In priorem epistolam Pauli ad Timotheum commemtarii : [Thomas Cajetan], [1531]

PRIORIS

AD TIMOTHEVM

missis inuenitur huiusmodi integra salutatio in fine nisi in epistola ad colo. in qua legitar. gratia cum
omnibus vobis amen, et non dicitur domini nostri iesu christi etc. ¶ Et apud graecos inuenit subscri-
ptio talis. Ad thessalonicenses secunda scripta athenis. ¶Caietae die. XVII. martii. M.D.XXIX.

THOMAE DE VIO CAIETA-
NICARDINALIS SANCTI XISTI. IN
PRIOREM EPISTOLAM PAVLI AD TI-
MOTHEVMCOMMENTARII.

PAVLVS apostolus iesu christi sum imperium del saluatoris nostri et
Deest. domini iesu christi spei nostrae.] Non solum se apostolum iesu chri-
sti explicat sed apostolatum ipsum explicat non quaesitum sed iniunctum
sibi a deo saluatore nostro: naturam exprimens diuinam et officium sal-
uandi nos. vt intelligamus iniunctum ei fuisse apostolatum ad exequen-
dum officium salutis nostrae. Nec tantum a deo sed etiam ab homine do-
mino iesu christo iniunctum sibi explicat. Et dicit domini, eo quod ad statum
dominii iam peruenerat iesus christus quum iniunxit apostolatum pau-
lo. Adiungit que spei nostrae, eo quod christus imortalis iam et gloriosus sum
corpus est spes nostrae futurae bearitudinis. christi nanque resurrectioni in-
nititur spes nostra quod erimus quoque nos immortales sum corpus. TIMO-
THEO dilecto. pro. germano.] Eadem dictio haberur hic quae habita
est ad philip. dicendo rogo te germane (seu germana )compar. Quadrat
autem dictio illa tum aequali tum minori. vnde et ibi dictum est germana compar et hic dicitur ger-
mano filio. Significat enim vere ac confone esse talem. vnde germanus filius est qui vere est consonans
patri filius. FILIO in fide.P ad differentiam filii naturalis. vt enim patet act. 1o.paulus asciuit sibi timo-
theum. quem ex his verbis apparet a paulo fuifle conuersum ad fidem:alioquin non appellaret ipsum fi-
lium in fide. GRATIA et misericordia et pax.] Superfluunt coniunctiones. Noua salutatio. nam ha-
ctenus salutauerat gratia et pax modo tria dicit gratia misericordia pax, ea ratione quod praelatis maxime
necessaria est misericordia:tanq̃ loco dei cui proprium est misereri praesint. A DEO patre et Deest. domi-
no iesu christo domino noltro. ] Bis dicit domino. Iemel ablolute domino iesu christoriterum relati-
ue ad nos domino nostro. Est siquidem absolute dominus omnium, et est peculiariter dominus noster
tanq̃ sponte seruorum.

SICVT rogaui te. ] Completa salutatione inchoat tractatum epistolarem. Vbi aduerte quod aduer-
bium sicut non habet in textu aliquid correspondens ad complendam orationem vsque ad calcem
huius capituli, vbi dicitur hoc praeceptum commendo tibi. ita quod illic compler paulus orationem quam
hic inchoat. Et est sensus. sicut rogaui te etc. ita hoc praeceptum commendo tibi quemadmodum olim
rogaui te nunc tibi commendo hoc praeceptum. Vnde omnia interiecta ab hinc illucusque vere inter-
iecta sunt ad explicandum necessitatem praecaepti et quod olim dederat et quod modo commendat.
VT remaneres ephesi quum irem in macedoniam, vt denunciares. pro. vt praeciperes quibusdam ne
aliter docerent.] Dictio graeca interpretata aliter docerent composita est ex alio et doctor : varietatem
doctorum clare significans. Mandauit paulus timotheo vt praeciperet quibusdam ne essent varii do-
ctores: quod esset variam inducere doctrinam. Et quantum subiuncta insinnant, aduersus illos loqui-
tur qui aliam de legalibus doctrinam inducebant. nam tales doctores explicabit paulo infenus. NE-
QVE intenderent fabulis.] Thalmudicas fictiones prohibet. ET genealogiis interminatis.] Non
dicit neque intenderent genealogiis sed addit interminatis : quae scilicet sunt sine termino in sacris sen au-
tenticis scripturis, multae enim genealogiae tunc temporis erant interminatae. Et rationem huius vltimi
subdit. QVÆ quaestiones praestant magis quam aedificationem. pro. dispensationem dei quae est in fide]
Interminatae siquidem genealogiae quod praebeant quaestiones clarum est. Et q magis multiplicandis quae-
stionibus prosint quam diuinae dispensationi seu gubernationi quam exercet deus in fide paulus docet.
nam ad dei gubernationem qua gubernat ea quae sunt fidei parum aut nihil prodest notitia huiusmodi
genealogiarum : vt patet de multis genealogiis quas hemmus in libris paralipo. ⁋ FINIS autem precaepti est di
lectio. ] Dixerat vt preciperes quibusdam ne vati essent doctores, perperea vnitatem finis omnium precaeptorum legis

