritatis omnes peruenirent saluandi.
Nunc uiros et mulieres instruit, quomo do orandum
de aliis necessariis incidenter, foeminarum mores in-
stituendo, uiros primum.

Volo uiros orare in omni loco ) Nondum amplis-
sima templa erant sufficiebat locus pro familia, lon-
go tempore in cryptis praedicatum, ubicumque ecclesia
erat, duo aut tres ubi locus orationis erat et praedi-
cationis. In cubilibus, in agro, in naui, in montibus, syl-
uis, ubique orationis locus, quia ubique dominus, ubique
templum dei quod sumus nos, ubique cor fidele et de-
uotum Id Christus docuit: Cum inquit oraueris intra
cubiculum et ora patrem in abscondito. Hodie asue-
uerunt multi, ut non nisi in ecclesia orare ualeant,
et exaudiri credant, si tamen orant uere, et non po-
tius multa sensuum et mentis distractione numerent
potius uerba, quam corde, affectuque et feruore leuen-
tur in deum, et in frugilitatum suarum defectus et
miserias, quarum eonsideratione oratio promoueri
debet. In omni inquit loco. Consecratus est homo et
mundus totus orationi non templo Hierosolymis, sed
in spiritu ct ueritate orandum, id quod docuit domi-
nus, et quae se exauditurum promisit. Caetera sunt dei
prouidentiae et benignitati committenda.

56TIMOTHEI EPISTOLAM.

Leuantes puras manus ) Non lotas Pharisaeo-
rum more sed puras a sanguine proximorum, a foe-
dis, libidinosisque contractibus, et a munere et usu-
ra, ab omni malo opere. Non uult Paulus more Pha-
risaico manus extendi, sed more desiderantium le-
uare ex affectu petitiones. Non obsunt omnes ce-
rimonae, malta projant, jeu non mate, et quae
uel mentis distractionem, uel hypocrisim mouere
possint.

Sine ira et disceptatione) Docet nihil a deo
postulandum obtine ri, nisi prius proximo concilia-
tus Christiana charitate fueris. Solet animum uiro-
rum ira ocupare sicut superbia mulieres, et incon-
tinentia. Ira autem charitati maxime contraria et
inimica, oratioui locum praecludit omnino. Et
nist proata reconciuatuos paupiui se oraturum
nemo ignoret. Non uult ignoscere, nec pieta-
tis dona largri, nisi peaantibus in nos, ante indulse-
rimus, nisi fratri offe nsam remiscrimus et ut nos di-
lexerimus.

Similiter et mulieres in habitu orna-
to (amictu modesto) cum uerecundia
et sobrietate (castitate) ornantes se non
in tortis crinibus, aut auro, aut mar-
garitis, uel ueste preciosa, sed quod

57COMMEN. IN PRIOREM

decet mulieres, promittentes (profiten-
tes) pietatem per bona opera.

Mulieres post uiros docet Apostolus ne superbi-
ant de forma, amictu, moribus et ornatu, id quod a-
gnatum solet mulieribus uitium, etiam alioqui opti-
me licet sint castae et prudentes, sed anumni superbia et
speciei corporis et ornatui praeampere uix possunt.
Admittit ut habitu ornato sint, non foedo amictu et
immundo, quo abhominatio maritis sint et adulte-
rii ocasio. Sed modesto amictu, ut decet castas, uere
cundas et minime irritatrices, mundae, cleganter, et
honeste uestiantur, hoc est, ne nuditate et superfluo
ornatu uestium, et exquisita subtilitate et curiosita-
te meretricibus assimilentur, aparantque ; affectu pla-
cendi, in plateis uestiri id enim Christianas non de-
cet, nec maritis placere potest, nec debet. Ornentur
autem legittimis monilibus, uerecundia scilicet, et
sobrietate, ex uultu, oculis, incessu, uerbis, ostenden-
do inuitas se offerri uirorum aspectibus, et ab aliquo
desiderari in malum. Nullae semper contegi, et egre
uidere uiros, multo molestius uideri. Etiam ad mari
tum uerecundiam non postponant semper et ubique
Gratiosissimum enim monile uerecundiam habet, quis-
que sapiens maritus extiterit.

Sobrietate ) Ne uinolentia et crapula notetur

58TIMOTHEI EPISTOLAM.

ali quatenus quae lubricitatis et libidinis testes certi£
sunt, uenter et genitalial proxime cito spumant et
caetera impedimenta praebent foetibus optatissimis
generandis. Insipientiae et garrulitatis uitia semen-
afferunt, mendatii et litium matres, et nihil secreti
seruare possint, seminaria malorum.

Castitate ) Castitas sobrietate nascitur, et sunt so-
ronres, ut Icliltet, jini foenane comtime e castae,
temperantes libidines et desideria sua inhonesta ne
effluant.

Ornantes se non in torttis crimbus ) Non com-
positlone tapiuorant, O morpueaua, auri et ar-
genti, ac adulterino colore et cerussa, fucoque pere-
grino. Iniuriam non faciant formae naturali, sed ani-
mi pulchritudine uirtuteque ornentur.

Nec auro aut margaritis I Non onerent maritos
impensis, colligant potius pro haeredibus, uel subue-
niant indigentibus in opera misericordia. Super a
naturali non addant fomenta, non certare mutuum
mulieres, nisi modestia et maturitate et sapientia.
Stultum est margaritis uti, aurum expendendum poti-
us in pauperes.

Vel ueste preciosa ) Veste non uestibus, quod su-
perfluae Christianos dedecant, et excusari non pos-
fint. Non ad luxum sint, sed ad necessitatem. Vnica

59COMMEN. IN PRIOREM

quidem non sufficit, sed superfluitas non licet. Pretio-
sitas intollerabilis, scandalizat, irritat, zelum et sc-
quelam susatat, opprimit mareum, difficile praecaue-
tur tineis, et non sine sollicitudine et negotio.

Sed quod decet mulieres, profitentes pictatem )
Propensiore natura ipsas fecit ad dei cultum, ad
cercmonias multas et superfluas. Hanc discunt non
esse pietatem, frequentare ecclesias, gestare oratoria,
uel mussitare preculas, cantus mirari et organa, a-
spicere picturas et inclinari, cereos incendere, a-
quas spargere: haec qui dem pietatis signa esse debe-
rent, sed minime sunt pietas, sed prorsus in abusum
uersa sunt omnia. Pietatem profiteantur recordati-
one peautorum, suspiriis pro gracia et indulgen-
tia et emendatione et sancto proposito, audire at-
tentissime uerba dei, meditari, et ruminare audita,
ut liberis postea domi recenseant. Orationes bre-
ues et feruidas. Non multas, non toties repetitas,
et ex more pro numero praefixo, non quantitatem
precum, sed qualitatem deus exigit. Monetam pro-
batam charitate, non loquacitate. Domi oret, fami-
liae prospiciat, marito ob sequatur et auxilietur. Ca-
ueat a girouago aspectu, lumen seruet operi et te-
nebris. Fides sine aquarum aspersione suffecerit, et
pro istis omnibus exerceat.

60TIMOTHEI EPISTOLAM.

Bonaopera ) Ministret liberis, marito, familiae ui-
cinis, pauperibus, pregnantibus, puerperibus, infir-
mis, domui, lauando, ornando, purgando. Et omnia
haec in fide agendo, certae sint, quia deo plaoeant. Et
sint ipsissimae charitatas officia et opera a deo im-
pofita, et oueuiemiae janctae optimi fructus. Si uacet
lectioni incumbant, et pueris itidem doceant, mone-
ant, corrigant et caetera, haec uera pietas.

Mulier in silentio discat, cum omni
subiectione. Docere autem mulieri non
permitto, neque dominari in uirum, sed es-
se in silentio.

Viris quidem permittitur ut in coetu quae de au-
ditis non intelligit, a presbyteris inquirat, et si quid
ei spiritus reuelet loquatur cum modestia, et sine di-
soeptatione. Non prohibetur a uerbo ueritatis pro-
ponendo uir scripturas intelligens, qualescumque . Volu-
itut passim quini et seni pariter prophetarent, etiam
in ecclesia cantum et organa et psallentium mores et
assiduum studium non docuit, in cordibus psallere et
spiritualibus hymnis domino canere mente non spiri-
tu Christianos omneis docet. Mulieres uero in eccle-
sia sileant, domi uiros interrogent, siquid discendum
fuerit, et in silentio, ne sensu abundent, et litigent
uerbis et sensu proprio.

61COMMEN. IN PRIOREM

Dooere autem mulieri non permitto ) Non au-
deo adiicere, in coetu uirorum, sic ut liceat eis in ec-
clesia foeminarum: sensu enim infirmae sunt et insta-
biles. Viros presbyteros, senes habeant, a quibus foe-
minarum congregatio instruatur publice. Nemo ue-
ro negauerit aliquot pariter conferre posse de audi-
tis et lectis, ac legere scripta sancta in publico, sic,
ut intelligant. Verum sine intellectu, orare, legere, ca-
nere, psallere, opus est sine omni utilitate et maxi-
ma temporis iactura, solaignorantia et pigritia mo-
nachorum introduxit haec omnia. Olim doctae erant
moniales et seruire hoc poterant, deuotioni. Hodie
non tam obedientia excusat, quam dementia culpat.
Quid enim inutilius potuerit institui, quid stultius ex
cogitari, quam ut tantum temporis expendant in uer-
bis nihil significantibus, et reliquum tempus ab ope-
ri illius fatigatione, otio, et remissione, deperdi, ut
omne carum tempus longe quam somnium sit eis in
fructuosius etc. Vt autem docere non permittuntur
ita doceri iubentur, ut Christianae sint, et dei uerbum
ignorent minime. Hic maior querela locum habet.

Nec dominari in uirum ) Foedum esset marito su-
perbiae fomentum, contemptus uiri. Monere potest,
rogare blandiri, sed esse in silentio, parce loqui et
breuiter, et cum reuerentia et timore, illico admo-

TIMOTHEI EPISTOLAM.
61

nita tacere, taceat. Irato marito non respondeat,
tempus captet oportunius. Semel et non crebro re-
petat. Lingua mulierum diligentius moderanda, ꝗ
natura propensiores sint ad cauillationes. Non etiam
Circumcursari in aedes alienas, non morari in plateis
Non foris plurimos miscere sermones, domi agant
in silentio.

Adam enim primus formatus est, de-
inde Eua. Adam non rust deceptus, sed
mulier seducta, obnoxia facta est prae-
uaricationi.

Ne quo pacto superbiendi ansa mulier sibi uen-
dict donanandi in uirum, admonet Apostolus memi-
nerit originis suae, quam a uiro sumpta aoeepit, qui
primo conditus erat a deo. Natura denique perfecti-
or et absolutior et sapientia clarior, et ad seductio
nem cautior ac fortior, quo sopore merso, e costa for-
mata est Eua, ut unum corpus et os ue uno corpore
amoris uinculo arctius constringerentur, primus tem-
pere et uirtute, Eua posterior utroque . Ideo duci, in-
strui, parere, sequi debet et se agnoscere dei ordi-
natione subiectam.

Adam non fuit deceptus ) A serpente non au-
dente eum aggredi, sine dubio uincendo. Non fefel-
lisset mendatio tam impudentissimo. Non ambiuisset

62COMMEN. IN PRIOREM

excellentiam, non colloquium tulisset, nisi in grati-
am mulieris, consortis, amicae, cui cum haec placere
uideret, Adam, delitias suas contristare non pote-
rat, sed acquieuit roganti mulieri attendens, praece-
pti oblitus et parum curius.

Mulier seducta, obnoxia facta est praeuaricationi )
Seducta mendaciis, inuidia, dolo, blasphemia dia-
boli et permissione, dispensationeque diuina. Non-
dum iusta, sed iusticiae originem nacta, qua proficere
debuisset et progredi, gracia dei praesente, et prae-
cepto acepto retrocessit, transgressa mandatum et
uerbis dei non credens, sed primo infidelitatis pec-
cato superata, superbia, auaritia, gu’a et luxuria de-
cepta fuit, et uiro insuper insidiata blanditiis et in-
stantia traxit in praeuaricationem, ut pariter cum ea
coeperit dubitare si uero haec deus praedixerit, mor-
tem scilicet imminere, qua post gustum uideret su-
peruiuentem, ut ipse peauret, cui semel seductrix fa-
cta, post hac directricis et doctoris munus par nun
quam fuerit, uel aequum praestare, uel praesumere. Semel
tam pernitiosae suasioni consentiens Adam, merito
suspectam habuit omnem mulieris informationem. Et
ipsa experimento sumptae fragilitatis et insipientiae cum
perfecta esset, nunc bis misera, et admonita sui prae-
sumere doctrinam non audeat solidae ueritatis

63TIMOTHEI EPISTOLAM.

Saluabitur autem per filiorum genera-
tionem, si permanserint in fide et dilecti-
one, et sanctificatione cum sobrietate.

Sub dita quidem sit uiro mulier, et humiliter se-
gerat inter uiros et in ecclesia, agnoscatque mentis im
becillitatem et inconstantiam, ut sibi docendi munus in
ecclesia non arroget:uerum non a uiris contemnenda
est, quam per generationem liberorum beatam fecit
dei munificentia, et insigni munere illustrauit. Quid
enim admirabilius in rerum natura generatur, quam
inutero foeminae, non tantum corpus humanum, sed et
anima creando infunditur, cuius generationis, nutri-
tionis et educationis pariter et instructionis offitium
contulit deus in mulierem, et in cunabula pietatis tra-
dendae et pfectus commisit matribus ut et lacte pascant.
So lido cibo a uiris nutriantur, et in fide et sacris
dogmatibus perfecto: audiant et sequantur. Curet
igitur liberorum mater, ut in ea quam a teneris unguicu-
lis a se fidem et dilectionem dei imbiberunt filii, in eis
permaneant, iugiter inculcando fidem et timorem dei, ut
sancti sint moribus ab omni contagione criminum sibi
perpetuo cauentes, carni et sanguini non indulgentes
et dei mandata quibus eos mater pueros edocuit semper
memoria cogitantes: sancti sint et permaneant corpore et
spiritu. Sobrietatem in primis curantes, ut cibo et potu

64COMMEN. IN PRIOREM

somno, otio, lusibus, lenociniis, indulgentia, sodalita
te, caueant incumbere, sed potius inculcare studeant
matres filiis, quos deo genuerint et proximis, fidem
dilectionem, sanctimoniam, pudicitiam, sobrietatem.

CAPVT III.

FIdelis sermo.

Quae tibi filio meo dilecto ducenda
ad populum scribo, ut Christi aposte lus et
tibi pater, scribo quae certissima habeas, et tam quae
nunc dixi de uiris et mulieribus, quam nunc, scri-
benda, scias a domino reuelata, et fidelia, et Christi
doctrinas esse qui in me loquitur. Non sunt hominum
uerba, mendatia, nihil ex me loqui in ecclesiam au-
deo, nec opiniones et fabulas. Fidelis est omnis ser-
mo dei et essicax.

Siquis episcopatum desiderat, bonum
opus desiderat.

Episcopus Graece obseruator, speculator, super in-
tendens, et custos dicitur. Offitium episcopale est, bo-
na procurare, et a malis custodire, curam proximi
salutis gestare. Nihil autem melius quam pascere, et
id uerbo dei, pascuis salutis. Qui ergo desiderat hu-
iusmodi exercitia conferre in proximum, opus bonum
desiderat ex charitate propter deum. ut benefaciat

65TIMOTHEI EPISTOLAM.

desiderare autem honorem, eminentiam, census, pom
pam, dominia, luxum, otium, castra, uenationes, regna,
non est opus desiderare, multo minus bonum opus.
Tales hodie sunt qui defiderant episcopatus, ambi-
unt, uenantur, emunt, rapiunt, tempore Pauli non
sic. Nihil hi minus quam episcopi, principes sunt et
dicuntur, et haberi uolunt, et huiusmodi munda-
ni satrapae imperii. Omnes episcopi esse debemus,
uisitare, curare proximos, unicuique de proximo man
dauit deus, qui communitatem curat, custodit, nutrit
docet, fouet, regit fideliter. Hic uero episcopus omni
no nomen functionis et operis et officii est, non ho
noris et eminentiae, sicut antistes et praepositus ac
prior Επίςηοzet Graece.

Oportet igitur episcopum irreprehen-
sibilem esse.

Oportet dicit, necessitatis est et praecepti Apo-
stolici, imo domini. Quid hodic facerent, qui sua tueri
uolunt, exuerbis dei, si hic uel alibi inuenirent O-
portet episcopum habere decimas? Mandatum dice-
rent sub poena pecati mortalis uel damnationis ae-
ternae. Nunc autem oportet episcopum esse irrepre
hensibilem, non sine peauto, pro quo nemo ab alio
reprehensibilis sit qui omnes pecatores sumus et
offendimus omnes. Sed ut nihil criminis ei imping

66COMMEN. IN PRIOREM

possit, nulla saecularis macula, non aliqua notatus infa
mia. quo modo minus aptus fit. Obsecrare, increpa-
re, arguere libera fronte. Hic necessitas uidetur tol
lendi concubitus, quo alioqui optimi parrochi, uiri do
cti, bengni, solliciti, deumque timentes, hoc solo uitio re-
prehensibiles. Episcopi sunt omnes ecclesiarum prae-
lati, non solum magnarum, sed etiam uel minimarum, ha
beantur irreprehensibiles, innoxii, integri famae, sed
haec clarius sequuntur.

Vnius ixoris uirum ) Sancti patres plures simul ha
bebant uxores, filiorum multitudo bonorum domini bene
dictio est. Christus hoc nunquam improbauit, christia-
nis diuinae literae multitudinem nusquam interdicunt u-
xorum, tantum hic episcopis et diaconis prohibetur u-
xorum pluralitas huiusoemodi. Et cum statim praemitta
tur, oportet, non sine causa Chryfosto. periclitatur, ne
Paulus uideatnr exigere matrimonium, oerte ut non ten
tantur a satana, ne infamiam facile inadant, ut discant fa
miliam regere, ut hospitales esse possint, ut studioscri
pturae domestida cura non distrahantur, ut aliae mulie-
res non sit necessaria familiaritas, sunt quae in domo
sine foemina expedire nequeant. Cohabitatio uiri et
mulieris extra matrimonium non potest carere in-
commodis, amimae et famae et rei familiaris etc Vt
interim omnium scandalorum sandalosissimum sandalum

67TIMOTHEI EPISTOLAM.

cncubinatum illum epi coporum, id est plebanorum, fon
tem omnis Christianae iacturae et damnationis et in-
felicitatis in orbe, in omnibus statibus, quibus abun-
de consultum esset, si maritorum lege uiuerent sacerdo
tes, inuenirent honestam, proborum et diuitum (si uel
lent) puellam, nutritam in disaplina, fidelem marito, fi
liis, domui: familiae praeesset utiliter et cum parsimo-
nia reponeret pro hae redibus filiis, quae de uictu et
amictu superessent. Disceret a marito uerba dei, do
oeret paruulos, honoris consequendi intuitu, quem in-
dubie sperarent prae fliis aliorum. Esset amabilis omni
bus et honorabilis. Sacerdos eam pudice diligeret et
prolem, uacaret quiete literis, doceret sine timore cum
fidutia omnem ueritatem, subditos diligeret, diligenter
corrigeret, haberet fauorabiles, beneficos, promptos
et obedientes doctrinae etc bona infinita sequeren
tur. Nunc autem proh dolor et pudor saoerdos parro
chus quotidie uel saepe celebrans et sacramenta mini
strans, et publicum scortum nutriens, de decimis, bla
tionibus, eleemosynis, nomne se damnationis mancipi
um nouit certissime crimine et publico scandolosus?
Non uult nec potest dimttere nisi alia surroganda
infeliciori miseria. Orationes suas si dicit, illic omnia
contra conscientiam et interminantia imperium
offendit, cum nausea et horrore omnia. Odit

68COMMEN. IN PRIOREM

sacrarum litteraaum studia, otio solo sese et uitiis
accommodat, uritur importunius, grauatur libidine
insatiabili, temporibus religoni consecratis. Sequi-
tur conscieniiae uermis, uel desperatio infernalis, fit
ex hoc procliuior ad omnia uitia. Confunditur coram
deo, conscientia, populo et familia. Tractat sacramem
ta ut porcus. Qui d interim agit infelicissima mere-
trix? Filios forsan generat. si non aborsus procurat:
deserere filios et scortatorem non potest, non fert
redire ad parentes uel consanguineos, non patrem
inueniet, non matrem assequetur. Nouit se despectam
omnibus, etiam a filiis facile se nouit eiiciendam, si li
bidinosior superuenerit. Miserrima post obitum sa-
oerdotis, ideo sua maxime curat, furatur, exigit, et
praeparat, uesteis et multas et meretricias, ut post
illum uel cum illo aliis placeat, quos facile admittit,
scens se non ob id fore adulteram. Filios non amat,
negligit, non docet, de animae suae salute desperat,
ad turpitudines et uitia procliuis nimium. Vicinis
uiris et foeminis odibilis, rixosa. onerosa, dum se
contemeni non patitur, dum spetiosior et ornatior
incedit, quam honestae matronae, dum irritat sacer-
dotem inuicinos, se quoquomodo dehonestantes uel
etiam negligentes. Filios indulgentius nutrit, et fouet,
non cohibet insolentes. Ingerit se primam coetui foe-

69TIMOTHEI EPISTOLAM.

minarum, iactat conditionem et uictum ac libidinem
Filii eorum nutriuntur inter scandala, ut non sintam
plius scandala. A parentibus ut illegittimi negligun
tur, sine spe consequendi honoris, et extorres hone
statis prorsus. fiunt ex hoc rebelles, indisciplinati,
blasphemi, rixosi, lusores, etiam parentum contempto
res. Non ferunt disciplinam, nec uerbo, nec facto. Ab
omnibus despiciuntur ut spurii. Nihil facile boni eis
alicubi confiditur, peiores omnibus coaetaneis, auda-
oes ad omne flagtium, diuinorumomnium auersatores
Expelluntur ante tempus in exteros, libertatem ca-
ptant ad nephas omne, cuius semina susceperunt ex
educatione, domoque ; paterna. Quid populo acadit?
Intuetur miser dei populus et uulgus, plebis sacer-
dotem et pastorem, et episcopum suum, speculum
omnimodae abhominationis. Verbum dei si audit, non
credit, contemnit, magis detrahit, blasphemat, secta
tur pastorem per abrupta gradientem in praecipiti
um. Correctiones non suscipit, ridet potius cum cul-
pa redarguit doctorem, incalescit magis et dolum
suspicatur et subuersionis imposturam. Sancta do-
gmatd non internoscit, sed abiicit omnia. Euitat ec-
clesiam, non obtemperat iussis, fidem ignorat, uitia
sectatur, conscientid cauteriatur, Christianismus de-
perditur, confissio obmittitur, decimae negintur, ae

70COMMEN. IN PRIOREM

remoniae ut sordidae propter ministrum irridentur, in
terim male audit sacerdotium et omnis religio Christi
ana, uerbum deicontemnitur, non praedicatur, non discitur
adulterinae doctrinae surrogantur, uitia palam defen
duntur, excusatur error, scandalum iustificatur, obturam
tur ora piorum, exquiruntur defensionum causae, decano
rum fauores ambiuntur redimuntur muneribus, exco
gtantur grauamina pauperum, exiguntur oblationes, ag
grauatur stola, peractiones mortuorum commendantur,
et purgatorium incalescit que modicis et acadentalibus
haec saoerdotis famula uel familia non ualeat enutriri.
Turpe lucrum cupidus episcopus imperat, diooesanus
uel eius uicarius et censum auget quotamnis. Cogitur ta
lis sacerdos maiorum promerert fauores per fas et ne
fas, quo subsistere possit, uel inuitis subditis. Offitio
suo diuino in publica ecclesia assistunt et arca alta
re spurii filii, breuiter exemplum sunt flagitiorum et
uela nem malit.ae magistratibus et populi rectoribus.
Haec omnia et his plura ac maiora introduxit nobis
miserrima necessitas caelibatus et stulta religio contra
stimulum calcitrandi, et angelicam puritatem imponendi
cis, qui carne et sanguine, uclint nolint opprimantur
et ardent. Et paucissimorum priuilegium, tot milibus con
mu ie faciunt, reclamantibus conscientia, experientia,
deique obedientia. His omnibus abunde consulcretur

71TIMOTHEI EPISTOLAM.