CAPVT

140.I.

explicat:vt ex ipsa vnitate finis praecaeptorum varietas arguatur doctorum. Finis inquit praecaepti est
dilectio, non qualiscunque sed procedens a triplici fonte. Primus est. DE CORDE puro.] hoc est affectu
puro a passionibus et a malicia. ET conscientia bona.] Secundus fons est applicatio scientiae applicatio
inquam bona, ad agendum ad cauendum etc. Multi n.hñt applicationem sciae malam: et innumera mala ĩde se-
quunt. ET fide non ficta.] Tertius est hic fons vltimo loco scriptus : eo quod duo primi naturae sunt, hic
autem tertius reuelarae est gratiae. Et dicit fide non ficta, propter hypocritas in fide: qui fingebant se christianos
et nec erant christiani nec iudaei. ¶ Discurre per praecaepta : et inuenies omnia ordinari ad dilectionem
talem. huiusmodi enim dilectio est dilectio dei et proximi ex vera fide in intellectu et ex puro corde in
affectu et ex conscientia bona in applicatione et exequutione : quae perficit et mandata primae et se-
cunde tabulae ⁋Haec sunt quae paulus proponit tractanda in hac epistola. Verum antequam sigillatim par-
riculas propositas tractet, necessirarem commemorat remansionis timothei ephesi ad precipiendum quae dixit
ex casu aberrantium ab his. Vnde dicit. A QVIBVS.] praecaeptis et conditionibus finis praecaeptorum.
QVIDAM aberrantes. ] Similes pseudapsis significat. CONVERSI sunt in vaniloquium. ] ab vtili do-
ctrina. VOLENTES esse legisdoctores. ] Hinc apparet iudaeos esse istos qui doctrinam legis moysi i-
gerebant. Et hinc coniicitur istos esse quos appellauit alia docentes. Et iungitur vaniloquio non do-
ctrina legis, sed voluntas vtendi officio doctoris legis versa dicitur in vaniloquium. Et ratio subditur.
NON intelligentes neque quae loqurntur.] ipsimet praecaepta legis. NEQVE de quibus affirmant.]
obligari ad praecaepta legis.