si deiuerbis et praeceptis obaudiretur. Honestissimum
matrimonium fuit sacerdotibus legs Mosaicae. Condi
tor legis dominus plem et matrimoniumubique et plu-
rimum commen dauit. Patriarcharum nota coniugia et pro
phetarum adeo et apostolorum. Christus toto suo euange
lio inter tot saoerdotum uitia, nec semel uxorum uel uni-
us uel plurium mentionem habuit, praesciuit omnia, ma-
trimonium commune uoluit omnibus. Et primitiua apo-
stolica ecclesia hunc celibatum nesauit, orientalis ecclesia
ignorauit hactenus et ignorat. Papistica nuper orta
tyrannis haec animarum naufraga cepit, spiritussancti et
uerbi dei flatu ppediem exufflanda tela aranearum
istorum, cum pufillis clericis interdicitur ob quaestumquod
pinguibus pontificibus est perpetuum ad luxum. In sum
ma potuit uideri priscis aliquibus episcopis commodum
caelibatus introductio in clerum ut purius uiuerent, di
gnius sacrosancta tractarent misteria, expeditius scri£
pturae operam nauarent, terrenis actibus minus inquie
tarentur, et ut populus minus grauaretur uel ecclesia
sustentatione uxorum et filiorum. Sed cum omnia in
diuersum ierint, eoque deuentum fit, ut impurissime
uiuant, lud brio et nausea habeant sancta homines
irreligosissimi, ludo potius et poculis as idue incum
bant quam scripturis, otio uero inertissimo prolabam
tur in publica crimina spuriis et meretricibus non

72COMMEN. IN PRIOREM

solum grauetur, sed et publice infametur ecclesia
uerbum dei ueniat in contemptum, et clerus in odi
um et scandalum toti Christianae religiont maxime
pateat. Obligantur sub aeternae damnationis iusussi-
ma, certissimaque poena, et ira dei maxima urgere de
bet, ut otius et sine dilatione hoc scandalum inex-
pluibilis perniciei tollature medio, si non concilio ge
nerali (quod sustinere nolunt qui lucem odiunt) sal
tem prouinciali. Sin minus et hoc cesserit, quilibet
episcopus, ut nunc sunt, in sua diocoesi, huic pestilen
tissimo morbo suoeurrat, communi consensu et syno-
do. Quod si neglexerint episcopi, debent, et obli-
gantur sub dei certa maledictione incurrenda alioqui
per seipsos, si continere non possunt, experientia et
complexione naturali admoniti, propria autoritate
sibi uxorem legittimam ducere, publice praemissata
mensufficiente instructione plebis, ut sciant dei prae
ceptum (et magistratuum habito fauore, si consen-
tiant, alioqui uel resignent officio, uel inuitis omni-
bus deo acquiescant) et id non solum licere, sed et
necessarium esse et ineuitabile dei mandatum. Et
non id tam propria autoritate, quam omnipotentis
dei iussu necessarium, et sine quo matrimonio sal-
uart neutiquam possint, nec praeesse populo, nec sa-
tiffacere uerbo det, nec apostolicae traditioni obedi

73TIMOTHEI EPISTOLAM.

re. Quae hoc loco et alias habet episcopum, pasto-
rem populi in spiritualibus oportere habere unam
uxorem, nisi possit capere, quae a solo deo paucis ex
rara gracia donantur, et magno periculo seruan-
tur. Cuius denique continentie difficultatem imo im-
possibilitatem publice testatur abhominabilis spurci
tia totius ferme cleri:non solum plebanorum et ca-
nonicorum et episcoporum aliquorum, sed et mona
chorum et fratrum et monialium et nonnarum pa
tens impudicitia, in irrisionem etiam totius status cleri
calis iustissimam. Nihil contra hanc castitatem ut nunc
seruatur satis dure et seueriter doceri uel scribi po
test ab aliquo earum rerum experto: sunt enim omnia
quae dicuntur longe atrotiora, quam pro rei digni-
tate proponuntur. Excessum hunc aliquis tractabit
idoneus declamator fusius et ordinatius. Clarissima
ue ritas est, negari nequit, potestque de scriptis abun
de probari,

Sobrium ) Non ideo uxor mandatur ut uacet
libidini sacerdos, sed ut medetur ei. Minus enim a
carne et satana infestantur infra cancellos benidicti
a deo matrimonii quam promiscua illa, liberaque libi-
dine palantes ut canes et equi. Quin et hic statim
Apostolus ad continentiae remedium adiicit coniugi
episcopo, ut sobrius sit. Cibo et potu utatur ad cor-

74COMMEN. IN PRIOREM

poris non uoluptatem, sed necessitatem parsimoniam seruet
ne uel ecclesia expensis grauetur, uel corpus et in-
gentum, quo semper aptum sit ad spiritualia exertitia
studia scilicet sanctae scripturae, praedicatones, consul
tationes, con solationes, orationes, lectiones, scriptitatio
nes, et c. huiusmodi. Exemplum sobrietatis praebeat
nec preciosa, nec multa, nec curiosa fercula, sed sem
per utatur cibo et potu pro corporis ratione et offi
ciorum executione. Non uno die se exinaniat ieiunio,
ut sequenti die denuo oneretur: ne utriusque opus in-
termitti contingat, sicut nunc faciunt satanice ieiunam
tes. Vigiliis fistorum abstinere uolunt, et festis diebus
repleri, quando toti spiritualibus se dedere deberent
cum sint carnalissimi et ideo omnibus criminibus exer
cendis instructi festis diebus, et id religionem putant.

Prudentem ) Vt prospiciat plebi, cui specu
lator praeponitur. Circunspectus, ut praeuenire ma-
lum et induaere sancta, quo pacto possit intelligat.
Σώφρωνx pudicum dicunt, et quadrat praedictis, ut
sit maritus eatenus sobrius ut et pudicus esse possit
uisu uerbo, signo opere, et in omni conuersatione
sua praeferat pudicitiae exemplar.

Ornatum ) Non sericis uestibus argento et
auro: Haec enlm omnino dedecori sunt sacerdoti,
sed pudicis et modesissimis moribus, id quod pu-

75TIMOTHEI EPISTOLAM.

dicum diximus, zichtieg und sittig. In moribus et fa-
ctis uenerabilem, et maturitate legittima gratiosum.

Hospitalem ) Non publicus tabernarius,
sed peregrinorum et indigentium benignus susoe-
ptor, et tractator beneficus, ne honesti uiri communi
diuersorio sub turba et clamoribus praepediantur
a studiis et quiete. Non solum sacerdotum et mona
chorum sed piorum et qui indigent. Ad quod certe con
uenientissimum est non habere pellicem, sed uxorem fide
lem et matrisfamilias et filios disciplinares, ne toti
ecclesiae cui praefertur inuratur passim diffamia dum
peregrini praeter Christianam charitatem tractantur
Ea ratione decimae eis debentur non tam pro se, fami
lia, hospitalitate, quam pro orphanis et egenis infir
mis et senibus pauperibus etc.

Doctorem ) Appositum ad docendum, qui possit
dooere, non alterius doctrinae quam diuinae sacrae scri
pturae sapientiae utilis ad dei cultum. Non permotum
in gymnasio, non empta facultate, sed spiritu sancto,
de sacris edoctis instruat plebem cui superintendere
debet ex officio. Non uenator, eques, lusor, sed uerbi
dei doctor. Hoc prae oïbus aliis suis officiis peculiare
est episcopo pascere oues Christi quas amat, non philo
sophiam, non grammaticam, non poësim, non humanas consti
tutiones, sed ea quae pertinent ad dei cultum, non damnet
non blasphemet, sed doceat.

76COMMEN. IN PRIOREM

Non uinolentum ) Non uinosum, qui uini
potui indulgeat nimis, et impediatur a modesta in
facto et uerbo doctrinae et corripiat cum importu
nitate, aut conuiciis more ebriosorum. Non com-
bibitorem, qui in aliis haec debeat corrigere. Obtun
dit ingenium, inepte laetificat consilii inopem. Foedum
et iracundum pariter facit uinum immodice sumptum
Etiam pudicitiae et castitati aduersatur uinositas.

Non percussorem ) Non promptum ad
uindicandum, impremeditatum ad ulciscendum, sed
potius animo tranquillum, longanimem, sustinentiam
habentem in iniuria. Non paratum ad arma inferen
da, sed in bono malum uincat, percutiat neminem, uel no
oeat. Euangelicam patientiam monstret euangelii prae
o et doctor Christianae mansuetudinis.

Non turpiter lucri cupidum.

Hoc audiant episcopi nostri, qui lucrum capiunt
ex casibus reseruatis ex concubinatu sacerdotum, ex
sacramentorum administratione, ex spuriorum pro-
gignitione, si non per se talia capiunt, sed tamen sub-
ornant officiales, quibus id rei foedae committunt, uel
consentiunt ob lucrum. Communius tamen est turpi
ter lucri cupidum, quam turpis lucri cupidum. Omne
lucrum cupere episcopum dedecet, qui expendere
debet potius quam lucrari et thesaurizare. Bona

77TIMOTHEI EPISTOLAM.

enim episcoporum ecclesiae sunt, indigentium de ec
clesia, reponi in thesauros non debent: multo minus
turpe lucrum uenari.

Sed aequum, modestum. 7 Mansuetum
potens aequanimiter ferre infirmorum et detrectan
tium et dehonestantium, non acutum ira, uel ad uin
cendum propensum gerens animum.

Non litigiosumq Vel contentiosus bonicon
sulat uerba et fasta etiam contentiosorum, sed paci
ficum Non bella et lites suscitet, sed omni diligen-
tia componat. Quomodo autem litibus carebunt,
qui diuitiis inhiant et possessionibus? Dirimant po
tius contentiones. Eras: Alienum a pugnis. Vide Ann.
Non cupidum 7 Vel alienum ab auaritia,
ne quaestum quoquo modo sectetur, ut simoniaci. Li-
beralem in egenos, non lanae potius abrasor, quam
uerbi dei administrator. Ab omni specie cupiditatis
abstineat.

Sed suae domui bene praesit.

Quomodo sine uxore bene praeerit, et cum spu
riis uel externo famulicio. Vult Apostolus ut familiam
suam, uxores, prolem, famulos bene moderentur, ne
scandolosa domus toti ecclesiae praeiudicent. Si non
habet familiam, saltem canonicis suis praesit antistes
quos hodie nouimus iniquissimo iure exempros ab

78COMMEN. IN PRIOREM

episcopo, et omnium scanda lorum antesignani et sa
aerdotum totius episcopatus exemplaria insolentiarum.

Filios habentem subditos cum omni
castitate.

Erasmus. Liberos habeat in subiectione
cum omni reuerentia.

Disciplinatos habeat filios, qui moribus religio-
sis et castis, et reliquorum filios instituant, et exem
plum honestatis exhibeant. Obedientes patri, reue-
rentiam exhibentes. Quid hodie de filiis presbyterorum
iudicandum? Debet in propria sua domo discere exer
atio filiorum quod docet in ecclesia subditorum, un
de et sequitur:

Quod siquis propriae domui praeesse
non nouit, quomodo ecclesiam dei cu-
rabit?

Quomodo curabit multos, et quasi alienos, qui
propriis prodesse non potest? Et tamen ad id positus
est, scilicet ut prosit, qui in paruo infidelis, quomodo
in plurima constituetur? Qui familiar bus non prospi
cit et necessariis, quid alienos curabit? Qui sensu tam
tenui ut pauca cogitare nequeat, quomo do ece lesiam
totam reget? I deo prius exercitari debuit in doma
propria, in liberorum moderatione, ut regimen populi
ualeat susinere.

79TIMOTHEI EPISTOLAM.

Non nouitium'I Nouus infide, nuper con
uersus, nondum exercitium spiritus inse expertus. Cum
enim alios docere et moderari debeat in his quae
ad deumeexpedit exercitatum habere sensum in spiri
tualibus Nemo autem repente fit summus, et studium
sacrarum litterarum non subito proficit: ueruntamen id
non a baptismatis tempore computandum, quod mul
ti olim tardius baptizabantur, sed a conuersionis
tempore ad fidem. Ambrosius enim cathecuminus
longo tempore Christianus erat antequam baptizare
tur et episcop. nondum lotus eligebatur spiritus pmotus.

Ne in superbiam elatus in condemnati-
onem incidat calumniatoris. Oportet autem il-
lum bonum habere testimonium ab his qui
foris sunt, ne in opprobrium et in laque.

Non expedit nouitium religionis subito principem
et maiorem deligere religionis, ne uel religio uitupe
retur, quasi ut destituta idoneis pro functione huiu-
smodi personis, quam pbi et sapientes omnes declinent,
et cogantur aliunde pellicere pmouendos, uel ipse no
uitius honoris sui sortem ferre humiliter non potens,
efferat se insolentius et statim sibi licere putet quae
libuerint, alienique ; ansam captent calumniandi quasi
ea ratione acesserit ecclesiam ut honoraretur.

Incondemnationem incidat calumniatoris Facile

80COMMEN. IN PRIOREM

bonos inuidiam patitur, inuidia uero temerarium iu
dicium parit et calumniam, cum quicquid a neophy
tis agitur, quantumlibet bene, insimulatores perpe-
tuo omnia eorum bona inuertentes, cum nihil aliud
possunt, nouiciatum obtendunt. Sed et facile praesu
mant, nimium et audenter nout et insueta, eleuan-
turque existimatione propria, sicque incidunt in iuditi-
um calumniatoris.

Oportet autem illum ) Hoc mihi ad episcopum
quemlibet referendum uidetur, ut scilicet etiam ab
his qui foris sunt, et ab omnibus bonum testimonium
habeat, ne religio ob ministri improbitatem, calumni-
am sustineat. Specialiter tamen si a gentilibus uel Iu
daeis conuersus sit ad fidem, omnino necesse est,ut il
li eidem nihil inhonestum et turpe impingere pos-
sent. Vt non dicant: Ece quales preficiunt sibi Chri
stiani, quales nos nouimus improbos, hos ipsi hono-
ribus dignantur. Flagitiosus erat nobiscum, nunc
bonoratus apud Christianos. Ecr quales religiones
quales ministri. Sicque in laqueum et in opprobrum
incidit calumniatoris. Sequitur:

Diaconos similiter pudicos, non bi-
lingues, non multo uino deditos, non tur-
pe lucrum sectantes.

Ministri episcoporum diaconi uocati sunt, ut in

81TIMOTHEI EPISTOLAM.

Actis. Non quod praedicarent uel euangelium pro-
ferrent, sed quia oblationes fidelium distribuebant.
Seruiebant ecclesiae et episopo, et de oblationibus
uiuebant sicut episcopi: sicut nunc sunt coadiutores
plebanorum, quatinus liberius episcopi uacarent mi-
risterio uerbi in docendo. Talis fuit Laurentius, et
in primis Stephanus, qui tamen acepta oportunita
te non taoebat a uerbo dei praedicando. Quia autem
ministri erant ecclesiae, et ab ea sustentabantur sicut
et uiduae, quae uere erant uiduae, id est, destitutae so
latio filiorum et orphani etc, ideo prudentes uult
esse, et omni honestate conspicuos, uenerandae con-
uersationis, in uerbo, facto, et exemplo: ne opinio
mala dehonestaret eorum offitium, ne diuidentes
collectas eleemosinas incontinentiae suspitionem in-
currerent, si mulieribus pauperibus dona ecclesia
largirentur.

Non bilingues I Ne scilicet quaestus gra-
cia uarie loquantur de Christianis dogmatis, ne aliud
affirmarent coram episcopo, aliud coram simplici-
bus, neque uerbum dei adulterent, et ad graciam loqua
tur, quatenus tanto magis collectarum comporte ut, et
ne obloquantur episcopo, uel ambiendo episcopatum
graciam uerbis fucatis dupliabusque ; mercentura uulgo.

Non multo uino deditos.

82COMMEN. IN PRIOREM

Ne luxu soluantur, a debita grauitate, ne dedeco
ri sint episcopo, ecclesiae, et officio suo, ne obeum ma£
le audiat episcopus et ab operibus minime fideles
retrahantur ob dispensatoris improbitatem.

Non turpe lucrum sectantes.

Non enun turpe lucrum expendi debet in elee-
mosynam, sed honeste parta. Non excogitent modos
ad eliciendum a fidelibus supra neoessitatem ecclesiae.
Praeuidebat enim in spiritu bonorum temporalium
affluentiam irrepturam in ministros ecclefiae in
perniciem, quam interim uidemus creuisse in immen
sas abusiones.

Habentes mysterium fidei in conscien-
tia pura.

Cum passim et quasiin augulis seorsum instrue
re deberent eos, quos eleemosynis reficiebant, omni-
no fidei Christianae mysterium probe sare debebant, et
reddere rationem eorum quae ab episcopis docbantur
respondere de fidei articulis, sicut Stephanus assiste
re episcopo, defensare, et testimonium ueritat is et ui-
tae praestare ibi uidebant id utile et honorificum Christo
et euangelio et ecclesiae parati inquam semper de fide
respondere. Si uero sine omni fructuuiderent, fiuerem
tur saltem pura et sinoera consaentia sua certi coram
deog dei gloriam quaererent et profectum fidelium, et

83TIMOTHEI EPISTOLAM.

quod in se essent parati implere: si quo minus promo
ueretur negotium fidei ipsi candidae egissent functionem
suam et fideles ministri dei et ecclesiae inuenirentur,

Atque hi probent prius et sic ministrent.

Post episcopatum primi honoris habebatur diaco-
nus, quasi episcopi et ecclesiae procurator fidelis, di
oerem hodie decanorum camerarios agere, sed longe
miserabiliore comparatione. Oportebat ergo probari
fidem eorum et probitatem ac sanctam industriam, si con
mitti eidem possent tuto distribuendae collectae, et si
idoneus minister etia uerbi, episcopo concors fide et
moribus, et dignus ecclesiasticorum bonorum admini
strator, quod non debebant passim et sine delectu
commendari cuiuis. Probandi igitur erant ministrantes.

Nullum crimen habentes.

Derogasset criminis diffamia epi scopo, et eccle-
siae fideles absterruisset a fide et minime operibus
iacturam aoeepissent pauperes ecclesiae, fadlcque ; fraudem
suspicari contingeret in dispensatore et procuratore
crimi nos fa mil amque et statum episcopi dehonestusset.

Mulieres similiter pudicas, non detra-
hentes, sobrias, fideles in omnibus.

Videtur sine dubio de uxoribus diaconorum hoc
dia, quod eadem ratio sit hic quae prius de episcporum
familia: quia enim de ecclesiae bonis et oblatiombus

84COMMEN. IN PRIOREM

uiuebant, dect bat maxime eas tanquam diaconorum
collegas, pudicas esse, honestae conuersationis, quie-
tas, pacificas, modestas, sine arrogantia et dissoluti
one aliqua in moribus, ne ecclesia turbetur et scan-
dalizetur.

Non detrahentes, non calumniosas.

Rixolas, discordiam seminantes, delatrices et
mendosas. Hoc enim uergeret in turbationem ecclesiae
cum episcopi et diaconi a talibus omni diligentia
dehortari publice et priuatim debebant.

Sobrias. vt prius de diaconis et episco-
pis dictum. Omnino enim foedum in muliere temu-
lentia et uini abusus, mater turpitudinis et libidi-
nis. Non decebat talium uitiorum exemplar relin-
qui subditorum uxoribus a foeminis ecclefiasticis.

Fideles in omnibus.

Vt cum ministrorum ecclesiae adiutrices eas esse
oporteat, similiter ut diaconi omnia fidelissime di-
spensent, nihil pro se per fraudem detrahant, non po
nant fid elibus offendiculum cum de ecclesia uiuant ei£
dem quam fidelissime ministrent.

Diaconi sint unius uxoris uiri, qui fi-
liis bene praesint et suis domibus.

Non patientur se notari de incontinentia, ut u-
xores plus quam unam habcant, ut liccbat eo tem-

85TIMOTHEI EPISTOLAM.

pore reliquis Christianis, uel ad minus tollerabatur
tanquam reliquias Iudaeorum, licet Romanis legi-
bus non probabatur: unde et cum tempore abro-
gata est, huiuscemodi uxorum pluralitas. id tamen
nec Apostolus poterat pati in episcopo et diacono:
maxime quod insuper etiam grauamina et displicem
tia fidelibus contigisset ex tot uxorum nutritione.
Nihil hic de digamia uel trigamia Apostolus insinu-
asse mihi uidetur. Adolescens enim amissauxore pri£
ma, quare perpetuo ureretur? Sicut nec uiduas iuuem
culas matrimonio uetabat, sed praecipiebat nubere.
Et hic eadem ratio. Ne satanas tentet et uincat, fi-
liis suis bene praesint. Scientia, moribus, et discipli
na erudiat filios, ut sint speculum honestatis caeteris
adolescentibus.

Et suis domibus J Omnem familiam honestissime
gubernet, eadem ratione qua et episcopus. Vide-
mus quales esse debeant moribus et fide et exerci-
tio, quotquot ecclesiae censibus nutriuntur, qui scili
cet in ministerium ecclesiae neoessarii sunt. Ncmo enim
nisi ministrantes ecclesiae ab eadem sustentari debent
et omnino nemo otiosus qui laborare potest, ex quo
ecclesiae utilitas nullaprouenit, et qui non sunt usui in
opere a Christo et Apostolis instituto, uel ad hoc insti
uantur aliquando idonei ministri ecclesiae. Sunt autem

86COMMEN. IN PRIOREM

neoessarii ecclesiae episcopi, diaconi, scolaftici:uel iuuem
tuti instituendae praefecti. Nomino episcopos ut sunt
uere, qui uerbum dei tracti nt et docent: diaconos qui
discunt et cooperantur episcopis, non uideo alios.
Cantus horarum cnonicarum, ut nunc fit, est prorsus
inutilis, posset tamen institui pro eo melius et nece-
Farium aliquid. Monachi omnes laborant manibus, et
siuerbo det horis aliquibus perdiem insistant, laudabi
le. Temporales passiones deseruisse conforme quidam euam
gelio, sic tamen, ut non resardant posthabita mendia
tate, sed laborent, et eleemosynas potius dare et fa
cere studeant, quam requirere et mendicare. Siquis
alius ecclesiae neoessarius minister deoernendus sit, il
Ie de ecclesia uiuat, nemo inficiabitur. Sed odosorum
prorsus nemo firatur: Qui non laborat, non mandu
oet, qui salict laborare possunt. Egens nemo sinatur
in ecclesia nec otiosus..

Qui enim bene ministrauerint, gra-
dum si bi bonum acquirunt, et multam fidu-
tiam in fide quae est in Christo lesu.

Diacont alicuius ecclesiae si ministerii sui functio-
nem laudabiliter absoluunt, si officium suum cum lau-
de et pro bitate peregerint, si uidebunturmunus suum
fideliter obiuisse, non solum laudem, sed et gradum
sibi meliorem acquirent. Erunt procildubioido nei ad

87TIMOTHEI EPISTOLAM.

su cdendum episcopo, si non illi cuius diaconi sunt,
transferentur eligendi in aliam ecclesiam, uel ex co
operatoribus fient fortassis, coëpisopi uel in ciuitate
una pro multitudine populi. Episcopt, id est, parro-
chi constituentur plures, duo, assequeturque apud uni
uersam Christi fidelium congregationem, quae salioet
est in Christo ecclesiam, autoritatem magnam. Et mul£
tam fiduciam in eundem collocabunt fideles, ut qui tam
strennue et fideliter diaconatum administrauerrit
dignus euadat maiori gradu.

Erasmus: multam libertatem quae etc.

Videtur uelle ut diaconus qui a prinapio ministe
rii sui omnia ad praescriptum et ordinationem epi
scopi agere debebat, nec pro suo iuditio dispensare
omnia, sed quasi ad rationem acapiendam ab episoo
po uel ecclesia. Si inquam talis diaconus insigni fide
dexteritate, diligentia, et uiglantia omnia semper a-
gere cum sua familia uisus fuerit et inuentus, acqui-
ret ex hoc sibi libertatem eidem permittendam ab
episcopout omnia uel multa saltem pro arbitratu
suo fruatur curare, fidelis toties repertus Christi ob
sequio, ut nemo sibi fidem agendorum abrogare pos
sit, sed fiducialiter et libere agat quae in honcrem
dei et ecclesiae fuerint peragenda. Iste sensus mihi
hactenus apparet.

88COMMEN. IN PRIOREM

Haec tibi scribo fili Timothee, sperans
me uenire ad te cito.

Erasmus: Haec tibi scribo, sperans fore,
ut ueniam ad te cito.