¶ SCIMVS autem quod bona est lex.] Intendit paulus commemorare vt timotheus non solum praecipiat vi-
tari fabulas et quaestiones de genealogiis sed ent doctores legis moysi male applicantes illam: quod esset si ap-
plicarent illam ad obligandum iustificatos in chr̃o. Et propter hoc non repraehendit legem sed laudat eam :
dicendo scimus autem quod lex bona est. Vituperat autem male applicantes eam subiumgendo. SI QVIS ea legi-
time vtat̃. P hoc est si ꝗs eam sum ipsammet legem applicet. Et ne vageris quaerendo quod est legitime appli-
care explicat subiungendo. SCIENTES. pro. sciens hoc.] Ecce legitimus vsus sciens hoc. QVIA. pro. quod
lex iusto non est posita ] Formalis est sermo pauli.nam quum lex non superflue ponat̃ et iustus quatenus
iustus non indigeat lege, formaliter venficatur quod iusto non est lex scripta posita. Rursus quum medium le-
gis sit poena et iustus quatenus iustus nulli sit obnoxius poenae, formaliter verificat̃ quod iusto non est lex po-
fita. ⁋Et intendit per hoc quod quemadmodum male applicatur lex ad iustos, ita male applicat̃ ad iustificatos
in chr̃o. et propterea subiunget de seipso iustificato in christo. Cum qua veritate stat quod si iustus recedat a iu-
stiriaistarim inuenit in ordine eorum quibus est lex posita: vtpote non iustus. SED iniustis.] E regione iusti
vniuersaliter nomniat per partes multa genera iniustor. Et primo iniustos in genere. ET non subditis. pro. et
iis qui subdi nolunt, ipiis.] in patriam ac parentes etc. ET peccatoribus. ] a recto recedentibus. SCELE-
RATIS. ] qui prae aliis copia flagitiorum exuberant. ET contaminatis. pro.prophanis.] ea q̃ religionis
sunt polluentibus. PATRICIDIS et matricidis.) Clara sunt crimina haec. HOMICIDIS fornicariis!
masculorum concubitoribus, plagiariis.] Dictio plagiariis significat fures hoium in mancipia, vel ven-
denda vel redimenda ab ipsismet captis sen sibi coniunctis. MENDACIBVS et periuris. Superfluir et. et si
quid aliud sanae doctrinae aduersat̃. ] Ne per omnes species discurrat vnico verbo reliqua compraehendit.
QVÆ est. ] Superflunnt hae duae dictiones adiunctae ab aliquo qui restringere voluit sequentem particu
lam ad sanam doctrinam:quum tamen possit alio referri.nam et pont referri ad id quod dixerat sciens hoc : vt mon-
explicet sciens hoc. SECVNDVM euangelium gloriae beati dei.] ad significandum vnde scit̃ haec libertas
iusti a lege. s. exeuangelio gloriae beari dei. et ad discernendum vere scientes ab illis qui volunt esse legis-
doctores et non intelligunt quod dicant, quam nesciunt euangelium gloriae dei beati. ¶Potest nihilominus re-
terri ad sanam doctrinam, ad explicandum quae est sana doctrina: quae scilicet est sum euangelium gloriae
non hominis sed dei non sum statum praesentem sed beatum. Et apte loquens de lege appellat euange-
lium euangelium gloriae beati dei, quoniam finis iusti qui vere iustus est est gloria apud deum beatum quam
oportet esse gloriam foeliciratis aeternae. QVOD creditum est mihi. ] Ad declarandum exfacto in seipso pau-
lo quod dixerat (videlicet lex iusto non est posita) subiungit qualis modo est in statu euangelii et qualis
prius fuerit et vnde etc. Ab officio itaque euangelico inchoat: et vt materiam gratiarum actionis suppu-
tat multitudinem beneficiorum sibi collatorum ad enangelicum munus subiungendo. ¶ GRATIAS
ago. pro. et gratiam habeo ei qui me confortauit. pro. potentem fecit in christo iesu domino nostro.]
Superfluit in. Et gratiam habeo ei domino nostro iesu christo. vel gratiam habeo ei qui fecit me poten-
tem christo iesu domino nostro. non fecit me potentem mundo aut mihi ipsi sed christo: hoc est ad serui-
tium christi. Ꝙ FIDELEM me existimauit. Ecce aliud beneficium quod me iudicauit fidelem quod me
vsus est vt fideli. PONENS in ministerio.] procul dubio suo ad propagationem regni coelorum. QVI
prius blasphemus fui ] Explicatis donis in libertate euangelii, explicat crimina quoque propria in sta-
tu legis. Et dicit se fuisse blasphemum propter iniurias quas irrogauerat christo. Agnoscens siquidem
chr̃m esse verum deum agnoscit peccatum suum in chr̃m fuisse blasphemiam. ET psequutor.] subaudi ec-
clesiae christi. ET contumeliosus. pro. et violentus] Non solum persequutus fuerat paulus eccelesiam