Hoc ex I'aodicia scribebat Ephesum, nuper ibi
institutum episcopum instruendo, quae sciret, ad id
tempus necessaria magis, suo tempore personaliter
de omnibus coram edocturus, quae circa episcopi, dia
conorumque officia essent ordinanda.

Si autem tardauero ut scias quomodo
oporteat te conuersari in domo dei.

Domum dei non templum marmoreum notat, sed
quamlibet congregationem fidelium, Christo sinceri
ter credentium, et uerbum dei toto corde ample-
ctentium et per opera fidei confitentium semper.
Inter quos, non super quos conuersatur episcopus
apostolicus, cos ducendo, et insttuendo infide Chri
sti, et doctrina sancta.

Quae est ecclesia dei uiui, columna et
firmamentum ueritaris.

Domus illa dei in qua te oeu ministrum et curatorem
et superintendentem consituit dominus, congrega
tio scilicet omnis fidelium, non tua Ephesina solum,
sed ubique eodem spiritu congregata multitudo sancto
rum, est reuera ecclesia quam deus condidit, gubernat

89TIMOTHEI EPISTOLAM.

constituat, et dooet spiritu oris sui, uerbo dei. Non
enim per se, sed in Christo subsiftit et durat, basisque ́
est et sedes ueritatis. Colitur enim in ea et agnosa
tur unus uerus et unius deus, cum omnes alie eccle
siae et congregationes hominum, deos falsos et ido
la colant. Iudaei denique a ueritate dei, quae est per
Christum Iesum aberrauerunt et exoecati sunt et
ceciderunt. Nostrae autem ecclesiae doctrina et fi-
des fundamentum est et lapis et columna immobi
lis et semper permansurae ueritatis. Ipsi enim ced
derunt, nos autem surreximus et erecti sumus cre-
dentes in Christum dominum et deumnostrum: ui-
uum et uerum, qui est ueritas et uita, illamque ueri-
tatem firmissime credimus et praedicamus et us-
que ad mortem defendimus.

Et manifeste (citra controuersiam)
magnum est pietatis misterium, quod ma-
nifestatum est in carne, iustificatum est
in spiritu, apparuit angelis, praedicatum
est gentibus, creditum est in mundo, as-
sumptum est in gloria.

Si de me mibi quicquam tribuere possem citra
hunc locum tam obscurum, et si cogita tione mea non
aberrem, distinguerem aliter, euaderemque duas diffi-
cultates: primam quae ecclesiam dicit columnam ue

90COMMEN. IN PRIOREM

ritatis. Secunda quae sequitur, et sic ordinarem te-
xtum: Vt saas quomodo oporteat te conuersari in
domo dei, quae est ecclesia dei uiuentis. Hic distin
guerem, et subsequeretur hoc modo: Columna et
et firmamentum ueritatis, et manifeste magnum
est pietatis mysterium. Deus manifestatus est in carne
iustificatus est in spiritu, uisus est angelis, praedicatus
est gentibus, creditus est in mundo, assumptus est in
gloria. Vel si mauis sequi aliam lectionem Chrysosto.et
Theophi gnere neutro, et obmisso qui deus. Lict
enim priora intelligi possint ut diximus de ecclesia
et columna simplicor tamen et indubius sensus est,
ut ueritatem non fundari in ecclesiam nec fulariuel
firmari, sed potius dei ecclesiam inniti, fir mari et su
per ueritatem ipsam dei uerbum Christum et petram ec
clesiae et non econtra. Faalis igitur et oertus sensus
et insignis plane apparet, si sic lectionem ordinemus
Vt scas quomo do te oporteat conuersari in ecclesia
illa tibi commissa, hominum salict congregatione, non
infidelium gentilium, dolorum, qui mortuos deos
et nihilum colunt: sed inter homines qui credunt in
deum uiuum et uerum, qui sunt ecclesia dei uiui tibi
ut ministro eius commendata. Et sequitur Columna et
firmamentum ueritatis. Et manifeste magnum est pi£
etatis sacramentum, quod nunc tibi prodo, quasi di-

91TIMOTHEI EPISTOLAM.

oeret omnis Christianae doctrinae et atholicae ucri
tatis columna, cui innitur, et firma mentum cui subsi-
stit, et mysterium pietatis et fidei. Hoc unicum est
magnum ualde, et citra controuersiam magnum quod
paucis uerbis tibi describo, ut in ecclesia praedioes
summamfidei et basim: deus manifestatus est in car
ne, uel mysterium pietatis diuinae in Christo nobis ex
hibitum, cum olim multiphariam aparueriti deus,
Guerbum deiangelis specie hu ma na, igne, spiritu, fa
cibus, nube et oetaera. Nunc maximo pietatis et cle
mentiae suae misterio decreuit manifestari, nobis uel
mundo in carne, incrnationem sui faciens in Christo
ut uisibilis deus hominibus in terra, aliquando apa-
ruet uisibilis, carne circundatus.

Iustficatus in spiritu ) Per fpiritum sanctum
datum hominibus, iustus, deus aparuit, ut iustifi-
cans per gradam fidem per uerbum suum, qui in spiri
tu sancto uoluit omneis peaatores iustif cari quos o-
mneis damnauerat, nunc per spiritum suum iustificat et
ipse iustus innotescit, et pius qui durus prius uideba
tur, ut scilict iustifioetur in sermonibus guincat cum
nostro sensu carnali iudictur seuerus et iniustus.
Apparuit angelis ) Dei gracia misterium pictatis
euangelium a saecilis ignotum angelis, per Christum hoc
tempore innotuit prinapatibus et potestanbus in caele

92COMMEN. IN PRIOREM

fibus, qui hactenus ignorauerunt tantam dei ad bo
minis pictatem et in Christi misterio didicerunt, quae
prius abscondita eis erant et ignorata, quae per euam
gelii praedicationem et per ecclesiam eis clarior in
notuit, Ephesiorum 3.aap.

Praedicatum est gentibus IOmnibus populis hoc pie
tatis misterium et euangelium regni praedicatum est. Dela
ta est haec tanta dei gracia omnibus hominibus nemi
ne excluso. Christus saluator datus est omnibus genti
bus pignus et arra salutis: non solum Iudaeis, sed et genti
bus coepit praedicari, et praedicatum est hoc misterium.

Creditum est mundo I Non solum Iudaeis, sed
orbi uniuerso, contra carnem et sanguinem, cui hoc
misterium non reuelatur nisi a patre caelefti, qui tra-
hit ad se per Christum quos eligit et donat fidem,
quos iustificare decreuit per fidem in Christum.

Assumptum est in gloria) Glorificatum est,
et laudatum ubique et diffusum inomnem terram.
et post agnitum misterium etiam glorificatum est,
Christo ascendente in caelum, et ad dexteram sedem
te, et euangelium illucescente cum gloria, qua omnis
prudentia, potentia et iusticia oppressa iacet, ut il-
lud solum et unicum gloriosum sit in caelo et terra
Hoc fidei misterium et pietatis sacramentum omnis
ueritatis sedes, basis, columna, fundamentum, cui in-

93TIMOTHEI EPISTOLAM.

nititur omne quod scimus, credimus et operamur
Hoc siquis credat, ueneretur et amplectatur, iustus
est et perfectus Christi seruus et Christianus.

CAPVT IIII.

HAnc summam dostrinae teneas, doceas, in-
culcare studeas, Christianae fidei breuissi-
mos articulos, deum scilicet incarnatum,
uel in carne manifestatum, per spiritum omnia iusti-
ficantia, non lege carnalis literae. Angelis etiam ad-
mirabilem nobis dei graciam collatam, post factum
innotuit. Euangelium Christi et recondliatio dei prae
dicata est gentibus sine delectu, mundo creditum est,
domino miserante et hac credulitate et fide omni-
bus iusticiam dante. Et assumptum est hoc pietatis
euangelium et beneficium in gloriam, in toto orbe,
in terra et caelo, ut eo nemo fraudetur fidelis. Tale
aliquid et prius aeque breuiter descripsit, cum dice-
ret:unus deus, unus etiam conciliator dei et hominum
homo Christus Iesus, qui dedit semetipsum precium
redemptionis pro omnibus. Haec columna fidei et
euangelium regni, praeter haec alia non quaerenda
non docenda, non inculcanda fidelibus.

Spiritus autem manifeste dicit, quod
in posterioribus temporibus desci-
scent quidam a fide.

94COMMEN. IN PRIOREM

Spiritus Christi qui in disaipulis adhuc manet, per
quem futura nouerunt, prophetant quoque de antichri
stis, qui a Christo abstrahunt, et a fiducia in redmpto
re nostro nobis donata. Ille spiritus prophetiam re-
uelauit futuram, post haec nostra tempora, ut parum
curaturi sunt homines etiam nomine Christiani, de fi
de in Christum. Non agnoscent misterium illius pie-
tatis diuinae, se putabunt non Christi spiritu per fi-
dem iustificatos. Non erit gloriosum apud eos quod
deus euangelium graciae eis transmisit, sed in operi
bus legis iustificari uolent, fi non solum legem Mosi,
sed et plusquam Mosaicae legis praecepta seruanda
proponant et contraria magis, cum Christus fidem
in deum et perfectam fiduciam docuerit mediumue
rae iustificationis esse, non ex operibus quae nihil uale
ant adueram pietatem obseruare, uidelioet docen-
tes delectum ciborum, temporis, uesfium, locorum
caelibatus, his rebus iusticiam collocantes. Posterio-
ra tempora melius dicitur quam nouissima, ne quis
putet in fine mundi haec olim tantum futura, cum
etiam tempore apostolorum, et interim semper
speudoapostoli et sophistae et superstitiosi, haec credi
derunt, seruauerint, ct docuerint Desasoere a fide non
unius dei, sed a Christianismo, a uerbo dei, ab agniti-
one salutis a Christo nobis paratae, et libertate spiri-

95TIMOTHEI EPISTOLAM.

tus filiorum dei a cultu dei, quo uere uult coli in spi-
ritu, fide, spe, et charitate et operibus caritatis.

Attendentes spiritibus erroris, et do-
ctrina daemoniorum in hypocrisim ( si-
mulationem) loquentium mendacium, et
cauteriatam habentes con scientiam.

Cum ipsissimo uerbo dei, e doctrinae Christi, qui
ueritas est adhaerere deberent ipsi erroris spiritui et
humane praesumptionis superstitiosis traditionibus
attendunt: quicquid enim secus uiam est, uel a uia tem-
dens erroneum est. Spiritus autem Christus uia est, cuius
uitam, mores et uerba aemulantes non errabimus unqua

Doctrinis daemonioru l Daemones legimus docu
isse primum quidem ut uerbo dei Eua non crederet, suo
proprio abundaret, praeter dei scriptum saret et age
ret, docuit idololatrarum cultum et mores, sacrificia, cae
libatum. Vestales et eunuchos suos parauit. Christo
quoque suadere tentabat de cibo, arrogantia, supstitione
et idololatria. Tales doctrinae daemoniacae sunt, diui
nae autem sunt disoere mititatem, humilitatem, fidem in deum
spem et charitatem in deum et proximum Quicquid his
obuiat uel impedimento est, daemoniacum sit neoesse est.

Loquenttum mendatium per simulationem IQui
religiosiores uideri uolunt, adinuenientes de cor-
de suo doctrinas atque regulas uiuendi proprias

96COMMEN. IN PRIOREM

quasi Christus insufficienter docuerit, et cum Aposto
lis non satis religose uixerit, et sibi praeter traditio
nem euangelicam quaedam alia ordinandaet instituë
da commiserit, cum id de suo corde confinxerint:uolen
tes uideri aforis sancti cum intra sint spurcitia reple
ti, ut hypocritae omnes solent, qui plura uolunt osten
tare quam Christus iusserit, obmittentes necessaria,
Et cum obmittant quae Christus docuit et praecepit
supererogatione tamen consilia sibi praefigunt, quae
nec ipsa complent. Vnicum studium habent conftitu
tiones perpetuo ordinare, nihilque ; seruare.

Et cauterio notatam habentium consciem.

Conscii sibi sunt hi doctores, quod quae alios do-
cent facere, ipsi non possunt, uel nolunt, uel necesa
ria non sunt, et quae Christus non docuit. Ea ratione
introducentes supra uel praeter, uel contra Christi
doctrinam, ut emungatur aliquid, ut territi, et augu
stiati, promptius ad uota obediunt, uel ut magis hono
rantur, uel ut sanctuli uideantur, fingentes se fac-
re, quod alios docent et praecipiunt. Omnibus his mo
dis consaentia talium cauteriata deprehenditur. De
us autemt non irridetur, sed potenter tormenta in-
tentat talibus. Et iuditio percutienttis serui et ma-
ctantis in absentia domini iudicabunt, portioque ; eorum
erit cum infidelibus.

97TIMOTHEI EPISTOLAM.

Prohibentium nubere, abstinere a ci-
bis quos deus creauit ad percipiendum
cum graciarum actione fidelibus.

Quid illi daemoniad praedicatores, et cauteriats
consaentia dooeant per ordinem designat. Primo
omnium docuerunt, non quidemut nemo matrimo-
nium ineat, hoc enim fuisset impossibile et contra
scripturam totam. Non oportet quod pecatum sit
omnibus, sed religiosioribus Christianis quibus sic
celibatum suaserunt ut perpetuo seruandum uoue-
rent, quasi rem turpem matrimonium habentes, et
indignum tractantibus sacramenta, et sine pecato
magno fieri non posset. Huius doctrinae fundamen-
tumcum nullum sit in sacra scriptura, cum multorum
malorum causa sit, cum contra Christi et Apostolo-
rum doctrinas, merito dicitur diabolica. Cum nube-
re, deus, natura, scriptura, usus, neoessitas approbent
omnia, tumque sanctum et deo placitum, nullis prohibitum,
neque aliquibus non necessarium, nisi special ssima et
rara gracia praeuentis ut non urantur. Prohibite
autem nuptiae, ineffabilium malorum causam prae-
stant, quorum nemo nisi diabolus pater et patrator
et causa esse potuit, id quod Paulus manifeste saiuit,
docuit et scripsit: ideo piaculum grande est prohi-
bere praecepto nuptias.

98COMMEN. IN PRIOREM

Abstinere a cibis quos deus creauit ad percipien
dum cum graciarum actione ) Abstinere a crapu-
la et ebrietate, non onerare corpus et animam, non
reddere imbecillum ad functiones necessarias deus
praeoepit. Iudaeis denique genera ciborum quaedam pro
hibuit, pro tempore legis et cohabitatione pacific,
ad abominationes cauendas, ad praeueniendum uale
tudinem aduersam corporis, qui alioqui non bene con
plexioni hominum conueniunt, et idololatrarum su
perstitionem testabantur, hoc deus prohibuit. Nunc
autem in nouo testamento spiritus sanctus reuelauit,
et Christus docuit, omnia munda mundis, nihil quod
intrat in os coinquinat hominem. Cibi non insani, de se
immundi non sant, si cum gracarum actione acpiun
tur, deoque ; donante in escas hominibus, omnes come
di possunt, ut nemo eos prohibere possit. Si tamen ob
castigationem corporis et parcimoniam tenendam ali
quis libere abstineat, non quidem malefadet, tantum
ne iin nundum reputet et illicitum et magna oero-
na dignam huiusmo di abstinentiam. Possumus enim
abstinentiam seruare non solum in pisabus et legumi
nibus sed etiam in carnibus. Non enim refert quid, sed
quantum comederis. Potest in leguminum esca peaari
potest omnis generis caro licite manducari. Quic-
quid comedimus cum gradarum actione manduce-

99TIMOTHEI EPISTOLAM.

inus, agnoscentes largitorem bonorum omnium, qui
omnia nobis in usum bonum contulit si non ad libi-
dinem et superfluitatem utamur, et contra dei mam
datum. A principio enim herbas conoessit, post dilu
uium carnes addidit. Sanguinem negauit, postea ani-
malia immunda prohibuit, per Christum autem omnia
mundauit. Et regnum dei dixit, non esam et potum,
sed fidem et charitatem etc.

Fidelibus et his qui cognouerunt ue-
ritatem: quia omnis creatura dei bona est.
Et nihil reiiciendum, quod cum gracia
rum actione percipitur. Sanctificatur enim
per uerbum dei et orationem.

Contra Iudaeos et Iudaizantes non solum loqui-
tur, quorum iam haeresis ut noti damnabatur, sed
contra futuros praedicatores qui docturi essent ali
quos cibos esse malos. Et quod religi sius esset hoc
cibo uesci quam illo, quod deus placaretur hoc, non
illo cibo sumpto offenderetur mortaliter, hoc tempo
re comedente hunc cibum, alio tempore alium, in-
troducentes uota contra huiusmodi escas tanquam
deo grata, quasi placeret deo magis hic cibus quam ali
us: licet autem unus cibus magis impediat ingenium, sa
cras meditationes quam alius, nullus tamen hoc facit ni
si immodice sumptus, quod iure dei uetatur. Sunt

100COMMEN. IN PRIOREM

igitur omnes tales doctrinae falsae contra deum adin
uentiones humanae et daemoniorum. Omnis autem
cibus semper et omnibus bonus est, si cum gratia-
rum actione ad naturae sustentationem sumatur.O-
mnis autem aibus semper malus, si nimius et ad libidi-
nem sumatur, eatenus ut uotum illud uel aliud si cut
mendadum humanum, in his rebus assumi non debet. Si
cibus superfluus offeratur, semper illicitus est. Non est
ut abstinentia uoueatur, si ad necessitatem utilis et
moderatus, semper assumatur, nec deo placere ut
necessariis naturae detrahatur. Obligamur omnes et
semper ad moderatum usum cibi et omnium bono
rum temporalium. Non oportet uouere uel abnegare
quod dei uoluntati resistit. Cibus nunquam sumen-
dus sine graciarum actione. Christus hymnum et
laudes dixit, post cibum et coenam exactam. Siquid
immundum uel insanum in cibo sobrie sumpto, ora-
tione et uerbo dei audito et credito, sanctificatur,
et fit remediabile et innoxium. Scienter tamen ue
sanum cibum et sine necessitate acpere, peauto non
caret. Non est deus temptandus, non omnia omni-
bus conueniunt.

Nota non omnibus est creatura omnis bo-
na, non omnium cibus sanctificatur per uerbum dei
et orationem, sed fidelibus tantum, id est his qui co

101TIMOTHEI EPISTOLAM.

gnouerunt ueritatem. Ignorans enmi omnem crea
turam esse bonam, et in conscientia sua iudicans ma-
lam et non abstinens pecut, quia contra fidem agit.
Nemo igitur contra conscientiam instigandus ad a-
bum, sed prius instruendus est, ut fidelis ueritatem sa
at. Imo et talium scandalo cauendum, si ex infirmi-
tite, non contempta et temeritate credere non pos
sint. Si enim esca scandalizat fratrem meum non
manducabo etc.

Haec praeponens fratribus, bonus eris
minister Iesu Christi, enutritus in uerbis
fidei et bonae doctrinae quam assecutus es.
Erasm. De his, si commonefecris fratres,
bonus eris minister Iesu Christi, enutri-
tus in sermonibus fidei, bonxque doctri-
nae, quam usque secutus es.

Bonus minister est, qui bene et bona praedicat,
qui nutritus est in uerbis fidei, et inuerbis bonae
doctrinae. Verba autem fidei sunt Euangelium, id est
quicquid in tota sacra scriptura et canonica contine-
tur, quae nos doct fidere et sperare et amare deum,
quae Christum praedicat, uel futurum exhibet, in quem
credere iusticia fidei sit.

Bona doctrina est, quicquid, ex sacris scripturis
operandum dooetur, uel in eius intellgentiam dirige

102COMMEN. IN PRIOREM

re potest, et non illae litterae gentilium, qui abusiuo no
mine bonae litterae nominantur, quae bonum non red
dunt, nec ad bonitatem instituunt. Haec autem de ci-
bis non diiudicandis et generaliter bonis doctrina
diatur fratribus proponenda, fidelibus salioet, ut pri
mo fratres sunt, fideles sint, credant in Christum legis
perfectionem, et poterunt erudiri de aessatione legalium.
Non enim Iudeis oeessant legalia seruanda, nisi cre-
dant in Christum, alioqui stante infidelitate magis pec
cbunt, si legem suam non seruent, contra conscientiam
agentes. Sunt autem primo docndi de Christo, postra
de gracia et fide: sic tandem de libertate Christi na,
sic et superstitiosi docendi. Bonus minister, qui bona
bene praedicat ad utilitatem et fructum fidei. Malus igi
tur minister erit, qui non est assecutus bonam doctrin am
qui non est enutritus in uerbis fidei, quantumlibet alio
qui multa didioerit, qui nonChristi Iesu, sed sua gloriam
et utilitatem sectatur: qui quaerit quae sua sunt, non quae
Christi, qui dooet non nubendum, qui suadet uouendam
perpetuam castitatem, quod in uerbis fidei nusqua conti-
netur, qui delectum doct in abo, tempore, et caeteris
ceremoniis non a Christo institutis, uel qui uerba fidei
non doct qui proiicit margaritas ante porcos scienter
etc hi mali ministri non sunt audiendi, sed instruen
deuel eiiciendi.

103TIMOTHEI EPISTOLAM.

Quam assequutus es y Quam a me didicist, non
nouum aliquid comminsoens, non neuas quaest ones
inquirens, non noua mendata proponens, sed quae a
me didicisti, uerba fidei, haec diligenter fratribus in
culca Sic nec ipse Paulus aulus erat aliquid dogre,
quod non in se fecit, uel docuisset uel reuelasset Chri
stus Nostri autem non sic agunt, breuiter euange-
lium recitant, deinde sua ad longum ingerunt, nisi
quod nunc dei gracia talcs non audiuntur a fratri-
bus, quia semel gustauerunt doctrinam uerborum
fidei.

Ineptas autem et anileis fabulas deui-
ta: exerce autem te ipsum ad pietatem.
Nam corporalis exercitatio ad modicum
utilis est: pietas autem ad omnia utilis
est, promissionem habens uitae quae nunc
est et futurae.

Didicerat a Iudaea matre sua Timotheus multas
fabulas, quas ualde Iudaei admirantur unice, et
nunc Cabula dici uolunt aliqua, et pueris ac puel-
lis legenda permittunt, sicut et nos legendas san-
ctorum et apocrypha. Vult Paulus nihil horum
praedicari, sed tantum uerba fidei et sacras scriptu
ras, et imbui oertissimis ucritatil us non fabulis Non
sunt pueris fabulae poëtarum proponendae, sed fidei

104COMMEN. IN PRIOREM

fomenta, et morum, multo minus in ecclesia aliquid
praedicandum, nisi canonicum ac probatum. Pietas
qui dem est cultus dei. Is uero deum uere colit, qui fi
de et charitate fertur totus in deum, et ex eadem fi
de et charitate propensissimus fertur in omnia cha
ritatis officia proximo impendenda. Is deum colit,
qui sua mandata facit, qui obedit suis iussis. Non qui
saepe et multum uersatur in humanis quibuscunque
traditionibus, sed qui deum, et proximuum pro-
pter deum diligit. Haec est uera pietas, hic uerus et
legittimus dei cultus, haec religio Christiana. In hisse
exeroere debet episcopus, non in cantu, oeremoniis,
uestibus, ornatibus, et caeter. plaoere, sed in pieta
te. Hic salioet plenus fide et charitate litterarum studio
et peritia instruat populum, sit sollicitus ne oues errant
in fide in moribus placidis. Et ita inhortetur ut nemo
inuidia fouens laedat charitatem in ecclesia, nemo alteri
noceat, uer bo aut facto, nemo egeat necessario uictu et
amictu. Haec sunt pietatis officia, istae oblationes deo
placetes, his sacrificiis promeretur deus, hic cultus dei
et uita Christiana, et digna, imo necessaria episcopo.

Corporalis exerdtatio ) Sicut cor poralis castitas et
ui rginit as, tetunium, uigiliae, peregrinationes, paulu-
lum et tin casu prodesse possunt, sed et obesse saepe
sic et de multis aliis Pictas autem de qua diximus gra

105TIMOTHEI EPISTOLAM.

ta est deo et hominibus: prodest nobis et proximo
non est inauis et infructuosa. Imo quicquid non in
gloriam dei et proximi utilitatem referri potest, in
utile est, et corporalis exercitatio non spiritualis
dicitur.