PRIORIS

AD TINOTHEVM

christi, fed et violentiam intulerat: vt paret in actibus apostolorum. SED. Deficit et misericordiam dei con-
sequutus sum.] Superfluir dei. QVIA ignorans feci in incredulitate.] Romnem ex parte qualitatis pec-
cati reddit quare misericordiam consequutus sit quia ignoranter peccauit in statu incredulitatis. Ita quod
ignorans refert̃ ad vtrunque : tum ad feci tum ad ĩcredulitatem. nam et peccatum ĩcredulitaris ex ignorantia
in paulo fuit : et factum blasphemiae persequutionis et violentiae ex ignorantia quoque fuit. In cuius signum
quam primum audiuit ego sum iesus nasarenus quem tu persequeris statim dixit domine quid me vis facere:
Nonnulla siquidem ratio veniae est ex ignorantia peccare: quoniam affectus peccantis ex ignorantia
non tendit per se ad malum: vtpote qui non tenderet in illud si sciret esse malum. SVPERABVNDA-
VIT autem gratia domini nostri.] Non solum misericordiam consequutus sum condonantem mihi
peccata mea, sed etiam superabundauitgratia domini nostri: vtpore promouens me ad apostolatum. CVM fide
et dilectione quae est in chro iesu. ] Intellige superabundauit referri non solum adgratiam, sed etiam ad do-
na fidei et dilectionis in chr̃o. haec .n. tria abundanter in paulo apparent. nam et gratia apłica in eo exu-
berat: et fides valde inconcussa tum in perpessis tum in miraculis apparet:dilectio quoq ranta vt ipse
dicat. quis infirmatur et ego non infirmor quis scandalizatur et ego non vror etc.

FIDELIS sermo et omni accaeptione dignus.] Ne libertatem iusti ex seipso tantam ex quodam singu-
lari astruere videatur, subiungit vniuersalem causam huiusmodi libertatis aduentum chr̃i. Et sermonem
huius causae communis statui euangelico praemitrit esse tum fidelem hoc est veracem, tum omni accaeptatio-
ne dignum: vt tam parti cognoscitinae congruere significetur ex veracitate quam parti affectiuae ex accaeptabi-
litate. QVIA. pro. quod christus iesus venit in hunc mundum peccatores faluos facere.] Superfluit hunc.
Ecce sermo fidelis et omni accaeptione dignus. Et dicendo venit in mundum diuinam iesu chrsti perso-
nam significat. Quum enim esset supra mundum, ingressus est mundum factus est vna mundi pars quum
factus est homo.¶ Et dicendo peccatores saluos facere explicat quorsum venerit. E regione ad legem (quae
posita est ad puniendos peccatores) dicitur quod iesus christus venit ad saluandum peccatores. quod est eri-
pere eos a subiectione legis. QVORVM primus ego sum. ] Relatiuum quorum non refert peccatores
absolute, sed peccatores saluatos a chr̃o. Et est sensus. quorum peccatorum qui saluantur per christi aduen-
tum ego sum primus : hoc est precipuus. pctonrum siquidem tunc temporis saluatorum per christum duo fuerunt ge-
nera. Alterum peccantium ex infirmitate: vt mulier q̃ erat in ciuitate peccatrix vt petrus qui ex timore ne-
gauit et similes. Alterum eorum qui per ignorantiam crucifixerunt chr̃m qui postea adueniente spiritu sancto
poenitentiam egerunt : vt dicitur in actibus apostolorum. Paulus his omnibus saluatis peccatoribus prestat, tum
quam et blasphemus et psequutor et violentus fuerat. tum quia nec per aduentum spiritus scti et predicationem
apostolorum conuersus est vt alii. Et propterea merito inter saluatos peccatores primum (hoc est precipuum)
se dicit. ET ideo misericordiam consequutus sum: vt in me primo ostenderet iesus chr̃s oemm patientiam
pro. longanimitatem, ad informationem eorum qui credituri sunt illi. pro. in illum in vitam aeternam. ]
Primo non est aduerbium sed nomem. et significat precipuum. Reddiderat prius romnem consequutae prius mise-
ricordiae ex parte qualitatis peccati sui : modo aliam romnem reddit ex parte exempli tribuendi aliis pec-
catoribus. Ideo inquit misericordiam consecutus sum vt in me primo (hoc est precipuo) monstraret iesus
chr̃s oemm longanimitatem propriam quam seruat expectando peccatorum pnĩam (animi .n. in longum propensi
est hmoni expectatio) ad statuendum me exemplar aliis qui credituri sunt. Informationem intellige exem-
plari forma. Et est sensus. vt in me praecipuo ostenderet longanimitatem ad exemplarem informationem
itineris in vitam aeternam respectu eorum qui credituri sunt in chr̃m. In ipreo siquod em paulo habemus prae ocu-
lis exemplar eundi in vitam aeternam quamuis peccatores simus. Modus autem eundi explicatur per fidem in chri-
stum. Et haec est propria ratio propter quam paulus precipuus inter peccatores saluatos misericordiam consecutus
est. ¶ REGI autem saeculorum. ] Superius dixerat etgratiam habeo : mon exercet gratiarum actiones, dicendo. regi
autem non vnius saeculi sed saeculorum. IMMORTALI. ] ad differentiam regum longaeuae vitae : puta noe qui et saecu-
lo añ diluuium prefuit et saeculo post diluuium, qui tñ non fuit immortalis. INVISIBILI.] Hoc ad differen-
tiam coelestium corporum dicit̃ coelum. n. licet regat saecula et sit immortale, est tum visibile. SOLI deo.] Defi-
cit sapienti. legendum est. SOLI sapienti. ] suapte natura. reliquae .n. substantiae immortales ac inuisibiles quum
in nudis naturalibus desipere possint peccando, non sunt suapte natura sapientes: sed quaecunque sunt sapien-
tes ex liberali dono dei sapiunt. Quum dixisset tot regis conditiones, par fuit vt plenae sapiae meminerit : ex-
plicando non solum quod est sapiens sed quod est solus sapiens. DEO. ] Faciendum est punctum post soli sapienti,
et deinde subiungendum deo. quadrat siquidem post tot adiectiua vt natura ipsius regis explicet̃, dicendo
deo. HONOR et głia in saecula saeculorum amen. ] Haec de ĩteriectis. Vnde et rediens ad principium epistolae
sicut rogaui te vt remaneres ephesi vt praeciperes quibusdam etc. subiungit.
HOC precaeptum commendo tibi fili timothee.] Illo mon quo rogani te vt remaneres et preciperes ephesi : nunc
quoque commendo tibi hoc precaeptum de fine omnium praecaeptorum explicato de libertate iustorum a lege de dile-
ctione ex corde puro et fide non ficta et conscientia bona. SECVNDVM praecaedentes in te prophe-
rias vt milites in illis bonam militiam.] In actibus apostolorum scribitur quod de timotheo multa bona

teddebantur testimonia quum paulus assumpsit eum secum. plus autem explicatur hic dicendo que

CAPVT

141.II.

praeceflerunt prophetiae de timotheo. Er quantum ex his coniicitur, ab aliqua seu aliquibus spiritualibus
personis praedicta fuerant multa bona spiritualia timotheo accessura, quae tam paulo quam timotheo nota-
erant. et propterea animum timothei accendit ex talibus praecedentibus prophetiis. Er est ordo literae. vt
fm praecedentes in te (seu super te seu ad te) prophetias milites in illis (prophetiis: hoc est in prophetaris
per illas prophetias) bonam militiam agas bonum militem. HABENS fidem et bonam conscientiam.]
Applicat ad ipsum timotheum quae in genere dixerat de fide et conscientia bona, vt timotheus sit primus
ibi habens fidem et conscientiam bonam: vtpote qui praesidebat ephesi. QVAM quidam repellentes. pro-
qua quidam repulsa.] Et relatiusi qua refert bonam conscientiam: ad ostendendum quanti pendenda est
bona conscientia hoc est bona applicatio scientiae. CIRCA fidem naufragauerunt, pro. naufragium fece-
tunt.] Ecce periculum ac damnum non se uatae bonae conscientiae inde siquidem iacturam incurrerunt fidei.
Male siquidem applicando scientiam incurritur error in fide : et sic paulatim perdit̃ fides. EX QVIBVS est
hymenaeus et alexander] Nihil inuenio autentice scriptum de his duobus qui repulsa bona conscientia
perdiderunt fidem. QVOS tradidi satanae.] corporaliter vexandos: vt de corinthio incestuoso expli-
catur. VT discant non blasphemare.] Quemadmodum corinthium exconicando tradidit satanae sum car-
nem vt spiritus saluus fieret, ita istos exconicando tradidit satanae vt discant huiusmodi poenis non blasphe-
mate. Insinuat .n. hinc quod iesum christum blasphemabant isti perdita fide. Et forte isti erant doctores docen-
tes aduersus christum postquam a fide ceciderunt. et propterea dicit vt discant non blasphemare.