Promissionem ) Promissionem huius uitae ha-
bet, quia eadem mensura, qua mensi fuerimus etc.
De operi bus minime in extremo iuditio praemiabi-
mur. Fides in Christo hic nos beat et in futuro. Cha
ritas proximi, est impletio omnis legis, quae omnino
non praeiudicare debet charitati, nec exercitatio cor
poralis quaecunque , nec uotum, nec promissum. Cultui
enim diuino quid praeferri potest? Obedientia autem
dei, nónne cultus dei?

Fidelis sermo, et omni acceptione
dignus. In hoc enim laboramus et male
dicimur, quia speramus in deo uiuo, qui
est saluator omnium hominum, maxi-
me fidelium.

Erasmus: Indubitatus sermo dignusque ́
qui omnibus modis approbetur. Nam
in hoc et laboramus, et probris affici-
mur, quod spem fixam habemus in deo
uiuente, qui est seruator omnium homi
num maxime fidelium.

106COMMEN. IN PRIOREM

Attentum uult discipulum et episopum ut sibi cer
to credat et doctrinam, ut uerissimam amplectaiur, non
diffi dat siquos uideat alia docentes et agentes, ue-
rosque apostolos, et uerum euangelium persequentes fa£
ctis et uerbis, licet enim ad horam periclitari uidean
tur propter ueritatem, quia tamen sperant, et omnem
fiduciam collocauerunt in deum, omnia moderantem et
omneis homines inse credentes sa uantem, qui deus
uiuus est, non idolum, non ignarus, non inuidus, non
tyramnus. Ideo et nos qui irfideles sumus sine dubio
suo nondestituemur auxili, nec ueritas per nos praedi
cata aliquando succumbet, sed triumphabit, et nos cum illo
in gloriam dei qui omnium saluator est, maxime fidelium.

Fidelis sermo I Peculiare uerbum apostolo ali-
quid asseuerare uolenti ne ab aliquo uel hesitetur uel
uel negligatur ut inutile uel casu dictum. Vult autem
intelligi euangelium quod praedicuerat Ephesiis et
edocuerat Timotheum propter quod sine intermissi
one perpetiebatur multa.

In hoc enim et laboramus, et maledicimur,
Propter hoc euangelium multa passi sumus, et ad
huc patimur, tanqua falsi doctores, subuersores ueri
tatis, speudoapostoli et apostate a lege paternarum
traditionum. Et mala multa de nobis loquuntur et im
precantur mala.in tantumut etiam nobis id uitio detur

107TIMOTHEI EPISTOLAM.

et crimini, ꝗ ausi simus tales deceptores et falsi do
ctores et subuersores uerborum dei adhuc sperare in
deo uiuo, cuius ipsi nos blasphematores uideamur.
Ipse dominus deus noster, cui seruimus, cui obedi-
mus in praedicatione euangelii, in quem confidimus, cui
nos totos credimus, ipse seruator est oïm hoïm etc.

Saluator est om. I Pro omnibus sollicitus est, o-
mnes suas creaturas diligit, suum filium ex amore maxi
mo pro omnibus tradidit, solem suumsuper omnes
diffundit, salutis consilia et remedia nemini negat, ci£
tra condignum punit, omnes uult saluari, uiam sa
lutis aperuit omnibus.

Maxime fidelium I Toto corde sibi credentium
fiduciam omnem collocantium in eum, qui uerbis su-
is credunt, qui praeoeptis acquiescunt, uoluntatem
suam faciunt. Non facientes poenitent, non poeniten-
tes dolent se non poenitere. Orant pro peautis in no
mine Christi, iusticia Christi et meritis confidunt, de se
sperant. Hi tales fideles sunt et eorum certissimus sal
uator deus est, qui per Christum saluat fideles tanquam
filios, amicos et intimos quos dimittere non potest.

Praecipe haec et doce. Nemo adolescen-
tiam tuam contemnat: sed esto exemplum
fidelium in omni uerbo et conuersatione, in
charitate, in fide, in castitate.

108COMMEN. IN PRIOREM

Erasmus: Praecipe haec et doce. Nemo
tuam iuuentutem despiciat, sed esto for-
ma fidelium, in sermone, in conuersatio-
tione, in dilectione, in spiritu, in fide, in
puritate.

Haec praecipe et doc Confidentiam in deum in
omni labore et maledictione, pietatem ueram seruandam
prae omnibus. Nihil praeter scripturam docendum,
fabulis non attendendum, matrimonium non interdi
cendum, cibos non respuendos tanquam animae damno
sos etc. Similiter quae de Christo docenda praescri-
psi breuibus, haec inquam praecipe et doce, non hu-
manas doctrinas uel traditiones.

Nemo adolescentiam tuam contemnat ) Actas
senectutis, uita immaculata, deus mentes magis com
probat, quam aetates, non tanquam inexpertus spiri
tualium loquaris. Non adolescentium more agas et
doceas, licet adolescens sis, factis ostende et doctri-
na et moribus ut adolescentia tua promereatur ho
norem senectutis: quod adolescentia detrabit autori
tati, hoc morum et doctrinae maturitate aoedet. Ideo
per autoritatem praecipias et doccas, ut non huma
na, sed ex spiritu proueniens doctrina credatur, ut
non ob adolescentiam doctrina spernatur, sed ob
maturitatem et soliditatem doctrinae ueneretur ado

109TIMOTHEI EPISTOLAM.

lescentia, et a nemine sperni possit.

Sed esto exemplum fidelium ) Hoc est tandem
uiiliter praeapere et docere, si prius feceris, si exem
plar honestatis, in uerbo et conuersatione praestite-
ris, si comprobaueris uerba factis, si uita non doctri
nam condemnet, sed perjuadeat, non uerba sufficiunt
coepit facere et docere princeps pastorum Christus.
Exemplar autem sit primo in sermone, ut nihil nisi
scripturas sacras doceat, et solidam doctrinam, sem
per de honestis loquatur, obloquatur nemini. Omnia
interpretetur mitius, increpet detractatores. Sit a-
pud eum est, est: non, non. Secundo in conuersatio-
ne, ut humiliter, mansuete, pudice, sobrie, amanter,
ad omnes se exhibeat, paratus omnium commodis
promouendis. Sollicitus de necessitate proximi ma-
gis quam propria corporali et spirituali. Tertio
in dilectione dei et proximi. Propter deum in cor-
de, non solum et opere prosit ex animo, non hypo-
critice, non ob commodum priuatum, etiam inimi-
cos, externos, immeritos, ingratos. Quarto in fide,
ut totus ex deo pendeat, se deo totum committat,
omnia quae eueniunt deo acepta firat, non du-
bitet de gracia dei, Chrisui beneficia credat, et iugi-
ter meditetur, dei gloriam quaerat in omnibus, uer-
bis det assistat, credat discat, doceat ueritatem fdei

110COMMEN. IN PRIOREM

et scripture, non feratinfideles et caetera. Quinto
in puritate, fides hoc cor mundum creat. Verba
spurca non patitur, opera turpia exhorrescit, ni-
hil mixtum, uarium, impurum, duplex, admittit, sed
omnia sunt simplicia dextra, certa, pura, et sincera
quae agit et loquitur. Castitatem eatenus seruet, ut
libido regatur et non regat.

Donec uenero, attende lectioni, ex-
hortationi, et doctrinae.

Non praestoleris ocosus aduentum meum, noli mihi
reseruare, quae tu poteris praestare. Lectioni inter-
im instesscripturarum sacrarum, unde possis tibi et sub
ditis proficere. Non erunt in manibus tuis nisi sani ꝙ
dioes, non philosophia, non quicquid mundani docent,
sed lex et prophetae et psalmi, idest canon scripture
ucteris. Euangelia apostolorum traditionibus disceban
tur donec describerentur et euulgarentur per discipu
los, haec legebantur non fabulae gentilium uel Iudaeorum.

Exhortationi) A d fidem Christi et mores aposto
licos, non cogendo, sed hortando instituas imperfe
ctos, uicia infrmitatis dulabus uerbis perfuade, non
manda, non mineris, non increpas, sed exhorteris
suauiter et instanter.

Et doctrinae) Ex scripturis proba, ostende, cuin-
ce, doceas fic se habere omnia iuxta dei legem, et

111TIMOTHEI EPISTOLAM.

sacras literas, ut tu praedicas, ut non sint inoerti, et opi
nantes, sed fide scripturarum solidentur in doctri-
nis sanis apostolicis, quales a me suscepisti.

Ne neglexeris quod in te est donum,
quod datum est tibi per prophetiam cum
impositione manuum, autoritate sacer-
dotii.

Donum prophetiae hoc est in terpretandi sacras
literas affluentius ci datum erat, quam caeteris, ideo
episcopus ordinatus est, cuius est docere legem dei,
nihilo ninus tamen lectioni instare iubetur nedesit lo
corum collatio, ut certior interpraetatio habeatur. Non
enim quilibet passim concinata enarratio sufficit sed
quae desumitur ex scripturis, nisi ubi manifesta sit le
ctio Hanc propheciae gratiam uide ne negligas, ne
talentum creditum su odias, sed usu et exercitio quoti-
diano usuram comportes domino tuo debitam et red
dendam et exigendam.

Cum tibi presbyteri et seniores imponerent ma
nus, ut esses epi scopus per prophetiam habebant de
te, quod idoneus esses huic officio. Et quod gratiam ac
donum spiritus suscepi Jes docendi ecclesiam et donum
prophetiae. Bo utere solliate et ne negligas, sed do
ce exhortare, et fac iuxta acceptam a deo gratiam
per impositionem manuum, quoniam certum est,

112COMMEN. IN PRIOREM

adesse tibi haud dubium quin in profectum ecclesiae tuae
ne sis ut seruus ne quam domino, et ecclesiae infidelis.

Haec meditare, in his esto, ut profe-
ctus tuus manifestus sit omnibus. Atten-
de tibi et doctrinae. Insta in illis. Hoc enim
faciens, et te ipsum saluum facies et eos
qui te audiunt.

Admonui de lege domini praedicanda, non fabu-
lis et Christianae fidei articulos, instare lectioni, ex-
hortationi, ad fidem, spiritum, dilectionem, puritatem
conuersationem et sermonem. Haec inquam medita
re, ut apposite, utiliter, et sufficienter de eis loqui
possis, non temere, sine praemeditatione Nondum commen
daui sacrificia, missas, baptismos et ceremonias, de
quibus non est tanta necessitas. In his quae tibi pro-
posui esto, studium omne confer, jet sollicite cura ut fi£
ant, et ita fiant, ut pro ea proficias patenter in omni
bus tibi subditis, ut prosit ouibus pa toralis cura tua
ut sciant ex commodo suo spirituali se habere episoo-
pum, doctorem et curatorem. Ne semper in eodem
maneat populus, sed de bono proficiat in melius, in fi£
de et conuer satione Christiana crescat indies.

Attende deniq interim et tibi, et doctrinae, ut cul
pa non redarguat doctorem, non contrauenias exem
plo, eis quae docueris, et ut doctrina tua sana sit, et ut

113TIMOTHEI EPISTOLAM.

praeter talem nemo subintret, alius aduersa docens
sed et ceu firma et certa teneatur et credatur ab
omnibus, ut proficiant non deficiant.

Insta in illis, ut et docendo et agendo, tu et po
pulus proficiat: illa inqua non alia propone, incul-
ca, defende, quae si pro uocatione et gratia dei fe-
ceris, et officio tuo incubueris etc.

Teipsum saluum facies, euades iuditium nequa
et infidelis serui, et pastorum negligentium, et
sua quaerentium, gregem deserentium et perden-
tium, non audics grauem comminationem et dan-
nationem, te omnium eximes periculo, etiam si non
acquieuerint, etiam si contemnent et reiiciant,
non credant et damnant. Tu tamen liberabis ani
mamet conscientiam tuam, principi pastorum obediendo.

Si uero audierint, et obaudierint, si monitis et
doctrinae tuae dociles animum apposuerint et pro
fecerint in ea, etiam tu eis causa salutis eris, ut una
tecum saluentur, et salutis suae fidem ministrum
grex grata agnoscet coram deo.

CAPVT V.

SEQVITVR
licet exemplaria quaedam adiecerint quarto ca-
piti quae sequuntur, usque ad Vi-
duas honorandas.

114COMMEN. IN PRIOREM

SEniorem ne increpaueris, sed ob-
secra ut patrem, iuuenes ut fratres
nus ut matres, iuuenculas ut so-
rores in omni castitate.

Erasmus: Seniorem ne saeuius obiurges
sed adhortare ut patrem, iuniores ut fra-
tres, mulieres natu grandiores ut ma-
tres, iuniores ut sorores cum omni ca-
stitate.

Modestia et lenitas iuncta autoritate, necessaria
sunt in episcopo, et ut neminem non obseruet, omnes
curet, omnibus prospiciat et medeatur. Non negli-
gat etiam si maiores sint aetate, si quid contra ea quae
decuerit ab eis fieri et committi uideat, hoc est con-
tra legem dei, id autem faciat comitate et pia admo-
nitione, non seuera correptione.

Seniores non facile ferunt a iuniore mo neri, multo
minus increpari seuerius, et tamen eorum insolentia
neutiquam dissimulari debet, ne ob senium in autorita-
tem et exemplum trahatur a iunioribus procliuio-
ribus ad mala sectanda. Corrigi ergo debent, sed non
saeuitia, non duricia uerborum, sed blandiciis, lenitate
et quasi reuerenti insinuatione admonendo potius
contumeliis irrogandis, quae ferri non possint a seni
bus, sed potius irritantur mags exasperati. Seruan

115TIMOTHEI EPISTOLAM.

da igtur reuerentia aetatis, sed tamen non intermitten
da admonitio transgressionis, sed leniter et obsecra
tione, non imperio uel increpatione. Si uero senes
omnino stulti sint, et inueterati dierum, publico scan
dalo patrocinantes autoritate senectutis suae, Dani-
elis exemplo utendum est, et pro rei indignitate tra-
ctandi. Semper tamen decet, iuuenem praelatum mo
destia in uerbis, de quibus hic agituy ad senes, quati-
nus magis condolentia et dolor malitiae et rigoris
neoessitas urgere uideatur, quam contemptus sene-
ctutis et praesumptio praelationis, quam iuuenes
declinent.

Iuuenes ut fratres) Solemus uariis modis allo
qui et corrigere fratres insolentes, iuxta cuiusque in-
dolem ut unum alloquemur durius, alteri familiari-
us, et affectu dulcori conuenimus, aliquando et ir
ritamus uolentes turbari, ut citius resipisct. Nun-
quam tamen infamia publica eos inuri patimur, prae-
ue nimus incommodum famae et corporis, oontra ex
ternos acusatores pro uirili excusamus, defendimus
et uindicamus familiariter duri, si expediat: publi-
ce fideles et propugnatores. Sic concliamus fratrum
animos, sic emendamus, sic proficimus, omnia ex sinoe
ra, naturalique ́; fraternitate consulentes et adaptantes.
Sic ad Christianos omnes et coëtaneos affid debe-

116COMMEN. IN PRIOREM

mus et agere ut consulamus ut facile corrigantur, si
amorum tantum causa admo neantur uel etiam corripiantur

Anus ut matres ) Honorifice alloquendo, com-
mouendo, dedecus suum ostendendo. Erubescenti-
am uel ruborem iniciendo, ex rei indignitate proposi-
ta non contemptu, odio, maleuolentia uerbis mode
stis, ne irritentur potius quam emendentur, et ad
desperationem adigantur et obruantur tristitia,
bis contemptae.

Iuuemculas ut sorores, in omni castitate ) Amanter
alloqui consueuimus sorores, et sincere, sincque formae
et libidinis habita ratione, sed tantum ut consula-
mus honori et rebus agendis. Sic dum Episcopus
parrochus necessitate adigitur ad alloquendum iu-
uenculas, id breuiter faciat sincere grauiter et cau
te, omnia leuitatis signa cauens. Verecunde et com
posite ad disciplinam se habens circa eam, ne aliquo
peoato suspitionis sinistre iudicium proferat, et ca
stitatis lubrica fama periclitetur, etiam si nihil mali
intercedat. Ab omni enim specie mala abstinendum
maxime episcopo. Lubrica autem est fama pudoris
inter iuuenculas praecipue et adolescentemepisco
pum, quantumlibet grauis sit moribus. Nemo enim
satis, et omnibus horis sapit hac in causa alioqui
lapiens.

117TIMOTHEI EPISTOLAM.

CAPVT V.

VIduas honora, quae uere uiduae
sunt. Si quae autem uidua filios
habet aut nepotes habet, discat
primum domum suam regere et mutu-
am uicem reddere parentibus, hoc enim
acceptum est coram deo.

Erasmus: Viduas honora, quae uere ui
duae sunt. Quod si qua uidua liberos aut
nepotes habet, discant primum pro-
priam domum pie tractare, et uicem re-
pendere maioribus. Hoc enim est hone-
stum et acceptum coram deo.

Ex consequentibus contextuque ; sermonis intelli-
gitur, is honor deferendus uiduis, ut praecaucat ne
uere uiduae, quae sunt marito, filiis, nepotibus et di
uitiis destitutae pariter sunt, id est neminem habent sui
curam habentem, istis uiduis honorem habeat epi-
scopus eatenus, ut non paciatur talem contemni,
male auditam indigere, odiri, turbari, molestari. Ipse
episcopus siuere sit uidua ecclesiae nomine talem fo-
ueat, defendat, iuuet, consoletur, et de sumptu eccle
siae et oblationibus collectis in Synaxi fidellum pro-
uideat talibus uiduis in communi de necessariis. Et
id intelligendum de omnibus eadem miseria labo-

118COMMEN. IN PRIOREM

rantibus pupillis, orphanis, infirmis, peregrinis, eleri-
as, et qui sua pauperibus erogarunt et postra egent ne-
cessariis. In summa caueat episcopus, ut nemo inter
Christianos sibi subditos indigeat et mendioet Honora
id est non patiaris miscre, despectique eam uiuere

Si qua autemn ) Si aliqua sit non uere uidua, solum
quidem marito uiduata, supersunt autem ei filii et
nepotes, istam non curabit necessario episcopus, sed
filii et nepotes, si indigeat, uictum minisirabunt et
amictum. Ipja uicissim eos regat, instruat, moneat,
et si potest, nutriat et foueat, et eduoet. Similiter
eisdem obsequium humanitatis praestans, quale ipsa
a suis susaepit parentibus. Debent enim patres the-
saurizare, filii non coutra Nec susaipiatur ad collegium
uere uiduarum, sed domui et familiae suae potius prae
sit et incumbat Hoc enim placet deo, ut prouectio-
res aetate et prudentia iunioribus praesint, et qui aliis
benefacere possunt, non patiantur ocosi sibi benefi
eri et offitium capere.

Disat primum domum suam regere ) Non
intromittat se in ministerio ecclesiae deseruiendo di-
missa familia filiorum, nepotumque suorum: istis poti-
us praesit, et benefaciat, et regat domum propriam
Quam ubi bene rexerit, et regendo exercitatior fu-
erit, postea ecclesiae descruire legttime poterit si

119TIMOTHEI EPISTOLAM.

haec ad hoc per episcopum sexagenaria delegatur.

Quae autem uerem uidua est, et deso-
lata, speret in deum, et instet obsecratio-
nibus et orationibus, noctu dieque ́. Nam
quae in delitiis est, uiuens mortua est.

Erasmus: Porron quae uere uidua est ac
desolata, sperat in deo et perseuerat in
obsecrationibus ac precationibus noctu
dieque ́. Porron quae in delitiis uersatur, ea
uiuens mortua est.

Describitur hic uere uidua, quae salicet desolata
estomni solatio huius mundi, caret marito, filiis, ne-
potibus, possessione: sperat autem in domino, et o-
mnem spei suae fiduciam collocat in deum, qui pupil-
lum et uiduam susapiet. Non utitur hoc mundo,
non sectatur gaudia huius mundi, libidines carnis,
sed continuo uacat orationibus, et audientiae uer-
bi dei, seruitio indigentium, consolatione afflicto-
rum, sine intermissione curat quae domini sunt, exo
nerata molestiis huius uitae et curae domesticae, et
quo modo placeat marito, sed deo uacat soli, Ta-
lis uere uidua est, id est, desolata apud mundum,
deo autem coniunctissima, die, noctuque sicut de
Anna legimus, quae Christum suscepit in templo
oblatum. Vidua uero lla quae in delitiis uersa,

120COMMEN. IN PRIOREM

tur, non seruiens deo, nec uacans orationibus, sed
abutens libertate, delitias sectatur ocio, multilo-
quio, uinolentiae, libertate in occasionem carnis tra-
dita uacat. Talis ut maxime suauiter iuxta tarnem ui
uat, sed mortua est spiritu et gratia dei priuata.
Christo non uiuit, quo d pietati non uiuit. Tales ab
ccelesia nutriri mini me debent, cum sint oppro-
brium et diffamia ecclesiae. Sed corrigi potius et
puniri, si quo modo reuiuiscat in Christo per poe-
nitentiam.

Et haec praecipe, ut irreprehensibiles
sint.

Etiam hic hoc pertinet ad tuum offitium, ut doce-
as eas esse tantae maturitatis et circumspectionis,
ut nihil de eis sinistri suspicari et dici possit, ne la-
xius uiuant ad libertatem suam in uiduitate, et scan
dalo sint ecclesiae, etuideatur quod non ob religionem
et castitatis amore abstincant ab iterando coniu-
gio, sed ad satisfacien dum libidini sine timore mari
ti, quo carent.

Si quis autem suorum et maxime do-
mesticorum curam non habet, fidem ne-
gauit, et est infideli deterior.

Erasmus: Quod si qua suis et maxime
familiaribus non prouidet, fidem abne-

121TIMOTHEI EPISTOLAM.

gauit, et est infideli deterior.

Licet haec sententia interiecta, uidedlur dici de
uidua, quae non est uere uidua, quae filios et ne-
potes habet, et curare iubetur familta, potius quam
ut uel ecclesiae iungatur alenda uel eidem ministra-
tura, sed potius suae domui praesit et inslituat ac re
gat, sicut reuera hoc de uidua Paulus retulit. Ve-
rumtamen generaliter eatenus hoc pronunciauit,
ut uideatur uoluisse id uniuersaliter, et de uiris et
mulieribus uiduis et maritis esse suscipiendum, et
de omnibus communiter, ut neminem sic uelit cu-
rare aliena, ut propria familiae suae necessaria, et
domesticorum quibus dei prouidentia, rector et
prouisor constituitur curam reiiciat, et ea tamen ra
tione orationi uacare eligat, ut non cogatur proxi-
mi necessitati seruire.

Hic iubetur paterfamilias et materfamilias dome
sticorum curam diligenter gerere, non secus acsi a do
mino spiritualiter eorum curam demandatum aoepisset
Quod si abiiciat huius munus a deo impositum curam
dae familiae, instituendae prolis, regendae domus, mo
e stias sustinendi pro proximo, et s ecundum carnem de
quibus deus mandauit, et uelit obmissis istis uacare
ppriae deuotioni ecclesiae ministrare, religosius ad
speciem fieri et deo sccundum proprium sensum seruire

122COMMEN. IN PRIOREM

hic tantum abest ut deo placeat, ut magis infideli sit
deterior, qui curat familiam quod iussit, natura, et
deus: hic autem quod sibi placitum est eligit, et quae
mandauit deus, obmittit, et deum mendacem et mi
rabilem facit, aliud uelle, aliudque iubere credit quod
est contra fidem. Infideles enim naturae ductu pro-
spiciunt proli et proximis, et id deus praecepit. Id
hii abundantes suo sensu despiciunt, et propter tra
ditiones proprias humanas, transgrediuntur man-
datum dei.

Vidua eligatur non minus sexaginta
annorum, quae fuerit unius uiri uxor in
bonis operibus testimonium habens, si
filios educauit, si hospitio rece pit. Si san-
ctorum pedes lauit, si tribulationem pa-
tientibus subministrauit, si omne opus
bonum subsecuta est.

Erasmus: Vidua allegatur non minor
annis sexaginta, quae fuerit unius uiri
uxor, in operibus bonis hominum testi-
monio comprobata, et si filios educauit, si
fuit hospitalis, si sanctorum pedes lauit,
si afflictis subministrauit, si in omni ope-
re bona fuit assidua.

Ecclesiastici primitiuae Ecelesiae erant omnes pau-

123TIMOTHEI EPISTOLAM.

peres, orphani, pupilli, et imprimis uiduae, orbatae,
uel desolatae uiris et nepotibus uel filiis. Et bona ec
clesiae erant, quae sabbatis post auditam fidei doctrinam
colligebantur, et collecta bene dicebantur, et per di
aconos ad episcopi dispositionem ecclesiafticis talibus
dispergebantur, de quibus et episcopus et diaconi cum
sua familia, uxore scilicet et filiis sustentabantur ad suf
ficientia, non abundantiam uel luxum. Peregrini etiam fra
tres reficiebantur et uirgines pauperes et infirmi. Suc
cessu temporis testamentis fidelium et munifica largitionc
diuitum puisum est huic usui et educationi indigentium
alicubi quidem decimis, alicubi possessionibus agrorum et
domuum etc. Tandem deuotio principum et Christiana
religio eorum terras et prouentus in usum ecclesiastico
rum contulit et commendauit religiosioribus uiris, et p-
batae sanctimoniae, quos et monachos appellabant, ut
illi dispensarent quotamnis et semper egentibus et sacris
literis incumbentibus et in spiritualibus populo seruiem
tibus, orphanis, uirginibus, uiduis, hospitibus. Sunt
enim usque hodie in nobilibus religiosorum monasteriis
ordinationes de lectionibus sacrae scripturae, per totum
annum in choro, hospitalarii, infirmarii, uirginum puiso
res, scolastia qui praesunt pueris instituendis, plebani.
Episcorum uero munus eratpponere ad populum, semp
tamem mansit festis dieb, collecta et oblationes pro cccle

124COMMEN. IN PRIOREM

siasticis, sed pro temporis longitudine et morum imita
tione omnia inuersa sunt, ut bona ecclesiastica uene
rint in maximum abusum quem uidemus. Episopi prina
pes facti sunt, monachi satrapae, religosi caeteri plus
quam mundani euaserunt. Et qui spirituales dicuntur, toti
funt facti animalia uentris. Hodie nonuirgines, non ui
duaesexagenariae eliguntur, sed meretrioes et iuuemculae
perditissimi nebulones et lenones et adulteri nu-
triuntur, imo impinguantur, luxuriantur de bonis
illis ecclesiae. Pauperes omnino negliguntur a clericis
quicquid corrodere possunt, hoc reponunt in omnesus,
unde augeatur in immensum multitudo pditissimorum
scortatorum spuriorum et moretricum, omnia sub prae-
textu nominis et cultus diuini. Qui uero saeculares
et prophani dicuntur et non ecclesiast a, hi pro ho
spitibus et infirmis uiris et mulieribus, pro horren
dis hominum plagis et miserandis infirmitatibus,
pro pupullis et orphanis sollicitudinem gerunt, ue-
re ecclesiastici, re et officio et cura insigni et chri
stianissima etc. Viduae non omnes assumebantur ad
tutelam et annonam ecclesiae, sed eligebantur ad
praeoeptum apostolorum ut hic uidemus, uiduae illae
tantum quales hic describuntur, non minorii aetatis
quam sexagenaria: ne semel susoepta in curam eccle-
siae, cum probro magno ad coniugum redeat, et ne im

125TIMOTHEI EPISTOLAM.

pudiatiae suspitio inferatur, et quod ad aetatem ista ui£
ribus destitutae manuum labore se nutrire non possent
Eligebantur deniq uere uiduae, non illae quae filios et
nepotes regere debebant et diuites, sed destitutae.

Quae fuerit unius uiri uxor ) De qua non pos-
sit esse suspitio intemperantiae in tali aetate, qualis
notaretur, si multoties nupsisset, et de maritorum
possessionibus ditior euadere potuisset. Laus erat
non solum in ecclesia prima, sed et apud gentiles, si
nuptiis secundis abstinuisset mulier. Et non parua no
ta habebatur, et dedecus si repetisset maritum, hoc
et apostolo placuit, ut continentur uiuant et non ite
rent matrimonium si sint prouectae aetatis. Mandat autem
et uult uiduas iuniores nubere quod tutius sit et ne
aessarium remedium incontinentiae et periculum ma£
gnum cauetur et scandalum multiplex. Quod autem
hic quasi peaatum punire uidetur secundas nupti-
as, cum secundo nuptam a stipe ecclesiastica reiicit,
hoc agit consulere uolens honestati et fidelium famae
apud infideles nolens id honoris deferre eis foemi-
nis, quae ob impudicitiae notam a gentilibus reproba
bantur, cum hic tandem ageretur de corporali subsi
dio, quod talibus ab aliis poterat et modis aliis con-
pensari. Interimque ; consulebatur paci et tranquillita
u reliquarum uiduarum ecclesiasticarum, quae non si

126COMMEN. IN PRIOREM

ne murmure huiusmodi admississent suo contubernio
uel ae quari eis sustinuissent. Et conscientiae interim
nihil adimebatur, quam ut liberam seruaret, uel inui-
tis uel damnantibus gentilibus, qui sccundum mun-
dumsapiebant, improbantes secundas nuptias in mu
lieribus, non in uiris. Ipse fidelis existens Apostolus,
non solum permittit, sed et iubet secundas nuptias
iunioribus uiduis, ne deterius aliquid contra deum
peoeetur, quod hoc indulto possit praeueniri. Aroet
autem huiusmodi ab annona ccclesiastica, consulens
famae, paci, et ca stimoniae non ut apud deum ream,
sed infirmorum infamationi obnoxiam apud gentes,
sicut et sterilitas foeminae et uxoris apud Iudaeos
probro non carens. Similiter infra eadem ratione ar
oetur, quod constat carere noxa apud deum et homines,
sed non apud Iudaeos: quibus sicut benedictio erat ge£
nerasse filios et promissionis donum, sic caruisse male-
dictio reputabatur, et ut infausta et misera plange
batur. Et sterilis diu mulier si peperisset tarde gaudi
um omni et toti uiciniae proferebat maximum.

In bonis operibus testimonium habens) Exigeba
tur exercitium exactum in sanctis operibus, maximeautem
charitatis et miseriae, et ut oelebraretur eius digni-
tas toti ecclesiae a qua sustendanda erat, ne forte fauo
re et falsa laude promotam dicerent, sed conspicua

127TIMOTHEI EPISTOLAM.

essent multis testibus sancta opera eius.

Si filios educauit ) Non dicitur si peperit, licet id
uideri possit significasse, sed si educauit, supplendum
laudabiliter, religiose, honeste. Quod si utuidetur
filias educasse, est simul quoque genuisse, ut sterilis aroe
atur a stipe, hoc in gracia Iudaearum contigisse re-
spondebitur. Mihi hoc probabilius uidetur, maxime
cum sterilis tanta aetate molestiis puerorum carens,
sibi laborando prouidere poterat de senectutis su-
stentamento. Similiter si filios generans, amisisset non-
dum eductos. Malo haec dioere quam addere uer-
bis Apostoli, uel laudabiliter uel fideliter, lioet impro
borum filiorum uel filiarum mater etiam possit detesta
bilisuisa fuisse contubernio illo sanctarum uiduarum
Negari enim non potest infelicissimum esse apud
Iudaeos uxoris sterilitatem.

Si hospitio recipit ) Hospitalitas in ueteri et no
ua lege impense laudetur, et Apostolorum tempore
susaepisse praedicatores cuangelii, magnum pietatis
offitium habebatur, nec fidelis aparebat, qui huiusmo
di aliquando exclusisset. Nec digna ecclesiastico nu-
trimento, quae plantatores ecclesiae repulisset.

Si sanctorum lauit pedes ) Sine calciamentis
ambulantium primum hospitalitatis et facile bene-
ficium est lauari pedes. Hoc Abraham et Loth

128COMMEN. IN PRIOREM

docuerunt exemplo suo, ut fatigati quiescant suauius
Exemplo quoq suo memorabili Christus commenda
uit hic officium charitatis et praeoepit mutuo a disa
pulis exhiberi ob humilitatis exerantium, quae chari-
tatis fomentum esse solet. Sanctorum dicit pro prae-
dicatione euangelii discurrentium et fidelium in cau
sa fidei laborantium, uim peregrinationes et exilia
sustinentium pro ucritate.

Si tribulationem patientibus subministrauit )
Si enim ex euangelica doctrina omnibus petentibus
tribuendum est, si praedicatoribus nihil possidendum
si pro euangelio omnia dimittenda, si multa patien-
da, si de auitate in ciuitatem fugiendum, si non clau-
denda uisoera ab egeno inspecto, si in opera miseri-
cordiae profundenda sunt omnia, si nihil proprium
habendum, quod non sit paratus impartiri egentiChri
stianus, certe ecclesiastica disciplina spiritum san-
ctum ab apostolis edocta est, ut huiusmodi de pau-
pertate non fraudentur necessariis, sed Christi prae-
aeptis obedientes: Christi prouidentia non egeant ne
aessarii. Non enim potest id fieri, si iuxta euangelium
uiuatur, ut desit alicui uitae neoessarius prouentus, et
suppetentia, quibus oentuplum et in hac uita promit
titur. Dicitur autem tribulationem patientibus, non
oblectamenti, curiositatis, instabilitatis, auaritiae, su-

129TIMOTHEI EPISTOLAM.

perbiae, consolationis gracia discurrentibus submi-
nistranda huiusmodi. Sed pro ueritate et euange-
lio patientibus, hospitalitas laudatur et numeratur.
Fuerunt enim et tuncut nunc pseudoapostoli, qui
domus uiduarum deglubebant uariis doctrinis, se-
ducebant, ueros Apostolos persequebantur, commo
dum et solatia propterea sectabantur, non his, sedpa
tientibus tribulatione m ministranda necessaria.

Si omne opus bonum subsecuta est ) Si nullum
opus bonum obmisit, quod commode faoere potuit, et
omnibus pietatis officiis dedita fuit. Si in omni ope
re bono assidua. Non sufficit unum uel pauca egisse
bona, nullum obmisisse laudabile si modo non defuis
set facultas. Huiusmodi uiduas ecclesia nutrire deb t
Et non solum uiduae, sed omnes etiam uiri his recita
tis laudibus digni, de bonis ecclesiae debent diuino
iure sustentari. Ecclesiastica bona non sunt templorum
et aedificiorum et pinguium ac otiosorum clericorum
sed pauperum ho iestorum et necessitati habentium.
Maxine autem illorum, qui profuderunt in usus pau
parum sua propter euangelium et in pietatis operi
bus assidui, habuerunt temporalia sua neglectui ac
cotemptui.

Adolescentiores (luniores) autem ui-
duas deuita.

130COMMEN. IN PRIOREM

Noli ad stipem ecclesiae susapere, et ad contuber
nium sanctarum uiduarum iuniores sexaginta an-
nis, periculum enim est, ne carnis illecebra ante id
etatis non tota oessauerit, ne uicta libidine uel se matri
monio iungat, uel inurat diffamiam ecclesiae intem
perantia uitae, ne suspitio subeat cohabitationum uel
collegium caeterarum, ocio dissolata, uel titillatione li£
bidinis. Non est tutum imo suspitione non uacat, frequem
tatio episcopi ad uiduas iuniores, a qua omnimodo
antistiti et doctori abstinendum, Non exoepit Aposto
lus negotium confessionis et secre ti conalii conscientiae
et scrupulandorum explicandorum, quod hactenus
multum ualuit, et ut neoessarium a monachis et ple
banis praedicatum, inomnibus Apostolorumepistolis
et ordinationibus neglectum, ut nec semel hoc inium-
xerit uel admonuerit quod hodie solum inculcant reli
giosi uiri etc. Viduas intelligi puto omnes iuniores
foeminas extra matrimoniumuiuentes, ut sunt maxi
me sanctimoniales, et ubicunque sandalum, uiolentaque ́
suspitio nasci possit.

Cum enim luxuriatae fuerint in Chri-
sto nubere uolunt, habentes damnatio-
nem, quia primam fidem irritam fecerunt
simul autem et ociosae discunt circuire
domos, non solum otiosae, sed et uerbo-

131TIMOTHEI EPISTOLAM.

sae et curiosae loquentes quae non oportet.
Erasmus: lasciuire coeperint aduersus
Christum. et: Primam fidem reiecerunt

Iuuenculae uiduae adepta per mariti mortem li-
bertate, et discusso iug timoris et uerecundiae, exper
taque uoluptate, dum licentius uiuere inaptunt, et non
uitare ooeasiones impudicitiae, incipiunt periclitari,
et uina libidine, cohabitatione et incauta familiarita
te. Et sic sensim prolabuntur in luxuriam et lapsum
crnis sandalizantque et infamant Christi ecclesi-
am, et Chrissianum nomen quod propter cas blasphe
matur. Et quod secretius egerunt, publica diffamia de
tegitur, et luxuria earum propalatur. Quam ignominia
dum euadere et contegere uel excusare aupiunt, nubere
uolunt, et matrimonium praetexunt uel de nouo ineunt.

Habentes damnationem ) Primum quidem in
consaentia, et penes se consaae sibi turpitudinis. Dein-
de etiam publice reiecisse fidem comprobantur, dum fi
ctam caslitatem fuisse testantur, et non ueram, nunquanque ; ex
animi sententia et ex fide continuisse uidentur, sed ex
necessitate dudum aliud facturae si per timorem et ze
lum mariti licuisset, si tamennon simile temptasse ma
ritata credatur:facile enim peiora persuadentur.

Simul autem et otiosae discunt enim circu. IDu
plo plaxt his uiduis licentia post coactam continen

132COMMEN. IN PRIOREM

tiam gaudent se a nemine impediri, domi solitudo di-
splicet, inuitatio passim plaoet. Dum non est eis curam
da familia domus, ociosae sunt, parta dilapidant do-
nec extat aliquid, ociosae circuncursant per alienas
aedes, rumores circunferunt et comportant, et au
gent suo more mendaciis, uerbosae, insigniter loqua
ces et nugaces, uanae et leues, neminem uerentes, li
bertatem suam in carnis delitias ordinantes, curio-
sae rerum nouarum, et quicquid passim dicitur uel
agitur perquirentes, totam diem ociose, uerbose, et
curiose exigunt, et uanae leuesque ́, dissolutae, domum
redeunt in confusionem reliquarum uiduarum et de
mortui mariti, propriamque ́. Garriunt perpetuo uana
et otiosa, et quae eam prorsus dedeoeant. Tandemque ́
abnegata fide, et infidelium foeminarum more uiuem
tes, aduersus Christum instituunt blasphemiam, con
funduntque et diffamant ecelesiam, prodentes inso-
lentiam, hactenus timore poenae tantum dissimulatam.

Volo autem iuniores nubere, filios gi-
gnere, domum administrare, nullam oc-
casionem dare aduersario, ut habeat ma-
ledicendi causam. lam enim quaedam con-
uersae sunt retrorsum satanam secutae.

Ad precauendum tot malis, uolo magis ut iunio
res uiduc non tan libere uiuant, sed denuo nubant

133TIMOTHEI EPISTOLAM.

marito, ut quae se regere nesaunt in offtio et hone
state, per uiros seruentur, amputent lasciuiae causas,
procosque et lenones euadant. Habeant quod domi
curent. Mariti copia, ardori libidinis medentur, et
probrum ac diffamiam effugiant. Filios et filias gi-
gnendo humilientur carne et sollicitudine. Habeant
ocupationes dignas iuuenculis, filios educando, cu
rando, instituendo: prae illis uoluptatibus, aliae omnes
oessent, pruritus et libidines. Curiosa sit circa do-
mus necessitates, familiam sollicite regat, matrisfami
lians curam gerat et maturitatem. Exemplo praesit
ancillis et filiis. Vni uiro decenter obseruiat, casttque ;
placere meditetur, et inuigilare, ut quae maritus do
mui prouiderit, ipsa utiliter administret. Haec Apo-
stoli uoluntas nemo dubitet praeceptum esse, si alio-
qui periculum sit incontinentiae, ocii, diffamiae et indi
sciplinatae conuersationis cum concordet ratio, na-
tura, aequitas, et uerbum dei quod non omnes apiunt.

Nullam oausionem dare aduersario maledicti
gracia ) Sic enim nubentes euadunt non solum peri
culum incontinentiae et luxuriae, feruoremque uren-
tis libidinis, sed et diffamiam et obloquutionem
declinabunt et ocasionem non habebunt aduersa
rii et detractores, malesuspicandi uel maleloquendi
de eis, et ecclesia nihil confundetur. Amputanda

134COMMEN. IN PRIOREM

enim quantum fieri possit causa omnis iustae suspitio
nis, maxime mulieribus, quibus ob sexus infirmita-
tem facile imponitur: sunt enim leues et propen-
sis a fectibus, diffiale reluctantes. Vix illibaia fama
defenditur, dum omnia eurant, multominus dum li-
bertate indulgetur.

Iam enim quaedam deflexerunt post satanam )
Admo net nos nota omnibus neetssariis, quod
uideamus ex huiusmodi uiduis tunioribus quasdam
iurpiter uiuere, et sui diffamiam incurrisse, et uidu
arum ecclesiasticarum oellegum sedasse, quod licentio
sa conuersatione sua propositum castitatis abieoerint,
et ecclesiam confuderint, et post manifi statam libidinem
et fidem repulsam, nuptiis sese excusare uel in totum
post satanae tentamenta abiisse, experientia docuit, et
a Christo cui sese uicturas in castitate instituerant, ora
tionibus et bonis operibus incumbendo seruire pro-
posuerant, turpiter et cum probro ecclesiae recesserunt
quod ob uotum emissum et recissum desauerunt a Christo
non dicitur, quod coactae fuerint ad redeundum et per
petuo seruandum quodinstituerant non habetur. Non ex
communtata, non incarcerata, non reducta aliqua, non con
pulla scribitur. Suo periculo domino suo oecidit uel ste
tit. Non denique cancellis obseratae erant, ut nunc, alioqui
sicdisaurrereet nugari non potuissent, uel abire post

135TIMOTHEI EPISTOLAM.

satanam. Omnia libere seruabantur, et sine uotis usque
id nouissima tempora, post millenarium, quando pro
tabiliendis examinibus monac horum uotorum uinculo
constringi oportere, definierunt, et obtinuerunt per
tyrannidem in laqueum conscientiarum sine dei uerbo
Iii tmipt uina nueuangener conuersationis et uitae.

Quod si quis fidelis, aut si qua fidelis
habeat uiduas, subministret illis ut non
grauetur ecclesia, ut his quae uerae uiduae
sunt sufficiat.

Erasmus: suppeditet illis, et non onere-
tur ecclesia, ut iis, quae uerae uiduae sunt,
suppetat.

Siquis uir fidelis uel mulier, cognatam habeat ui
duam, quam de suis faciltatibus commode nutrire pos-
sit, et uitae neoessaria ministrare, non eam patiatur ob
trudi ecclesiae, quae solet uere uiduas, id est, deftitutas
omni subsidio alere, de communibus ecclesiasticis
prouentibus, ne fortassis dum omnes passim tam ui-
duae quam aliae ecclesiasticae personae alendae fuerint,
non suppetant uel sufficiant donationes collectae uel
prouentus. Iterumuidemus ad quid sint bona ecclesi
affica, decimae et oblationes ordinanda, et caetera
et quae olim consuetudo, quid nostris temporibus
emendandum, qui ccclesiaficisint uere.

136COMMEN. IN PRIOREM

Qui bene praesunt presbyteri du-
plici honore digni habeantur, maximem
qui laborant in uerbo et doctrina Dicit
enim scriptura: Non alligabis os boui
trituranti. Et. Dignus est operarius mer-
cede sua.

Erasmus: Boui trituranti non obligabis os.

Sunt qui male praesunt presbyteri, crisoepi sali-
cet et diacont, qui nullam habent curam de subditis, de
pauperibus uiduis, de uerbo det praedicando, conso
lendo afflictos, fragiles in conscientia instruendo.
Sibi solis incumbunt, ociantur, libidinantur, fastum
gerunt, ambiunt honores et quaestum, ab umunt ec
clesiastica bona. Quid illis debetur, quamut eum sirt
sal infatuatum, et ad nihilum ualent ultra, quamut
eiiciantur de sedibus, excommunicentur, confundar-
tur, accusentur publice, si non nimis publice sese acru
sant. Et pedibus concilcentur, destituantur honore,
diuitiis, officio, et publica abiectione conculcentur
ab omnibus: ne si permittantur in sua scandalosa ui-
ta, et negligatur populus, et obtendatur peaant um
autoritas quasi patrocinium iniquitatis, et fat sicut
sacerdos, sic et populus. Et lupus oueis dispergt, cum
pastor lupus fuerit, et mercennarii foedus inerint
cum lupis in perniciem gregis Qui ueron bene prae

137TIMOTHEI EPISTOLAM.

Junt episoepi, qui hic dicuntur et ubique in Paulo
presbyteri, nisi ubi manifiste aetatem indicat solam
nomen presbyter, tales duplici honore dignt habe-
antur. Fpiicopi uero ut bene praesint, sint prestyte-
ri, id est, senieres, non tam aetate quam morum gra-
uitate et sapientia. Iuuienis enim erat Timotheus et
Titus: sed cani sunt sensus bomns, tales episcpi et
senes honore presbyterii, duplici honore digni ha-
beantur. Honor dupliciter sumitur, pro reuerentia uul
gari, ut est decedere de uia, nudare caput, flecti re ge
nu, quae gratitudinem indicant, et appreciationem et
agnuionem donorum dei in illo. Et est magis hono-
rantis quam honorati. Alias ut hoc loco honor est
munus, elecmosyna, et sustentatio, prouisioque ; necesa
riorum honesta et sufficiens, quae debetur dectori, non
ut profundat in usus mundanos, sed uiuat modeste,
et sit omnis parsimoniae et maturitatis exemplar
et speculum uitae Christanae, hoc est cuangelicae, imo
apost licae, quorum sucessores esse de bent et exhi-
bere. Hoc duplici potius honore quam duplici pro-
uisione honorentur, cum nhil superflut cos decrat,
sed uictum quil us tegeniur habentes et c. Si qui uc-
ro fuerint prestyteri et antisttes uel ecclesiae prae-
ficti, qui non solum praesunt integritate uitae, consi
lio et prudentia, ac in adminislratione bonorum ec

138COMMEN. IN PRIOREM

clesiasticorum et Christianae conuersationis, quiett
fouendae incumbant, et rectores gerunt, sed ctiam
episcopos et doctores exhibent. Hoc est, laborent
legendo, docndo, exhortando, incilcando et dispem
sando doctrina Christi, euangelicam, apostolicam uer-
bo et doctrina prosint sicut praesunt ecclesiae. istis
duplex sic honor omnium maxime habeatur, et re-
feratur, tantoque diligentius, quanto sibi suisque sacris il
lis addictus exercitiis minus prospicere potest et
de uitae necessariis prouidere. Duplici quoque hono-
re dignus dicitur, ut et eo magis quae sufficiunt et
simplicem et honestam compctentiam assequantur. Non
enim duplum preciosorum uictum sibi et uestitum con
parare debet, qui frugalitatis specimen sit. Hospitali
tatis enim et eleemosynarum largtio aliunde sumen-
da de bonis scilicet ecclesiasticis, cuius dispensator sit

Dicit enim scriptura: Non alligabis ) Non infre.
nabis os boui trituranti, Deut.25. Mos est a multis
bobus circumactis uel equis trituram facere, si ergo
laborantibus crudele fuerit, negare cibum, omnino
enim qui ecclesiae opus exequitur, qui docet, instruit
hortatur, sacrameeta ministrat, priuatim et publice
is dignus estut ab ecclesia nutriatur et foueatur.
Quid autem de illis qui nihil tale laborant, nunquam sacra
legunt ut docoeant, uon prae dicant, non monent, non con

139TIMOTHEI EPISTOLAM.

solantur conscentias, sed omne opus corum est in ligan
dis et excarnificandisque et domandis conscientiis, tot
praeceptis et excommunicationibus. Nihil loquuntur
ad populum nisi leges suas, toti sunt in augendis, oelligem
dis, recensendis et absumendis sumptibus et pecuniis
numerandis. Nec prae dicant unquam, nec euangelium prae
dicari sinunt, nisi coacti timore amittendi luxus, quae
stus et fastus. Paulus de dispensatoribus uerbi dei
haec atat, non de cantoribus, organistis, monachis et non
nis. Quod si tot ecclesiarum presbyteri sacras scriptu
ras ad fructum aliquem legerent uel audirent, ut idonci
surrogari possent ad pastorale officium et digni iudicri
forsan uictu. Nunc autem boues triturantes id est agricolae
toto anno laborantes, frau lantur durissimo labore suo
Vinitores aquam bibere coguntur, cum uxoribus, filiis et
famulis dura inedia macrantur ut uixuiuere possint
an non hoc est boum ora constring et infrenari uix tole
rabiliter laborantes, et clericos ociosos et scandalissi
mos fouere in perniciosissimum soelus mundi etc. multa?