CAPVT
.II.

OBSECRO. pro. adhortor igitur primum omnium.] Tractata necessitate quare reliquerat ti-
motheum ephesi incipit prosequi proposita. Vnde tanquam ad proposita exequenda rediens illa-
tiue dicit adhortor igitur. Proposuerat autem quod finis praecaepti est dilectio de corde puro etc. et
propterea ab executione dilectionis erga omnes inchoat. Primus antem et communissimus dile-
ctionis actus erga omnes est oratio. et ideo tractans illam parriculam dilectio hortatur ante omnia orari
pro omnibus. FIERI obsecrationes. pro. preces.] petitorias. ORATIONES. ] hoc est mentis eleuationes
in deum. POSTVLATIONES. pro. intercessiones. ] Quae differunt a precibus in hoc quod preces respiciunt
rem petitam: intercessiones autem mediae sunt ad reconciliandum homines deo. GRATIARVM ACTIO-
NES.] pro beneficiis accaeptis. PRO omnibus hominibus.] Ecce extensio dilectionis ad omnes ho-
mines siue christianos siue non christianos. nam non dicit pro omnibus fratribus sed omnibus homini-
bus. PRO regibus] qui tunc non erant christiani. Vult pro omnibus hominibus in genere pro regi-
bus autem in specie orari. Nec solum pro regibus sed ET OMNIBVS qui in sublimitate constituti sunt. ]
Omnes temporales dominos compraehendit generali nomine fublimitaris seu excellentiae. VT QVIETAM et
tranquillam vitam agamus] Non concordant omnino interpretes circa haec vocabula. Verum parui re-
fert tranquillam et quietam vitam an placidam et quietam seu tacitam dixeris. Id tamen aduertendum est quod
quum dixisset tum pro omnibns homnibus tum pro regibus et dominis, prius more suo declarat postremum. s.
quare pro regibus et in celsitudine constituris vt quietam et tranquillam vitam etc. Siquidem sermo pauli
formalis est quum dicit pro regibus et temporalibus dominis orandum: videlicet quatenus regunt et dominant̃
vt regimen eorum iustum sit. nam inde sequitur iste fructus vt tranquillam et quietam vitam agamus chri-
stiani. IN OMNI pietate et castitate. pro. honestate.] Ne quietem et tranquillitatem vitae apperant chri-
stiani absolute sed relatiue ad virtutum opera adiungit virtutem pietatis erga parentes patriam etc. et vniuersae
morum grauiratis. Et dicit in omni, vt nulla pars pietatis nulla pars honesti moris praetermittatur.