Dignus est enlm operarius mer. ) Lucae io dicit
Christus et grande piaculum fraudare uel usque ad
noctem laborantem meraede. Operarium dicit non
ocosum, non stertentem, non aliorum laborum partis
auare inhiantem et solis uoluptatibus operam dantem. Non
sunt operarii, qui tota die in foro stant ocosi, sed qui
pondus ferunt dici et astus, ꝗ ludunt alea et colludunt mu

140COMMEN. IN PRIOREM

lierculis et illudunt uino et lauticiis, qui otiosi, et
ad nihil utiles laborantium sudores exigunt et ne-
cessariis fraudant. Operarios dicit qui laborant
in uerbo et doctrina, qui praesunt, et bene, non
obsunt, qui aduigilant gregi, qui in ecclesiae uti-
litatem proficiunt. Hodiernus cantus et uigiliae
nec deo placet, nec hominibus prodest, sed impedit
a melioribus, ab oratione, a uerbo dei ediscendo, au
diendo et dooendo, nec populo, nec clero, uel in mi-
nimo utilis. In eum usum a patribus nunquam insi-
tutum fuisset hoc officium.

Meroede sua) Merces respondet obsequio et
operi, fraus erit et dolus et rapina, meroedis nomi-
ne exigere, cum nihil egeris utile, uel gratum. A ple
be sustentari uelle cui non seruias, nihil prosis, sed ob
sis maxime et impedias profuturos, et aliorum mer
cedes operum tibi rapias, deque ; sanguine et sudori-
bus aliorum sagineris, ut hodic oernere est in praela
tis ecclesiarum, et beneficiosis qui sceleratissimi ele
rici et populi oppressores et opprobrium Christi,
uiolenter pauperculis pastoribus ecclesiarum mer-
cedes deglutiunt, et ad ructum uorant. Et qui infe
liiores et indigni magis, residere et uicarium age-
re sustinent, hi deliguntur et populo prae ciuntur a
ne bulonibus istis. Et id non diutius, quam euangelio

141TIMOTHEI EPISTOLAM.

praedicando pure et libere destiterint, statim abiiaem
di, dum Christum et mores Christianos, simul ac fidem
pietatemque ; coeperint asserere, ne populus sapiat ali
quando et meroem neget oüosis. Dignus est itaque o-
perarius, sed indignus certe, fallax, nequam, infide-
lis, ociosusque saudator, benefacta inficiens, et opera
tores studiosos absterrens, et sibi soli intendens, su-
aeque libidini fastui et auaritiae, dignior certe ut mitta
tur mola asinaria etc. et ut conclcetur ab homini-
bus etc. et ligatis manibus et pedibus mittatur etcae.
et partem cum infideli acipiet etc.

Aduersus presbyterum accusationem
noli accipere, nisi sub duobus et tribus
testibus. Eos qui peccant coram omni-
bus argue, ut et caeteri timorem habeant.

Inoertum iuxta Erasmum, an de seniore loqua-
tur, an de episcopo, mihi de utrisque uidetur acipien-
dum. Episcopi enim sunt ecclesiae seniores, qui ei-
dem com nuni condlio et sapientia pro autoritat
sua prospicere habent de omnibus. Non enim ma-
gnae ciuitatis tot populi, unius prudentiae et spiritut
debent niti, sed de seniorum concilio, senatum quasi ha
beant, cum quibus iuxta deiuerbum et regulam tra-
ctet omnia. Sintque ; unius ciuitatis hoc modo plures
epsoopi, imon presbyteri, non tam aetate quam ser su

142COMMEN. IN PRIOREM

et moribus, qui omnes apud congregationem fidelium
in autoritate habeantur, etiam si non omnes dooeant et
praesint uerbo et doctrina, assistant tamen episcopo et
presbyteri sint plebis honorabiles et seniores eccle
siae. Son enim legimus discrimem fuisse tempore aposto
lorum et status intra ecclesiam ut pars una religiosa, cle
ricalis, spiritualis et ecclesiastica fuerit. Alia autem pro
phana, saecularis, mundana, carnalis. Fuerunt enim o-
mnes Christiant religiosi, spirituales utentes hoc mun
do tanquam non utentes, uacantes omnes scripturae di
uinae prot empore congruo, et de labore manuum ui
ctitantes: id enim docuit apostolus Paulus uas electio
nis et apostolus in signis et exemplo firmauit, qui
non laborat in ecclesia, non manduct inquit. Quod
si qui saeculariter, mundane, carnaliter et sine dei ti-
more et disciplina ecclesiastica uiuebant, Christiani
non erant, sed post satanam ire iudicabantur et euita-
bantur tanquam haeretici, et ad sacrosancta mysteria
non admittebantur. Seniores itaque Christianorum bo-
norum presbyteri dioebantur, inter quos qui uerbo dei
et doctrina ualebat, et donis spirituss. nobilior, is e-
piscopus dioebatur, et erat magis offitio docendi prae
cellens, quam potestate et imperio, De istis presbyte
ris ecclesiae honoratioribus, scilicet et autoritate et
sapientia probitateque prestantioribus hic dicitur:

143TIMOTHEI EPISTOLAM.

Aduersus presbyterum et grandaeuum et maturum
uirum acusationem non recipias, nisi sub duobus aut
tribus testibus. Poterant insolentes a talibus presby
teris correpti et admoniti facile malignari, et com-
minisci mendacia, redundaret hoc in probrum ec-
clesiae, eleuaretur autoritas uirorum. Ideo non fa-
rile admittendi calumniatores, ne ansa praebeatur
personis leuibus temere lacescendi seniores ec-
clesiae.

Omnes christiani, pie, religioseque uiuentes, Eccle
sia nominabatur, licet adessent hypocrytae et speu
dochristiani, sed secretis cordium dei est, non ec-
clesiae iuditium. Non uno aut duobus testibus, sed
pluribus tam spectabilis uiri a facie acusari debe-
bant, ne facile concinnaretur mendacium contra
honestissimos ab indignis et malis uindicare se uo-
lentibus de cassgatione, sicut de Quadrato et Ale
xaudro papa.

Pecuntes autem coram omnibus argue ) Ad pre
sbyteros referendum eadem ratione uidetur, ut siquis in-
ueteratus dierum senex, sic publice insolenter pecet,
ut testibus fide dignis et multis crimen testari possit
cum id cedat in multorum scandalum et totius ecclesiae et
Christianit atis, licet hi sic conuicti publice et coram
omnibus argui debent, ut caeteri timo rem habeant et non

144COMMEN. IN PRIOREM

personarum aceptio locum in ecclesia habere uide
atur, ne omnia hypocritice geri in ecclesia uideri
possint ab in idelibus, et ut criminum punitio, scan-
dalum tollat innocentis ecclesiae, quae non tam ex in-
nocentia uitae, quan'ex zelo gloriae diuinae, et hone
statis Christianae dinoscitur. Non sunt omnes in ec-
clesia innocentes, sed criminum osores, et uindices
et zelatores omnes esse debent uere ecclesiastici. Et
cum uiderint etiam maioribus et presbyteris non
para et conniueri, sibi quoque non parcendum noue
rint, si criminosi fuerint. Nihil hic dicit Paulus de
correctione episcopi in specie: tum quia Timotheus
probatae probitatis erat, tum quia in primitiua eccle
sia episcopi assumebantur ex pluribus sanctis sancti
ores :uerum presbyteri nomine satis indicat coram
pluribus uel ommibus arguendos etiam episcopos si
sandalosi fuerint. Et quanto lues contagiosior, si epi
scopus criminibns obnoxius sit, tanto adhibitis suffici
entibus attestationibus, durius et seuerius arguen-
dus. Hic iterum et semper episcopi et presbyteri
nomine ecclesiae praefectus et parrochus quilibet et
plebanus intelligi debet. Ex horum enim doctrina
et moribus pendet profectus, detrimentumque eccle-
fiae. Longeque maturius deligendi essent, testimonio et
sufragio plebis quam magstratus ciuitatum, ubi non

145TIMOTHEI EPISTOLAM.

parua cura adhiberi solet, ut quam integer fama et
moribus et rerum experientia et spectata probitate
probatus et conspicuus deligatur, misi maioris aesti
mare uelint rectorem auium quam doctorem anima
rum. Verum sicut superius Paulus de uiduis, quae ue
re uiduae sunt tractans eas specialiter, et docuit ta-
men generalem regulam, scripsit de domesticis ma-
xime omnium fouendis, sic hoc loco uidetur loquens
de philosophorum arguitione et contestatione subin
ferre generalem regulam de omnibus publicis et
scandalosis in ecclesia pecatoribus, ut tales coram
omnibus arguantur ab episcopo, ut caeteri timorem
habeant similia committendi. Similiter crimen esse non
facile, imo nunquam recipiendum, nisi appareaut
et conuincant illud testes idonei. Sic regulae genera
les notantur cum de negotiis et personis specialibus
sermo incidit nonnunquam, plures tamen testes con
tra senes et spectuales uiros quam contra leues
personas semper exigendi sunt.

Iestificor (Obtestor) coram deo et
domino lesu Christo et electis angelis
cius, ut haec custodias sine praecipitatio-
ne (et sine praeiuditio) iuditii, nihil faci-
ens iuxta propensionem animi) in aliam
partem declinando.

146COMMEN. IN PRIOREM

Su b testimonia et praesentia dei omnia cernen-
tis, et domini Iesu Christi, qui nobiscum est semper et
ubique , usque ad consummationem saeculi, et quasi in pro
spectu angelorum, et ministrorum dei, qui fidelium san
ctis negotiis iugiter intersunt, ego temi Timothee,
adiuro et obtestor, ut praeceptor discipulum, ut non
patiaris praeiudicium aliquod fieri uerbo dei, quod
me referente audis et suscipis, quin praecise insistas
illi tanquam regulae ueritatis et Christianae doctrinae
ne in aliquo detrimentum capiat pura ueritas, et labe
factetur, adultereturque ; sicut a speudo disapulis. Nihil
facias in aliam partem declinando, hoc est, praeter re-
gulam fidei et scripturae, et iuxta humanum sensum
et iuditium nihil dooeas aliquando.

Erasmi translatio uult, ut nihil iudicet, etiam
sub testibus, siue paucis, siue multis cum praecipita-
tione iudicii, inconsiderate et inconsulte, et friuole
uel festinato. Cum iunior esset Timotheus et inge
nio feruentiore, et praeuolatili, et ut non indnlgeret
iudicando, affectionibus, et naturae inclinationi et
propensiori animo in ea quae libent et plaoent, sed
iudicet circunspecte et mature, et deliberatione di
ligenti praehabita, et non iuxta sensum naturae et ad
personarum aceptionem, sed iuste et aequaliter, fideli
terque pronunciaret, sicut in oculis domini dei, et iesu

147TIMOTHEI EPISTOLAM.

Christi et angelorum, ut similiter nosque a dominort
Christo Iesu iudicandos cogitenus: qua enim mensu
ra etc. Discimus hoc loco primum quam inuitus ueni
at Apo tolus ad mandandum et praecipiendum, obte
ffatur potius et armatis precibus contestatur. Deum
semper prae oculis habeat iudicaturus, nihil praecipi
tauter, nihil praeter regulam uerbi dei, nihil ad gra
dam uel displioentiam, sed iuste iudicet episcopus Ange-
los dei missos in ministerium et testimonium actuum no
strorum, quos et reuereri semper debemus, et caue-
re a peaatis, non solum deo et Christo domino aspi
cientibus, sed etiam exeratibus angelicis qui assistunt
semper: et tamen in caelis semper aspiciunt patrem etc.
Id uero faciendum episcopo, non solum in iudiciis sed
in ommbus aliis administrationibus, ut prouide, fideli
ter, sinoere et candidu ipu omna qui praetsi ecclesiae

Manus cito nemini imposueris, neque
communicaueris peccatis alienis.

Apostoli cum mitterent aliquos ad praedicandam
fidem et euangelium uel officium uerbi imponebant, ute
bantur impositione manuum, et dabatur talibus spiritus
sancti donum, ad hoc idoneum et sufficiens in prinuti
ua ecclesia. Et quia subintrabant multi spendoapst li
et mali Christiani sese admisoebant, et ob quaestum et glo
ria temptabant opus apostolicum, ideo apostolus praemo

148COMMEN. IN PRIOREM

net Timotheum, ut pspiciat sibi ne his officium p raedica
tionis deleget uel committat, nisi prius fidem et mores et
studia pbe cognouerit, ne malae et erroneae doctrinae
illius et seductionis ipse causa uideri possit, qui talem
ad id ordinauerit, neque error humanus et falsitas spi£
ritus sancti doctrina aestimari possit, qui manuum im
positioni uel dabatur uel dari significabatur: erat
enim attestatio quaedam sanctitatis in doctrina et
uita, quae non cito exhiberi decebat. Qui enim do-
ctorem malum instituerit, errorum illius et seductio
nis in populo causa erit, taliumque peaatis communia-
bit semper. Ideo sumopere discutienda essent prae-
dicatorum doctrina et studia, mores et uita, hoc
est praelatoribus ecclesiae, quorum officium primari
um et prindpale est, docre uerbum ueritatis.

Te ipsum castum custodi.

Caste et pure hactenus uixisti, et iuuentutem tu
am disciplinis seuerioribus instituisti ad castitatem fa
dlius seruandam. Eam custodiam serues, non ut ideo
castus sis, cum dei donum fit castitas uera, sed in
seruitutem redigere, et abstinentiis cruafigere et con
primere fomitem ut hactenus, non obmittas quod con
ducant ualde castitati seruandae in integra adhuc ae-
tate, dum feruet sanguis et caro. Verumita serua
absainentiam ut non mmis, ne per corporis imbeall

149TIMOTHEI EPISTOLAM.

tatem et nimiam attenuationem periclitetur ualitudo cor
poris, et impediantur opera necessariae charitatis.

Noli adhuc aquam bibere, sed modi-
couino utere propter stomachum tuum,
et frequentes tuas infirmitates.

Ne posthac aquam solam bibas, quae obest cor-
poris tui ualetudini, ne dum castigas nimium, sub one
re portando sucumbas. Non propter se bona mac-
ratio corporis, sed propter exercitia uirtutum. Aqua
multis rationibus obest, et tui corporis conditionem
non fert nimiam. Vino tibi opus est ob stomachum de
bilem. Eo utere ad necessitatem, sed modice, nisi id
corporis debilitas exigeret, ego a te non exigerem ui
ni potum. Nos puelli bibimus uinum, et adolescen-
tes potamus, uiri inebriantur. Monachi et clerici
nephas et miseriam putant aquae potum, et poena
maximam. Episcopi exquisita uina potantuel electa
Sic praestamus apostolicos. Nimius etiam aquae po-
tus in uitio est. Non quid bibas uel comedas, sed qua
tum curandum. Modus imponitur potationi, ut quam
tum seruiat incolumitati bibant. Non ad medicos,
purgationes, confortationes mittit, sed diaetam indicit.

Quorundam hominum peccata ma-
nifesta sunt praecedentia ad iuditium: quo-
rundam autem sequuntur. Similiter et

150COMMEN. IN PRIOREM

fact a bona manifesta sunt, et quae aliter
se habent abscondi non possunt.
Frasmus: Quorundam homiuum peccata
ante manifesta sunt, precedentium ad iudi
cisi, quosdamuero et subsequuntur. Con
similiter et bona opera ante manifesta
sunt, et ea quae secus habent, occuliari
non possunt.

Praeueniunt iuditium, et non indigent attestati
onibus ea hominum multorum pecuta quae manifiste, in
uerecunde, audacter committuntur in prospectu ho-
minum et totius ecclesiae, huiusmodi peanta ad publi
cum etiam iuditium delata puniantur, nec test moniis
multis ibi incumbendum, et inquisitione scrupuloia
illa tu quoque solus punire potes, et ecclesia debet.
Quae uero peaata sequuntur iuditium id est, nesciuntur
nisi idoneis et pauais testbus comprobentur, haec pos
sunt abscondi et corrigi secreta admonitiont uel corre
ctione ab episcopo, et aliis quae alioqui deo iudici et
extremo iudicio seruabuntur. Non omnia hic puni
ri et emendari possunt, non sunt de foro episopi
uel ecclesiae nisi manifesta.

Similiter et bona opera quaedam manifiste fiunt
non egentes discssione, nec sinistre ob timorem ocul-
te nuper electionis criminari debent, qusi licet bona

151TIMOTHEI EPISTOLAM.

sint, tam em quia mala in conscientia esse possunt, ideo
nibil sint curanda et abseondenda. Lioet enimomnia
nostra opera defectuosa sint, et dei iuditio expendem
dadeprehendantur mala, quia tamen speciem mali
non habent, non sunt obmittenda uel ocultanda.
Quae uero aliter se habent, bona sunt tantum in ap£
parentia, et reuera mala peritius in conscientia, illa
suo tempori et iudici obscondi non poterunt. Nihil
enim ocultum quod non sactur.

Quidam homines nunc fic uiuunt, ut ex corum fa-
ctis manife ste malis, antequam moriantur, uel a deo
iudicentur damnandi peaatores agnoscantur a no-
bis: qui seilicet sine omni terguersatione omnibus
criminibus et publicis fese infamant. Quorundam
pecata mala quaedam sunt, sed hoc ut uel dubia, uel
oculta non iudicantur, sed deo tantum post hanc ui
tam diiudicanda reseruantur, de quibus nihil ad nos
suo domino et suo tempori stant uel cadunt etiam.
Confimiliter aliquorum hominum opera manifeste
bona uidentur, ut nemo ea nisi malus criminari de-
beat uel possit, illa sine dubio laudanda a nobis sunt
et de eis nemo debet uerecundari, neced propter ma
los omittere qui omnia etiam bona opera infamare
gaudent et student, sunt tamen bona opera in speciem et
hypocritica, quae apparent bona, sed non sunt. Illa

152COMMEN. IN PRIOREM

deo manifesta quidem sunt, sed hominibus ignota,
suo tamen tempore apparebunt qualia fuerint. Ni-
hil enim opertum quod non reueletur. Abstinentia
autem a uino et similibus, nec manifeste bona nec
mala est, sed ob ocultas causas, necessaria uel indi-
gna, deo grata uel ingrata apparebunt suo tempo-
re et discuaentur.

CAPVT VI.

QVicunque sunt sub iugo serui, do-
minos suos omni honore di-
gnos arbitrentur, ne nomen do-
mini et doctrina blasphemetur.

Serui empticii infidelium dominorum conuersi
ad fidem unius dei ab idolalatria, pacienter ferent
iugum obedientiae et laborum et status sui sortem. Nec
quia conuersi ad Christum fraudare uelint dominos
seruitio suo, et transfugae uel profugi fiant ob fidem
dei, quasi contemnentes dominos ob infidelitaten, qui
bus se seruire indignum putent; sed magis humilibus
obsequiis seruituti satis faciant, cauentes ab omni of
fensa eorum, honore debito colentes et dignos ar-
bitrantes, a deo sibi praepositos cogitantes, non casu,
hic esse dei uoluntatem, ut boni exeroeantur a malis
ut mali cum deo placuerit, conuertantur a bonis, ut

153TIMOTHEI EPISTOLAM.

inclarescatuirtus seruorum dei, et Christi gloria a
suis se ftr toribus illustretur, ut seminarium seditionis
non detur ethnicis et oaasio infidelibus malignan-
di, ne nomen det optimi maximi et solius per idololo
tras blasphemetur, quasi non aequus sit qui ubeat do
minos, suis seruis destitui et passim gentiles irritari
a scruis, parem infringi, obedientiam cassari, maio-
res sperni, pronissa negari, commertia rumpi, deumque
uerum insolentia seruitorum blasphemari. Similiter
et doctrina euangelica infamabitur si eius professo
res, mundi ordinem et magistratuum et domino-
rum obedientiam, detrectauerint, et omnis religio
Christiana, propter eos maleaudiet. Et scandaliza-
buntur in doctrina Christi idololatrae, qui potius ad
meliorem mentem exemplo fidelium debuerant aedi
ficari et allici et conuerti, unaque nobiscum aliquan-
do dominum deum nostrum glorificare inseruis suis
Voluit et ludaeos dominus obedire regibus infide-
libus, pro eis rogare, tributa pendere. Et Christus
Caesari iussit reddi debita. Et Petrus in Epistola mul
ta talia, cum baptismus quidem pecati dominium au
ferat, sed ab heri dominatu non eximit. Siue illud ser
uitium licitum per se sit uel illicitum, disputandum non
erit, sed potius humiliter obsequendum. Si seruus
commode et modo honesto liber fieri poterit, non ob

154COMMEN. IN PRIOREM

mittat. Si dominus seruum manumiserit, ut et ipse
a seruitute pecati liberetur a deo, optime froerit, et
ad id induoendus, non contemptu, uiolentia, temeri-
tate et diffamia iugum excutiendum.

Qui autem fideles habent dominos,
non contemnant quia ftatres sunt, sed
magis seruiant quia fidelessunt (inserui-
ant quod fideles sint) et dilecti, quia be-
neficii participes sunt.

Serui conditione mundana, si habuerint dominos
Christianos, et in Christo iam confratres sibi factos
non ideo minus reuerenter seruiant et obediant qua
si indigne ferendo par paribus obsequi. Pares quidem
sunt in Christo et fratres in fide, sed non in uitae hu
ius fortunis et dei prouidentiis, fic enim unicuique
homini deus prospexit et praeordinauit uitae ordinem
et statum et exercitium in quo creatori seruiat, con-
mensurauitque grauamina ut incertum habeatur, ser
uor um ne an dominorum conditio tollerabilior fue-
rit, pro dotibus naturae tam differenter passim im-
partitis, quin potius tanto promptius et alacrius eis-
dem seruiant, quanto ob Christi religionem mitius et mam
suetius tractantur, et ad prophana seruitia non com
pellant, sed padifice, quae Christianae religionis sunt
exercitia sancta permittunt, a quibus et diliguntur in

155TIMOTHEI EPISTOLAM.

Christout fratres instruuntur, ut discipuli et tan-
quam filii bencficiis afficiuntur, et omnium bono-
rum partiapes habentur. Di plici enim nemine obe
dire debent fidelibus dominis promptiores. Tum
quia domini eorum sunt, ium quia socii religonis
esse non contempnunt. Si enim uere fideles domi-
ni sunt, seruos suos trocteburt, ut fratres potius,
quam ut seruos, diligent mogis quam oentennant.
Beneficiis aff cient, et inmo deratis grausminibus
non oppriment. Bonorum suorum ees participcis
aestimabunt, et facient. Quod si crudeliter, et si-
ne charitate eos tracteuerint domini, non tam Chri
stiant erunt, quam Domitiani, et perfidi. Verum
nihilominus tollerandi sunt, etiam discholi quam
diu contra Christum uniuersorum dominum nihil
imperauerint. Alioqui oportebit deo obedire ma-
gis quam hominibus.

Haec doce et exhortare.

Sic episcopum docere dect, non solum maiores
et dominos, sed etiam infimae conditionis homines
seruos non negligere: docere autem ea quae sunt ad
pietate m, tranquillitatem et pacificam uitam, ne su-
satetur disadium in ecclesia, ne inobedientia iunorum
ordo confundatur. Exhortari debel etiam eos quos ui
derit cunctabundos et aessantes, ut crebro admom ti

156COMMEN. IN PRIOREM

et consolati leuius portent onus a deo impositum,
et pro quo dei fauorem et beatitudinem consequi
possint. Non doce eos libertatem carnis et mund
quae sae pe nooet, sed quae est in Christo et spiritus lon
gammitatem, pacientiam, obedientiam.

Si quis aliter docet, et non acquiescit
sanis sermonibus domini nostri lesu Chri-
sti, et ei quae secundum pietatem est do-
ctrinae, is inflatus est, nihil sciens, sed in-
seruiens circa quaestiones et uerborum
pugnas, ex quibus oritur, inuidia, conten-
tiones, maledicentiae, suspitiones malae,
superuacaneae conflictationes hominum
mente corruptorum, et qui a ueritate pri-
uati sunt.

Refertur hoc aliter ad doctrinam apostolicam
quae tam in superioribus quam insequentibus descri
bitur, si quis iuxta sensum proprium et legis nationem
et rationem erroneam hominum et philosophorum do cu
crit, et non credit uel appreciatur ac uelut doctrinae
salutis et ueritatis acquiescit, sanis, immaculatis, ae-
quissimisque domini nostri Iesu Christi sermonibus, sed
introduxerit alios etc. Istis enun tantum sermoni-
bus adhaerendum, haec tantum docenda, haec est so-
la doctrina pietatis, secundum quam domino serui-

157TIMOTHEI EPISTOLAM.

re et plaoere poterimus, de qua certi sumus, quia
Christi est, qui ueritas est, qui in me loquitur, a quo
acepi. Eam scire et sapere pietas est, eam negare
impietas.

Is inflatus est ) Superbit. Superbia est sensum
proprium praeferre uerbis dei, scientia animali et
diabolica inflatus contra deum. Omnis enim erudi-
tio alia a fide, inflat, et tumorem mentis excitat, in se
confidere, de proprio iuditio et sensu praesumere
docet, contemptui habet simplicitatem spiritus et
scripturae. Cunque crasso carnis intuitu eam attingere
nequiuerit, despicit et stultam iudicat. Non enim
quae spiritus sunt sapiunt carnales, sed dum se cre-
dunt sapientes stulti facti sunt.

Nihil sciens) Hoc unum sciet, si quicquam scit
quod ni hil sciat, qui dominum ignorat, qui in Chri-
stum non credit, qui nititur humanae rationi erro-
neae, cum sit omnis homo mendax, et comparatus
iumentis insipientibus quid scire poterit? Scientia non
est nisi ueritatis agnitio. Christus autem ueritas et
lux mundi, praeter quem omnia tenebrae et igno-
rantiae et stultitia.

Sed insaniens circa quaestiones et pugnas uerbo
rum) Certum est longo tempore post apostolo-
rum tempora quaestiones et pugnas uerborum pau-

158COMMEN. IN PRIOREM

cas fuisse, lioet nunquam defuerint, sed per nostros
Parrhisienses haec stulticia disseminata est in orbem
et insanire fecit omnia ingenia, lauguereque circa
quaestiones futiles et insanas uerborum pugnas, de
quibus tot miseri quaeflionarii et sophstae nihil inte
grum uel oertum reliquerunt, sed dubiis inuoluerunt
omnia. Iusto autem dei iudicio palpabiles istas tene
bras inciderunt, quia sanos sermones neglexerunt,
sacras litteras philosophicis studiis postposuerunt.
Veruntamen iram dei solam, in hac causa uideo de
qua alias.

Ex quibus oriuntur inuidiae, contentio. Jvt tac
am de tot haeresibus ante tempora Augustini, de in
uidia episoporum tempore Arrianorum, de con-
tentionibus et blasphemiis atque conuiciis. Quid no-
stris temporibus uidimus, inuidias inter uniuersita
tes. Iu uniuersitatibus, inter uias antiquorum, reali-
um, modernorum, praedicatorum, minorum, propter quaesti
ones illas et pugnis uerborum, quot et quanta scandala
publica, quot umposturae et insaniae. Tot autores in
sententias quorum nullus non alios omnes mipetit et uel
licat ac irridet, id unum hodie mirabile uidemus, cum
concordant omnes aduersus sacras litteras et euange
lium, et pro uiribus omnibus ratiocinantur, sed fru-
stra, et sine spe aliqua obtinendi. Infatuauit enim

159TIMOTHEI EPISTOLAM.

dei sapientia omnes et transtulit regnum suum ad
paruulos et plebeios et mulierculas, de his multa di
ci possunt.

Suspiciones malae ) Dum alter alterum haereti
cum credit et proclamat excommunicatum, suspectum de
haeresi, et in ira dei, et potestate diaboli, Tot sunt e-
nim hodie suspitiones malae, tot criminationes haerese-
os ob solas eorum tradituones et quaestiones sophisticas.

Superuacneae con. ) Dict aliquis conflictationes
augeri hodie, dum non audiuntur uniuersitatum determi
nationes. Sed quis pbabit superuacaneas cum sint de le
ge dei, de euangelio, de fide, peaato, sacramentis, libero
arbitrio. Item de solis scripturis diuinis, non de philo
sopho et auerroë, astrologia, metaphysica, logica. Et
omnia solum contra philosophastros et quaestionarios
Quis dicet superuacane as conflictationes, si etiam conten
damus circa linguas, arca literam interpretandam, uete
ris et noui testamenti ad inquirendum sensum germa
num scripturae? Et quoniam homini dicentur quae sola
uersantur circa litteras diuinas et organa spiritus san
cti in qu'bus est uita et ueritas.

Mente corruptos quis dicet eos qui ex uerbo dei,
cui toti incumbunt digladiantur, tanto zelo contra
luxum, quaestum ecclesiae satraparum, contra tot pu
blicos, notissimos, pestilentissimosque abusus corum

160COMMEN. IN PRIOREM

qui sibi arrogant regimen ecclesiae, quam conculcant
uerbo et exemplo et opere, quomodo correpti men
te qui fidem inculcant, spiritum erigunt, charitatem
persuadent, opera uere bona docent, commendan-
tur et urgent fortissime.

Et qui a ueritate priuati sunt T Quibus ad-
empta est ueritas. Quid enim iustius eis contingere
potuit, quam quod ablata est ab eis ueritas tam in-
digne tractata, tot dubiis inuoluta, tot difficultatibus
conspurcata, et omnia sua specie et gracia destituta,
ut ludibrio haberi coeperit, Christus, et ueritas, et
scriptura sacra? Quis enim eam aliquot annorum cen
turiis digne tractauit? Quis linguas inuestigauitsine
quibus nihil agitur in sacris? Sed defuerunt libri, prae
ceptores, imo studiosi sacrarum rerum deerant, dum
humana omnes et uana mirantur, dum honores et
diuitias ambiunt, et fides non inuenitur in mundo,
dum nemo audet contradioere magistris nostris, dum
ueritatis Apostoli concremanttir, dum homo peauti
sedem Christi ocupat, et fastus supprimit Christi
humilitatem, traditiones humanae legem diuinam
et caetera multa.

Existimantium quaestum esse pietatem.

Dei cultus est pietas, fide, spe, charitate deum o
lere, nihil antiquius ducere quam deo plaare, uer-

161TIMOTHEI EPISTOLAM.

bo dei insistere, meditari die ac nocte in lege domi-
ni. Scrutari testimonia dei, promissionesque ; diuinas
et toto corde confidere, proximo bene uelle et be
nefacere, et ut seipsum diligere, de se ipso diffidere
peccata propria plangere, et dei misericordiam im-
plorare et sperare. Et in Christi meritis praesumere
In hanc pietatem ueram alii existimauerunt implo
rare sanctos, ecclesiarum patronos, et reliquias orna-
re, missas canere et legere in honore eorum, canto
res instituere, horas canonicas exoluere, anniuersa-
ria instituere. Census pro augendo sacerdotum nu-
mero emere, lumina incendere, campanas pulsa-
re. Imagines preciosas procurare, offerre argen-
tum, aurum, blada, uinum, fructus. Exstruere tem-
pla, dedicare altaria, quis negabit, haec nunc a mul-
tis existimare pietatem, quis nesciat hoc esse quae-
stum? Nonne his modis deus, imo sancti coluntur?
Quis ferat hunc cultum dei subuerti? Dixi de quae-
stu confessionum, et confessionalium et confessorum,
indulgentiarum, sacramentorum omnium, ietuniorum,
dispensationum, uotorum. Nonne religiosissimus ac dei
cultus est mendicantibus fratribus sacerdotibus elee
mosynas largiri? Cum eis jepeliri, testamenta confiscere
confraternitates emere. Certe haec existimauerunt
dei cultum acceptissimum, peccatorum conciliano-

162COMMEN. IN PRIOREM

nem, amplissima merita, arram beatitudinis certi ssime
uiam lalutis et deo gratissimus cultus, quaestus hospi
taliorum, pro uariis infirmis. Et quid non in statu cle-
ricorum quaestum resipit, nisi si euangeltum praedioeetur et
uerbum dei? Nihil de hoc quaestu infernali et satanae aul
tu pro nostri temporis abusu satis arbitror dia potest
sed uerbo dei interficietur idolum quaestus et mendatii.

Est autem questus magnus pietas cum suf.

Copiosissime diues est, Croesoque felicior, siquis sit
sua sorte contentus: praesentis uitae neoesariis tantum
rebus fruitur, et deum colit in spiritu et ueritate, di-
ues in fide et charitate et uerbo dei. Mundum cum
sua concupiscentia contemnere, longerendis diuitiis
non instare. Multa conquesiuit, multum thesaurizauit
qui pietatem obtinuit.

Nihil enim intulimus in hunc mudum, haud
dubium quia nec auferre quid possumus.

Diuitiae huius mundi, aurum, argentum, agri, possessiones
fuerunt in hoc mundo, nondum nobis natis.animam deus
creauit, aptauit nobis corpus, praefuit generationi no
strae fauor dei, a nobis nihil uel nobilcum intulimus, o-
mniaque relinquemus. Corpus terra mater suscipiet,
spiritus ibit ad deum qui dedit illum. Nihil ergo solliciti
simus de terrenis, nec etiam in crastinum, multominus
quam aues caeli, et qui hodie insatiabilius colligunt di

163TIMOTHEI EPISTOLAM.

uitias huius mundi, et quaestum sectantur et turpe
lucrum, quam illi ad quos loquitur hoc loco dei uerbum
Christus in Apostolo, regula pietatis. Nihil inferunt
nec exportant, sed comportant semper peioribus usi-
bus profuturas. Mundum possident et possidentur a
mundo, alieni a Christo. Efferent secum ex hoc mundo con
scientiam criminum, dei terribile iuditium, diffamiam
ad posteros, animae damnationem, sucessorisque subuer
sionem et aertum periclum damnosi luxus.

Habentes autem alimenta et quibus tegam.

Cum hoc ad Christianos omnes et Chrisu sugesso
res pertineat, tamen id omnium maxime episopos atti
net ut usum omnium rerum naturae finibus metiantur, ut
corpus alatur, non luxurietur, oneretur, pinguescat,
tractetur te nerius, sed ad necessitatemalimenta susapiat
Tegatur amictu necessario et minine, uel precioso,
uel curioso uel superfluo. Hic locus est neoessario no
stris praedicatoribus semper et ante omnia ad hoc
nostrum saeculum tractandus, cum uidemus tantum luxum
in uictu et amictu, ut nobis ditissimus hic mundus
non sufficiat, quomo do nostro saeculo adaucta sunt o-
mnia, augenturque indies sine discrimine, opum uel
personarum, in iacturam intollerabllem patriae, euacua
tionem totius terrae, fomentum omnium uitiorum, oppressi
onem pauperum, tyrannidem diuitum, fidei Chrisliana

164COMMEN. IN PRIOREM

ludibrium, scandalum infidelium. Christi blasphemiam
inculcanda iugiter etstrennue nemo non probabit,
negabit nemo uera, damnosa, pessima, saunt omnes,
detestanur ut malum. Emendat nemo, praecones ec-
clesiae taoent, arrident, aemulantur. Canes muti, quo
rum animae requiruntur, de sandalo iudicabuntur
u nt det declamatores idone os?

Nam qui uolunt diuites fieri in hoc
saeculo, incidunt tentationem, et in laque
um diaboli, et desideria multa, inutilia et
nociua, quae mergunt homines in interi-
tum et perditionem.

Qui uolunt, desiderant, student ditescre. Non
loquitur de illis qui non tantopere uolunt, sed diui-
tiae affluant, cor non apponunt, utuntur tanquam non
utantur. Grati deo de donata affluentia, magis quam
parta multa cura. Sunt enim quibus parum anniten
tibus diuitiae ocurrunt, sunt qui multis laboribus
uane nituntur, quos fugit mammona.. Diuites fieri
cum pauperes sint, qui uolunt uinaere fata sua, ui
persequuntur diuitias fugientes, praestaret tales ae-
quanimiter ferre sortem suam, et ex neoessitate uir-
tutem assumere: non enim omnibus prosunt.

In hocsaeculo ) Si in futuro reponere conaren,
tur thesauros, ubi nec erug, nec tinea corrumpit

165TIMOTHEI EPISTOLAM.

sancte agerent, tuteque ; uiuerent, si duitiis spiritualibus
fide, pacientia, pace et charitate ditesoerent Christi
ani essent.

Inddunt in tentationem diaboli ) Volentes
nolentes dei promissione et diaboli machinatione con
tra conscientiam, famam, uitam, salutem domini et scriptu
ram aliquando moliri contigit eos affectu et deside
rio lucri turpis adactos, cum priusquam ditesare oona
rentur, ea ut mala maxima abhoruissent, sicut fit plu
ralibus in beneficiis, et theologis, si curtisanorum
praepositi inaderint. Et bonis uiris si acaidat proles
multa, quos uolunt prouchi ad gloriam huius mundi
uel ad flatum suo similem, hi statim incipiunt uehemem
ter temptari. Sic tentationes sunt maxima pericula
maris, uiarum, latronum, praedoum, infidelium et mem
dosorum, principum, coaequalium. Quanto magis di
tescit, tanto maior conflatur inuidia plurimorum. Fi-
gulus enim odit figulum, et mercator comparem. Item
deficiunt paulatim in timore dei, laxa conscientia.
Spernunt primo dei uerbum, deinde odiunt, tandem
persequuntur. Nemo simul deo seruire potest et
mammonae.

Et in laqueum ) Tentationem sequitur trepida
tio et casus. Et qui diligit periclitari, facile perit.
Qui incaute ambulat, scandalizatur. Mundus ple

166COMMEN. IN PRIOREM

nus laqueis a mum di amatoribus facile illaqueatur, cum
iustus uix saluetur, et oculatissimus uix euadet, quid
desideriis languens unum pegatum trahit ad aliud, inuol
uit inexplicabiliter? Diabolus tentator adest, semper
quaerens quem deuoret rugiens leo, magis tamen
unusquisque a concupiscentia sua trahitur et illicitur,
suaque ; uoluntate et desideriis impuris et terrenis.
Ideo Christus paupertatem, id est pecuniae, diuitiarum
que contemptum docuit, non tantum spiritu, quae neaessaria
in primis est omnibus Christianis, sed et rebus et pos-
sessionibus immunes apostolos uoluit et apostolicos
ne in earum aliquando appetitum incidentes, qd'facile so-
let, errarent a fide. Vnde enim tot abusus, tot luxus
tot errores in moribus quam auaritia clericorum, qui u-
bi scriptura sacram sibi aduersari sentiebant, deprau-
uerunt expositionibus fucatis ad suum quaesum et distincti
onibus sucurerunt: inde tot regulae, tot dispensationes
tot priuilegia, de quibus alii satis clamant. Patet
enim late quomo do cupiditas et amor sui ipsius, fidem
exterminauerint de terra, uerisimileque ; est de tempore
apostolorum subintrasse pseudoapostolos, ꝗ quaestumma
gs q̃ pietatem inqsicrunt. Conqueritur haec saepe apost.

Et inseruerunt se doloribus multis.

Angustas, dolores, sollicitudines, simulationes, fi
dtaque uitae ausuritatem, et hypocriticam iusiciam macti

167TIMOTHEI EPISTOLAM.

sunt arripere, qui cupidi pecuniae erani, ditariq̃; uo-
lebant ut hodie. Sic enim placidissime, suauis imcque ́;
uiuunt qui sunt sua sorte contenti, incurii rerum munda-
narum siait qui sucumbunt affectui colligendarum diuiti
arum omnium miserrimi sunt plenque ; perpeiuis anxieta
tibus, quibus semetipsos inserunt nemine compellen
t, ut sine doloribus mundouiuere non possint, qui
Christo plaoere et acquiesoere non curant.

Tu autem ô homo dei haec fuge, se-
ctare uero iusticiam, pietatem, fidem cha-
ritatem, patientiam, mansuetudinem.

Praedicta agunt mancipia huius mundi, saeculi amato
res, et sui ipsius, dite oere cupiunt, quaestum sectantur, ue
ritati resistunt, falsitatem et errores praedicant, super bi
unt sensu et habitu. Tu uero homo dei, a deo electus
donatus gracia multiplici, spiritu dei ornatus, per
prophetiam ordinatus, deo totus dicatus, et seruus ec
clesiae datus, tu haec omnia fuge quae deo aduersan-
tur, tibi et ecclesiae obsunt. Sectare uero iusticiam, tota
uita tua iusta sit et uir tuosa, ut sis sine querela coram
hominibus, nemini iniuriam aliquatenus irrogans soli
quoq deo plaoere cupiens ut improbitatem omnem caus-
as in opere et opinione, ut sit tibi saluus honor et au
toritas et doctrina. Hic iusticiam generaliter inte lligo
conplectente uirtutes oës quarum ins gnores receset
consequenter.

168COMMEN. IN PRIOREM

Et desideria multa et inutilia et nociua.

Quanto enim magis ditantur, tanto magis deside
rant. Facilius est totum deserere, quam desideriis im-
perare quae subsequitur, cura et sollicitudo inutilis,
dum omnia timent, semper attoniti, laeti nunquam, nihil
sufficit, nihil satis fortunatum, optauerant plura, iam
homines, iam fata incusantur, somniis inquietantur
nibil cogitant nisi mammonam, ubi erg seruitium dei?
Nociua desideria sunt, quicquid contra legem et cha
ritatem cogitatur in communem iacturam, dum priua
tim nobis consulimus, dum proximum grauamus etc.

Qui mergunt homines in interitum etc.

Desideria nociua et inordinata dum agrauan-
tur et impellunt ad nimis propense uolendum contra
dei legem ad satisfaciendum auaritiae, ad tumultus sae
culares obuoluut, et sollicitudinibus inquictis diuit
arum tam soopulis alliduntur, quid aliud restat, nsi
ut mergantur in profundum auaritiae et intereaxt, diut
tiarum mole obruti, et hydropesi desideriorum munda
norum, perditi deum negligant, odiunt, uendant et tra
dant ut Iudas quem auaritia inuidum, sacrilegum, im-
pium et traditorem ac parricidam reddidit et subuer-
tit. Et hodte uiri statu religiosi, et deum alioqui timem
tes, sed auaritia sic a mammona demerguntur, ut
Christi amorem et neoessitatem nibili ducant, dum

169TIMOTHEI EPISTOLAM.

augescant census et possessiones, quantumlibet certi
sint, quam nihil ualeat omnis uita et conuersatio illo
rum, ut in con scientiis suis agnoscant fucata per cos ge
ri omnia, deumque uideant offendi ex omni superstitione
sua. Auaritia mergit hos homines in perditionem, ne-
glectusque proximi neoessitatis.

Radix autem malorum omnium cupiditas
quam quidam appetentes errauerunt a fi-
de, et inseruerunt se doloribus multis.

Omnia mala ex amore sui pullulant, quae est cupi
ditas proprii et priuati boni: non quidem ueri, sed
praefixi et electi ab errante ratione. Magis tamen hoc
loco insinuatur pecuntae studium, quam qui impensi-
us appetunt, facile in multa mala prolabuntur. Ideo sine
pera et aere discipulos msit, ideo aurum et argentum
Petrus et Ioanes non habent, ideo Simonem cum sua pecu
nia damnationi addixit, ideo quaestum interdixit, ali
menta et tegumenta sola permisit, omnem luxum et curiosi
tatem improbat, quae fidem Christi eneruant et annihilant.

Pietatem. virtutem qua deo plaoere possis
et hominibus: habet enim rememorationem inuita quae
nunc agitur et futura. Hanc puto hic dici tractabilita-
tem ad homines, et timorem filialem ad deumut ad patrem.

Fidem. Qua tota fiducia ex deo pendeas, ut
taetera omnia paruifacias, siue sint prospera, siue ad

170COMMEN. IN PRIOREM

uersa, quicquid egeris in dei gloriam, certus sis deo
placere, et de eius bonitate sine cunctatione omne
bonum sperare.

Charitatem. Ad proximo inseruiendum dum
possis, affectu imprimis et operis exhbitione insi-
gnis, oibus dulci, pio sinceroque corde coniunctus pa-
ratusque facere, ut tibi fieri iuste rationabilite que uelis.

Pacientiam. Que necessaria piis est, quos ma
nent psecutiones in hoc mundo, qua et animam posside
mus, et Christi exemplo maxime commendatam uiiam ad
regnum caelorum, omnibus quoque sanctis familiaris imam.

Mansuetudinem. vt peccantibus facile in
dulgeamus, omnia quae benefieri possunt, in bonam par
tem interpraetando. Non reclamando si contra quam
placeat quippiam in nos, uel dicatur uel fiat, benefa
cere, etia nobis malefacientibus, et in bono malum uin
cere, oppressis pro uiribus condolere et succurrere.

Certa bonum certamem fidei, apprehen-
de uitam aeternam, ad quam uocatus es,
et confessus es bonam confessionem etc.

Docui te in primis fidem uera in Christum, ut et tu
doceas omnes, et ut in ea et per eam apprehenda-
tur uita aeterna. Hanc confitere semper, et quia illius
fidei inimicos plures sustinebis, aduer sarios ueritatis
qui per ouseruant:am legis Mofaicae, religionemque die-

171TIMOTHEI EPISTOLAM.

rum et ciborum uestium et obseruantiarum carnalium
deo placere uolunt, et id docent, fidemque ; in Christum
ignorant, ideo fortiter et strennue certamen cum eis
ineas ac sustineas. Hic enim uincendi sit, ad hanc
pugnam conficiendam, uocatus es. Hanc coram me
ipso et multis testibus professus es, esse apprehen-
sionem uite aeternae consumataeque ; iusticiae, ut ea sola
saluandi sint omnes qui saluabuntur. Si in certami
ne isto fidem istam perdideris, similiter quoque aeter
nam uitam amiseris. Certa itaque pro fide, apprehende
uitam aeternam ad hanc uocatus es. Quaestum ma-
gnum asse jueris, si fidei illius pietatem obtinueris et
obseruaueris Foris et intra daemonum insultus expe
rieris, ut tuam fidem labefactent, terreant, anxiumque a fidu
tia in deum deiiciant, sed resiste in fide hac unica
munitus, apprehende promissam tibi, et fidelibus
uitam aeternam. Vocatus es in uitam aeternam, quam per
fidem obtinebis, si pro ea dimiaueris. Confessus es
fidem illum, et me docente credidisti et docendam
suscepisti, dum Episcopatum idem munus praedican
di et instituendi ecclesiam obiuisti. In hac confessio-
ne perseueres atque proficias. Quomodo autem uita
aeterna apprehendi posset in ea fide, qua deum esse
credimus, et articulos fidei non falsos esse fatemur,
cumid et diabolus possit et iniqui, sed tota mente

172COMMEN. IN PRIOREM

deo fidere, et fiduciam bonitatis in deum, obedien
tia praeceptorum comprobare, uel de fragilitate no
stra humiliter ueniam orare et sperare: quis neget
esse uitae eternae uiam et arram et ianuam, ex qua ne-
mo excluditur, de qua alias?

Praecipio tibi coram deo qui uiuifi-
cat omnia, et Christo Iesu, qui testimo-
nium reddidit sub Pontio Pilato bonam
confessionem, ut serues praeceptum, si-
ne macula irreprehensibile, usque in aduen-
tum domini nostri lesu Christi.

Deus omnia uiuificat, quia in eo uiuimus, moue-
mur, et sumus: et non solum nos homines, sed cre
aturae omnes, quae a deo creatore acceperunt esse,
uuere, moueri, operari, et quicquid habent. Cui sub
iecta sunt omnia, cui obedire debent omnia, et in
gloriam et honorem suam ordinantur. Eidem obe
dies, seruies, placebis, si quae de fide in eum praedi-
canda committo, compleueris. Iesus Christus do-
minus, cum ante Pontium Pilatum iudicandus asta-
ret, testimonium reddidit ueritati, nec mortis etiam
timore retractus, contestatus ueritatemse oppone
re, testari: quam et tu, si ut obligaris, praedicaueris
attestatusque ; fueris, praeceptum illud meum de fide
et uita aeterna praedicanda, diligenter custodies,

173TIMOTHEI EPISTOLAM.

et fidelibus, ut omnium maxime necessariam incul
çabis, per quam et iustificentur, et uitam aeternam
sine dubio apprehendunt.