HOC ENIM bonum est.] Pronomen hoc demonstrat orare pro omnibus hominibus. Et quod primo
dixerat (.s. pro omnibus hominibus orandum) manifestat hoc esse bonum in se. ET accaeptum coram sal-
uatore nostro deo. ] Non solum est in se bonum sed gratum deo. Quem nominat saluatorem, quia ex officio
saluandi manifestat intentum subiungens. QVI omnes homines vult saluos fieri et ad agnitionem veri-
taris venire.] Non est hic speculatiue theologe sermo de voluntate bñplaciti : de qua scriptum est, omnia
quae voluit dominus fecit in coelo et in terra et quod voluntati eius nullus porest resistere, vt clare patet ex eo quod vi-
demus non omnes homines ad agnitionem veritatis venire. Sed est sermo de voluntate signi : qua deus propo-
nit omnibus hominibus praecaepta salutis doctrinamque euangelicant et illis imputatur qui nolunt venire
ad veritaris cognirionem et nolunt salui fieri. de qua scriptum est, quotiens volui congregare filios tuos et no-
luistis. Ex hoc enim quod deus salutem et agnitionem omnibus vult proponendo, monstratur gratum illi esse
et pro omnibus oremus, et simul insinuatur quid est petendum orando pro omnibus videlicet vt saluent̃.
⁋ VNVS enim deus. ] Manifestat quod deus vult omnes homines saluos fieri et ad agnitionem veritatis ve-
nite, tum ex vnitate dei.ex hoc enim quod non nisi vnus est deus omnium hominum curam illi vm incumbere
manifestatur: et quum sit natura bonus, consequens est vt omnibus proponat salutem et agnitionem verita
tis. Si namque essent plures dii, cogitari posset quod vnus deus haberet curam saluandi aliquos homines et alius
haberet curam saluandi alios: sed vbi vnus tantum est deus, illi vni incumbit cura omnium. Tum ex vni-
tate mediatoris subiugendo. VNVS mediator dei et hominum homo christus iesus.] Si płutes essent
mediatores inter deum et hominem, existimaretur quod vnus esset mediator pro quibusdam de alius pro aliis sed

PRIORIS

AD TIMOTHEVM

ex quo vnus est mediator dei et hominum ad reconciliandum homines deo, illi vni incumbit mediare
inter deum et omnes homines. Et propterea idem sequitur.s.quod deus vult omnes homines saluos fieri et ad
agnitionem veritatis venite ex hocipso quod vnum constituit mediatorem dei et hominum. Qui tanto ma-
gis omnium hominum mediator est ad deum quanto ipse est homo quanto ab ipso nihil humani alienum
est. QVI dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. ] Ab effectu manifestat quod etiam mediator vult
omnes homines saluos fieri et ad agnitionem veritatis veniretex hocipso quod dedit semetipsum precium ad
redimendum non aliquos sed omnes. Quod verissimum est non solum quantum ad sufficientiam sed etiam
quantum ad efficientiam: pro quanto omnes redemit a morte corporis resuscitando omnes in nouissimo die.
VCVIVS testimonium temporbus suis confirmatum est.] Superfluunt tres dictiones; cuius confirmatum
est. Legendum siquidem est apposiriue. dedit redemptionem semetipsum pro omnibns appositiue testimo-
nium temporibus suis. Vere testimonium diuinae voluntatis q vult omnes homines saluos fieri et ad agni-
tionem veritatis venire dedit christus dando seipsum redemptionem pro omnibus. dedit autem hoc testi-
monium temporibus propnis definitis a diuina sapientia. Et addidit hoc, ne quisꝗ diceret tardum fuisse
testimonium respectiue ad eos qui praecesserant aduentum christi omnis enim tam tarditas quam anticipatio
excludirur dicendo tperibus suis. IN QVO. pro. in quod.) videlicet testimonium promulgandum mundo.
POSITVS sum ego predicator pro. praeco. ] Officium preconis est publicare: et paulus publicabat testimo-
nium datum a christo. ET apostolus.] Ne vsurpatum aut vile praeconis officium putaretur, adiunxit et
apostolus proculdubio christi. ¶ VERITATEM dico. ] Deficit. IN christomnon mentior.] Parenthe-
sis est haec, explicans officium praeconis et apostoli paulum agere vtranque complectendo partem : videlicet non
mentiri et veritatem dicere christo teste. vt nulla falsitas mixta verirati intelligatur. DOCTOR gentium in
fide et verirate.] Non solum praeco et apostolus sum veritatis, sed sum specialiter doctor gentium in fide
non in pħia, sed non in fide vana sed et veritate. Doceo gentes veritatem non figmenta : verum non in eui-
dentia scientifica sed in fide. et haec omnia ago ad publicandum testimonium quod dedit christus.