Sine macula ) Prae dicationem fidei et caetero-
rum quae imposuit discipulo, sine macuila seruat, cum
quaestum non admiscet, dum sua non quaerere audi-
tur, dum non tam laudari, quam proficere cupit. Ma
culam enim inurunt non solum praedicatori, sed eti
am doctrinae: quaestus, ambitio, et insinceritas no-
tatur. Refertur etiam ad ipsum ministrum uerbi, ut
non scandalizet opere, quos instruit doctrina. Irre
prehensibile uerbum fidei dicitur, cum sacrarum scrip£
turarum autoritate declaratur, ostenditur et robo
ratur Ne sensu proprio docere uideatur, quod re-
prehensionem non euaderet, quod omnis cogitatio
et sensus humanus mendatium operentur. Similiter
traditiones humanae uidemus sine reprehensione
doceri non posse: sunt enim mutabilitati obnoxiae.
Lex autem domini irreprehensibilis est, secundum
quam tu quoque praedicans irreprehensibilis eris.

Vsque in aduentum domini nostri Iesu Christi )
Quousq Christi fides, gratia, et gloria, toto orbe
clarescat, et agnoscat totus orbis eum dominum et
redemptorem, cui deus pater dederit omnia. Qui
saluator esse debeat omnium in se credentiumn, qui

174COMMEN. IN PRIOREM

solus colendus et inuocandus, per quem deus oma
nia restituit, et recreat orbem, per eum, et in eo, con
ciliari deo omnem hominem in hunc mundum ueni-
entem. Haec inquam agnoscere, et confiteri de Chri
sto, et ut redemptorem glorificare, inquam regi regum
et domino dominantium seruire, uerbo suo crede-
re, in eum sperare, omne bonum de eo consequi, lon-
ge nobilior susoeptio Christi aduenientis est, et cum
maiestate cultus felicior, quam si rex et princeps ad
ueniret in mundum, denuo in carne gloriosus, sicut
uenerat passurus, donec aliquando in gloriam ma-
iestatis suae orbem uniuersum, uiuos et mortuos iu-
ste, manifesteque iudicaturus adueniet in fine mundi
et subito.

Quem suis temporibus ostendet bea-
tus et solus princeps rex regnantium, et
dominus dominantium, qui solus ha-
bet immortalitatem.

Ostendet deus apparitionem Christi toto orbi,
cum Euangeliumsuum ubique praedicabitur, aoeepta-
bitur, seruabitur, intelligetur. Haec erit nobilis appa-
ritio Christi, cum non iam in carne corruptibili, sed
inuirtute et gloria spiritus sui subiiciet sibi omnia.
Id autem fiet gratia et dono dei patris, tempore de
sinai, et prefinio: omnibus ignorato modo inesf.

175TIMOTHEI EPISTOLAM.

bili, dum minus sperabitur. Subito sicut fulgur ab
oriente apparet in occidentem, qua illustrations
et iudicio dultus sui iudicabit orbem.

Beatus ) Vnice uerbo maiestatem ineffabilem
balbuciens nominat. Beatus enim, qui omne bonum
possidet. Is solus deus. Sicut et sunt beati dei, quo
scilicet maior cogitari non potest nec nominari.

Et solus potens ) Innititur uel paululum aliquod
de deo clarius et specialius eloqui et dicit, solum
potentem, quod in plus est, quam omnipotens et
maius incomparabiliter. Vt non solum non possit om
nia, sed et quicquid usquam est, potestatis uel poten
tue, id solius dei sit. Nulla enim creatura aliquid po
test nisi in, et per deum. Omnia enim in omnibus
operatur. Nihil hic distinguitur, non de absoluta,
uel ordinata potentia, non de mala uel bona. Omnia
enim ipse solus potest, ipse solus operatur nihil ma-
lum, quod facit, vidit deus omnia quae fecit, non di-
citur ibidem quae creauit, sed quae fecit. Et erant ual
de bona. Iple itaque solus omnia potest, nos nihil pos
sumus, nisi in eo, sic angeli, sic caeli, sic omnia, sunt,
uiuunt, mouentur et operantur in deo: ut nihil po
tentiae nobis ascribamus. Peccareuero potentia non
est, sed defectus et impotentiae inditium.

176COMMEN. IN PRIOREM

Rex regum ) Ipse rex est, ipse regit, gubernat,
moderatur, disponit, prouidet omnia. Qui regnant
in mundo, nihil possunt, nisi per deum: nec uelle bo
num, nec facere. Cor non solum, sed quicquia uiuit
et habet. Rex est in manu dei, et quo uoluerit uer
tet illud. Vnicus iste rex regum, deus solus, potens,
et faciens omnia, nobis orandus est, ut propitius,
clemens, misericors, dirigat actus nostros in bene-
placito suo. Et dispositionem dei in hoc mundo hu
militer et pacienter amplectamur, quicquid illud
tandem fuerit. Interim tamen uoluntatem suam ex
uerbo suo discentes, omni studio et uiribus annita-
mur, ut quae praecepit dominus, haec fiant: tam a no
bis quam ab aliis. Haec enim nos debere conari sci
mus, deumuelle, et quicquid in manus dederit agen-
dum bonum, hoc instanter operandum, scientes uolun
tatem dei nostri, quod si prouidentia sua secus cesse
rit, bonum quod instituimus, certi tamen sumus, quod
haec nos deus facere uoluerit, licet non perficere.
Si peccatum est, pro culpa oremus. Si processit me-
lius, domino acceptum feramus. Et sic rex regumet
dominus dominantium, agnoscetur a piis et digne
coletur. Si nos et nostros actus iuxta suam uoluntatem
pro uirili instituerimus, quas uires, quod uelle et
pficere, sua tantum gratia assequamur, nihil nobis.

177TIMOTHEI EPISTOLAM.

Qui solus habet immortalitatem ) Solus est fons
uitae et ipsa uita, non potest non esse: a semetipso
habebat esse, et omnia alia ab illo. Nunquam desi-
nens, sicut nos incoepit. Aeternus def oeere in semetip
so non potest, non destrui, contrarium non habet,
non est compositus. Simplicissimus et non potest re
solui in partes etc. Habet immortalitatem, quam
donare possit, cui uoluerit: et a quo eam sperare,
consequi, et habere poterimus, et a nullo alio.
Cuius regnum, et inquisitio illius regni, angeli, ani-
mae, spiritus immortales sunt, per dei ipsius grati-
am, non ex se.

Qui lucem habitat in acessibilem ) Lux est de-
us, et tene brae non sint ullae. Nthil ignorat omnia no
uit, quae sunt, fuerunt, et esse possunt. Praesciuit, prae
ordinauit omnia. Et cum fit maxime cognoscibilis,
quia perfectissimumuerum, imo ueritas, tum a se so-
lo cognoscitur, et ab unigenito suo. Et a nulla crea
tura agnosci potest, nisi quando, et quantum dig-
natur se ostendere. Voluntarium enim speculun est
Incomprehensibilis est omni creaturae, etiam ange-
licae. Accedere nemo potest, sed admittere digna-
tur, et trahere ad se amicos et filios, quos dignos
habuerit. Habitat autem luoem, quod sibi sufficit, su
apte luce, bonitateque beatus, nullius indiget acci-

178COMMEN. IN PRIOREM

pere nihil potest. Habitat quiete, et beatus suam lu
cem. Diffundit tamen se in omnia, et bonitatem par
ticipat omnibus, sicut lux splendorem, et uidetur a
remotis, et per reflectiones in creaturis agnoscitur
quantum uult, et cui nult, et quam diu.

Quem nullus hominum uidit.

Angelos uiderunt patriarchae et prophetae, et fi
guras a deo formatas per quos dei mandatum, ange
li uoluntatem dei ad homines multiformiter retule-
runt. Ipse autem in essentia a nemine uisus est unquam:
nec uideri potest, incor poreus, et purissimus spiri-
tus, imo spiritualiter onni sprritui. Verbum qui dem
patris et filius in diuinis, in fine temperum hu-
manandus et carnem exuirgine assumpturus, et
mundum liberaturus, et amorem dei commendatu
rus humano generi: is in ueteri testamento patri-
bus locutus est, aperuit, promisit, terruit, docuit, mo
nuit, omniaque peregit, quae deus cumpatribus egisse
describitur. Creasse scilicet et ad Adant, cain, Noë
Abraam, Isaac, iacob, Mose, Iosue, Iepte, Gedeon,
Samuel, Dauid et prophetas. His omnibus deus lo
cutus praescribitur, et a sanctis patribus non sine
scripturarum autoritate dicitur dei filium sapien-
tiae et uiam egisse.

179TIMOTHEI EPISTOLAM.

Sed nec uidere potest.

Videre homo non potest, nisi lucidum, et colora
tum, et accidentibus obnoxium: imo sola ipsa acci-
dentia, nullam autem substantiam, quae nullo sensu
cognosci potest a nobis: sed tantum per accidertia.
Deus autem substantia pura et spiritualissima est,
et oculus noster instar noctuae ad manifestissima
naturae occaecatur. Sed spiritu et amore percipitur
deus ab homine, dum eum attraxerit, et sese digna
bitur inclinare et fauore suo complecti.

Cui honor et imperium sempiter-
num Amen.

Honor professio bonitatis est. Cum itaque solus de
us bonus sit, a quo omnia bona, ideo s. li deo honor
et gloria. Peautque uchementer, qui uel honorari
cupit de donis dei, que a deo suscepit, cui nou re-
fert acepta, quasi non receperit. Vel qui defert ho-
norem ei, cui non debetur, fraudatque ; eum, a quo bo-
num est, quod honoratur. Talis apud multos sancto
rum honor, qui a se nihil, nisi pecata habent, sola
dei gratia bona consecutisunt, quem jolam honora-
ri uoluissent.

Imperiuml Dei solius est, qui imperat omnibus, qui
facit, quicquid uult in caelo, terra, et in omnibus

180COMMEN. IN PRIOREM

abyssis. Cuius motu fiuntomnia, ad quem imperium
Augusti caesaris uix est eleuatio capitis minimi uer-
micult. Nemo sibi contra deum uindicet quicquam, cogi-
tet deum praesidem, quae imperat, cuius est minister, ut
sit fidelis familiae commissae, iudicem expectet iustum.

Amen I Veritas, credendo, quae praedicta sunt,
et cum reuerentia et timore dei audienda, ut ue-
re profiteamur nos credere de deo, summum hono-
rem, et summum imperium, nos subiectos et miseros.

Diuitibus huius saeculi praecipe, non
sublime sapere.

Collecta pro pauperibus, quae semper nobiscum
sunt, nunquam intermittenda. Vult autem praecipue
diuitibus praecipi eleemosynae largitionem, quae tum
parum ualet, nisi ab humili. I deo primo ad humilita
tem hortatur, ut sciant, se nihil habere a seipsis, do-
na dei esse quae habent, non contemnant pauperes,
non moribus et uestitu superbiant: agnescant plura
deo debere se, qui plura acceperunt dum honoran-
tur, quiete uiuunt, nullius indigent. Dei recorden-
tur, in cuius manu sunt omnia. Fastus solet occupare
diuites, gut macht mut.

Nec sperare in incerto diuitiarum.

Difficile obtinentur, facile amittuntur Caduca sunt
spes non illuc reponenda: fures et fata imminent

181TIMOTHEI EPISTOLAM.

nihil certum in eis. Spes non certa, expectatio futu
rorun, non incerta sit caducorum. Excmpla super-
sunt fugatium diuitiarum, gentes sperant in tempo
ralia, sed Christianus in deo uiuo speret. Qui nostra
semper curat, cuius filii sumus, negligi non possumus,
si eidem confidimus, seruatur spe, obtinetur fide.
Nemo in mortuis confidat, uel sanctis, de quibus ni-
hil nobis deus commisit, deus solus anchora spei no-
strae per Christum, non in opera bona confidendum,
de quibus timendum magis, cum mala sint dei iudi-
tiojdiscutienda. Deus autem pater est gratiam, mi-
ser icordiam et gloriam pollicitus est, et potest prae
stare si ei fidem habuerimus.

Et praestet nobis omnia abunde ad
fruendum.

Dei dona sunt diuitiae. Ipse donat ut frui cis li-
ceat, et quam diu et affatim. Alioqut etiam mul-
ti diuitiis non fruentur nisi deo concedente. Ideo
semper dei fauor ambiendus et gratia: hoc autem
fit operibus misericordiae. Quales enim erimus pro
ximis, talem nobis deum sentiemus. Omnino nihil no
stra prudentia, cura, labore, obtinemus: nihil enim
proficimus, nisi eo largiente. Timeant semper, ne
domino irato, illas possideant: et ut iuste obtinue-
rint, iuste utantur, iuste dispensent, cogtent sollicite

182COMMEN. IN PRIOREM

generis ratio exigetur. Difficile est Christianum esse
diuitem nisi erogando affatim, quae dominus abun-
de suppeditat: ut non sit nisi dei dispensator etc.

Improprie dicitur frui, id est, uti. Non enim propter
necessitatem nostram et proximi, habendae diuitiae:
non ppter se, solo deo fruendum, Non ergo audiamus,
nec obsequamur regulis illorum sophistarum, libere
uera loquamur: et magis, quid, quam quibus uer-
bis explicemus, curandum. Nonut abunde fruamur
sed abunde praestat, Parce, pie, pro nebis ut endum est
diu tiis, non ad luxumuel fastum: sed ad sobrieta-
tem et simplicitatem.

Ad fruendam.

Bene agere. Hic quinto docet diuites, ut be-
ne agant, non eaopera curare, quae deus non praece
pit, ecclesias, monasteria, anniuersaria, praebendas,
altaria, titulos non erigere: sed quae deus praecepit,
omni petenti tribuere, pauperes pascere, potare, re
dimere, iuuare, consolari, mutuum praestare, nihil
inde sperare, erogare bona. Non thesaurizare, non
ecclesias uisitare, sed pauperes: non audire missas,
sed mendicos: non preculas multas numerare, sed
precantes exaudire. Non testamentum ordinare, sed
in uita erogare, cum sua sint, et cum dei dispensa-
torem. agit.

183TIMOTHEI EPISTOLAM.

Diuites fieri in bonis operibus.

Non ut ditescant bonis corporalibus, sed spiri-
tualibus: non tamen ut fiant diuites, ut praesumant
de bonis, sed bona opera a deo mandata, obedien-
do cum det gratia perficiant. Et se seruos inutiles
credant et profi teantur quod facere deb ent, faci-
ait, non spe merced is sed instinctu charitatis et fi
duciaein deum. Nom inat misericordiae operibus de
ditos, diuites, ꝗ soli scilicet habere diuitias censentur
coram deo, cum legittime religioseque administrant, iu
xta commissionem dei, cuius procuratores consutu-
untur. Vnde ad mentem et admodum loquendi
sancti Pauli, diuites fieri inbonis operibus, nihil
aliud est, qua m'opera mi sericordiae de diuitiarum
abundantia affatim exercere, multiplicare opera
uerae pietatis: sicut deus abunde praestitit unde pos
sint, ne ex illis aliquando penuriam incidant, ut
de diuite epulone, cui gutta aquae negata fuit,
diuite rebus, sed egeno bonis operibus et gra-
tia dei

Bona opera quae dicantur, et sint, hactenus
a multis ignoratum. Non nunc disuademus bona
opera, sed ca quae hactenus falso putabantur bona
prae aliis quae uere bona a deo iubentur.

184COMMEN. IN PRIOREM

Diuites autem erunus, non in hoc saeculo, sed n
caelo. Illuc enim thesaurizant, hic semper pauperes
erimus: plura debentes quam praestare possimus,
semper peccatores, semper orantes pro peccatis re-
mittendis, de operibus bonis nihil praesumentes:
sed de misericordia dei et fide nostra. Tum glorie
mur, sed non in nobis, quia nec fidem praestare pos-
sumus, nec opera nisi deo dante.

Facile communicare.

Non difficulter adigi precationibus ad dandum,
non expectare precantem, sed inquirere: non tam
suscipere, quam cogere hospitem pauperem. Omnia
communia putare, et dei, non sua bona ad dei be-
neplacitum, non grauatim dispensanda, cum sua non
sint, sed eius qui magis indiget.

Thesaurizare sibi.

In caelum reponere diuitias tuto loco et in
aeternum usui nostro profuturas alioqui, uel hic
eas perdemus, et alibi: sicut diuiti reponenti in
multos annos bona contigit. Quicquid enim non in
deum retulerimus, propterque eum egerimus, totum per
demus. Sic omnia bona opera nostri causa facta, non
dei. Sic eleemo synae, non propter deum factae peri-
bunt. Thesaurus noster enim labitur, si non ad dei
laudem oculum applicemus, et ad proximi commoda

185TIMOTHEI EPISTOLAM.

magis quam nostra. De suo praemiabimur, non de
nostro Suis bonis fruemur, non nostris. Patitur no-
bis deus impie loqui, dum pie intelligamus.

Fundamentum bonum in futurum, ut
apprehendant uitam aeternam.

Thesaurum inoertum et temporaneum qui bona col
locant, et insinum pauperum reponunt: imo Christo
commendant, cui donant, habebunt in futuro stabiles
diuitias, aeternas, iucundissimas. Dant enim corpo-
ralia, et apprehendunt aeterna, uitamsalicet beatam
tanquam dignam compensationem: cum nihil suum de-
derit, quicquid dedit, nec uoluntatem dandi, nisi a
deo habuit, multominus dona et opera. Verunta-
men patitur se deus suis propriis bonis absolui, do-
natque unde soluamus, et unum acupit pro mille. Gra
tum susapit, quod gratis concessit. His uerbis quasi adie
cticiis causam pauperum egit Paulus, et ut admonea
tur diuites ad beneficentia, et pauperes, qui ut ue-
lint, non tamen possint, uerecundia liberentur. Non
omnibus praeapit, sed tantum diuitibus, qui citra di
spendium proprii uictus et suorum donare possunt.
Haec consuetudo collectt rum oblationum, utinam
reformaretur, cum sit omnium maxime neoessaria: sic
tamen, ut reposita bona, pro pauperibus similiter
profundantur ad pauperes, non coagmententur in

186COMMEN. IN PRIOREM

ensus ut fit in hospitalibus, quae continue ditescre
student, non tam pro pauperum quam diuitumuju.

O Timothee depositum custodi.

Deposue rat penes cum Paulus, imo spiritus san-
ctus graciam prophetiae, sanaeque ; doctrinae. Nam ab
adolescentia sacris litteris operam nauauit, et ube
rius donum uerbi, pro ecclesiae profectu aoeperat
ut depositum, Hoc autem iul etur sic custodire, ut nen
perdatur, non deficiat, id autem est liberaraliter
erogare, sine internussione docere, talentum credi-
tum non fodere in terram, sed ad mensuram do-
mino augmentandam exponere. Tunc autem aua-
rissime custoditur, cum liberalissime profunditur.

Depositum dicit, quia mera dei gracia acepit,
sine meritis et illapsu et munere diuini spiritus qua
si aliunde donatum.

O Timothee ) Affectum ostendit, et suscitat, hor
tatur, et admonet ceu omnino magnum aliquid et ne
cessarium et iugiter cogitandum propositurus, ete-
nim depositum illud saluum custodire, hoc est docere
iugiter. Maxime necessarium officium est episcopi, non
nostrorum temporum quidem, jed uerorum, qui nunc
si sunt paucissimi sunt. Deposita alia habent, pe-
cunias scilicet et equos. Adde quoque si placet et
scorta.

187TIMOTHEI EPISTOLAM.

Deuitans prophanas uocum nouitates.

Vult disapulum suum non alia dooere subiectos qua
didioerat a megistro, non inconsueta uerba inducere
uel confingere. Praesensit iam Apellis, Valentinano-
rum et aliorum figmenta de aeonbus 4.8. et 3o. sin
gula singulis nominibus nominam do, quae iam tempo-
re Apoiu lorum a tudaeis et Graecis supstitiosioribus
fingebantur, ex Cabalistarum (ut nune uocant) et phi
losophorum, maxime Pythagoricorum dictis se recepis
se et edoctos iactabant, de quibus Ireneus in primo
et secundo libro Suoeesserunt illis nuper Parrhisien
sis theologiae professores, aeque portentuosis nomini-
bus, quae nec Latini neque Graed intelligunt, nisi diu e-
docantur ad quaestum Praemonuit Apoite lus uitare o-
mnes illas nouas uoces quas in dei uerbis, sanctisque ́
scripturis non reoepimus. Quod si seruatum fuisset, non
tot schi mata et differentias doctrinarum audiss emus
de homusion, transsubs antione, circumira ssione diui-
norum, esentialia, uotionalia, et reliqua melta praeter
scripturae sacrae autoritatem introducta Taceo tot re-
spectus reales rationis, dependentias formalitates, qd-
ditates etc. de qbus omissis utilibus tantopere digla
diati sunt doctores ecclesiae nostrae, magisque ; perdide
runt q̃ repererunt ueritatem, saltem spiritum et fidem amise
runt et opauere Christiana sanctimontam et exemplum.

188COMMEN. IN PRIOREM

Et oppositiones falsi nominis scientiae.

Vocatur quidem ab illis ista cognitio, scientia,
sed omnino falso et indigno nomine. Est enim reue
ra opinio, stulticia, error et haeresis, superbiam, et
quaestum dooens non pietatem. Oppositiones sunt non
doctrinae, sed subuersiones discentium et doctrinae.
Sic enim eos ui demus nihil aliud scribere, nisi oppo
sitiones, et argumenta pro et contra, pro opposito
contra oppositum. Vide primum inter mendicantes
scholasticum Albertum, quem magistrum uocant in
magistrum, et inuenies oppositiones et praeter cas
nihil, quem ut sunt inre pulchra sectati omnes. Quos
alienos nominare possumus, quos hic Paulus prodi-
derit hoc uerbo oppositiones falsi nominis scientiae.
etiam seipsos damnant et saentiam suam qui calig-
ne oppositionum omnia obuoluunt, ut sincera ueritas
apud eos nulla superfuerit. Fides quoque et uera pie
tas abolita fuerit, quam eorum nullus pro rei digni-
tate tractauit. Sed in profundum silentium sepelie-
runt, donec explosa omni corum schola et falsi nomi
nis scientia, det gracia, sacrae litterae, et Christi spiri
tus sinoeraque fides denuo emergunt, scholasticique futi
ules, cum suo sacrileg Aristotele stulti deprehen-
duntur.

189TIMOTHEI EPISTOLAM.

Quam quidam promittentes circa fi-
dem exciderunt.

Non quidem exhibentes etiam eam quam promit
tunt scientiam, lioet falso nomine promittunt solum,
praestare nequeunt, cum contradictiones euadere non
docent, et semper disaipulus magistro reclamat, et
diuersum, sentit, dooet et scribit. Disputare discunt
omnia inuoluere quaestionibus, cauilla mouere ad o-
mniaut sibi appareant, quae nihil sunt. In hoc uno
conueniunt omnes, quod fidem ueram nesasse fateri
coguntur Biblia nunquam uidisse, didicisse, nec uel
in una sui parte intelligere. Digna animaduersione
puniti, ut dum sibi aisternas ueteres fodiunt, non ua-
lentes aquas continere, fontem aquae uiuae perdiderunt
Dum humana sectantur, diuina amittunt. Et dum ra
tione humana idolum colunt, fidem uerbi dei deseru
erunt. Et dum Aristotelis doctores se profitentur,
amplissimis titulis, Christi discipuli esse desierunt, et
utriusque gratiam et fructum amiserunt. Omnem fi-
dei tacturam et superstitionem, et uanitatum incre
mentum istis theologis solis debemus.

Exciderunt circa fidem ) Aberrarunt a so-
po totius sacrae scripturae, quae fidem doct, promissi
onesque diuinas in Christo, ideo non mirun, si nihil ap
posite interpretantur, a scopo errantes et in ianua,

190COMMEN. IN PRIOREM

quo alio delaberentur, nisi ad opera? Et ea denique
non illa quae scriptura commendat, et deo placent,
Jed quae contra, et secus, et praeter uerbum dei.
Inde traditionum ingluuies et abusionum abyssus,
et mare errorum omnium.

Gracia tecum.

Haec manu Pauli ascripta dicuntur, cum alia per
dictatum describi fecerit, iuxta illius temporis con-
suetudinem et morem Apostoli. Optima impreca-
tio. Quid molestiae non tollerabimus, si dei gratia ad
sit, et in cam speremus? Si deus pro nobis, quis con
tra nos? Facessat omnis humana, gratia dum adest
diuina. Amen.

FINIS COMMENTARIORVM
IN PRIOREM PAVLI
AD TIMOTHEVM
EPISTOLAM.

BASILEA AE EXCVDEBAT
HENRICVS PETRVS
MENSE MARTUO
AN. M. D. XXXIII.