VOLO ERGO viros. ] Tractat illam particulam de corde puro. Continuat autem exercens officium
doctoris gentium. ORARE in omni loco, leuantes puras manus sine ira et disceptatione.] Di-
xerat dominus si offers munus tuum ante altare et recordatus fueris quod frater tuus habet aliquod aduersum te etc
extendit paulus ad omnem locum idem praeceptum. Docet siquidem quod non solum ante altare sed in omni
loco in quo ꝗs orauerit oportet leuari manus mundas sine ira et disceptatione. Nec est sermo de membris
corporeis sed de operibus. impedimenta siquidem orationis vbicumque oretur, impuriras operdĩ ira et conten-
tio sunt ¶ Et excluduntur ad literam duo crimina. Alterum auariciae occupantis, dicendo puras manus.
communi siquidem vsu occupantes aliena dicimus non habere manus puras. Alterum discordiae cum proxi-
mo: dicendo sine ira intus, et disceptatione extra. haec enim duo purganda sunt ante orarionem, auaricia
restituendo et discordia reconciliatione. Et meminit mundiciae ab his criminibns tantum: quia reliqua eri-
mina interna poenitentia purgantur, haec autem exigunt etiam externam restitutionem et reconcilianone.
¶ SIMILITER et mulieres in habitu. pro amictu ornato cum verecundia et sobrietate. pro. modestia,
ornantes pro ornate seipsas.] Quemadmodum a viris abstulit impedimenta orationis tanquam propria viris,
ita a mulieribus tollit impedimenta orationis quae sunt velut propria mulieribus. Vnde quod dicit in
amictu ornato, sic dicit quemadmodum dixerat in omni loco. Vtrumque enim recensetur ad explicandum mo-
dum seruandum a viris quidem in quocumque loco orauerint: a mulieribus vero in quocumque amictu omnato.
Et explicatur modus dicendo cum verecundia et modestia ornare seipsas. Vtraque pars valde congruit mu-
ueribus: ne ornatus sit inuerecundus, et similiter ne sit imoderatus. Vnde imoderationem ornatus explican-
do subiungit. NON in tortis crinibus aut auro aut margartis.] Primiriuae ecclesiae tempori congrue-
bat hoc praeceptum:eo quod tunc mulieres quae se christianas profitebantur omnia huius modi a se abdica-
bant tanquam superflua et vana. Vnde hodie quum multae principes et reginae quibus sum statum congruit or-
nare se auro et margaritis christianae sint, non contra pauli praeceptum his vtuntur. VEL veste preciosa
pro. sumptuosa.] Dixerat in amictu omnato et declarauerat imoderatum omatum:declarat modo ami-
ctum, inhibendo vestem sumptuosam. Et quod temporale fuerit huiusmodi praeceptum aurea vestis ceciliae te-
statur. SED QVOD. pro. quae decet mulieres promittentes. pro. profirentes pietatem per opera bona.] Re-
latiuum quae ad vestem refertur. et vult vestem cem talem quae deceat mulieres profirentes per bona opera
(hoc est profitentes non tantum vetbis sed factis) pietatem:hoc est cultum diuinum. Dictio siquidem graeca
non significat pietatem in genere, sed eam quae est erga deum. Perpende ex his omnibus impedimenta ora
tionis in mulienbus vbicumque orent esse contraria praedictorum: vtpote appetitum muliebrem deprimentia ad
haec vana ne eleuetur illarum mens in deum. ¶ MVLIER in silentio discat cum omni subiectione.] Postquam
cor purum tam in viris quam in mulieribus declarauit relatiue ad orationem, declarat in specie puritarem cor-
dis in muliere relatine tum ad disciplinam et doctrinam tum ad dominium. Et qm̃ mulier eget vt docearur,
modum explicat tum quo ad linguam dicendo in silentio. Non vult quod in ecelesia interroget doctorem do-
centem, sed quod audiat quidem et discat silendo:si quid autem restat dubii virum domi interroget. Tum quo
ad reuetentiam cum omni subiectione interna et externa ¶ DOCERE autem ] supple publice. MULIERE

CAPVT

142.III.

non permitto.] Et diximus publice ad differentiam doctrinae domesticae : qua mater debet erudite filios
et filias. NEQVE dominari pro. neque autoritatem habere in virum. ] Directe hoc respicit vxores : quas
nefas est autoritarem habere in maritos. SED essein silentio.] vt non solum opere sed nec sermone auto-
ritatem sibi vsurpet in virum. ADAM enim primus formatus est, deinde eua.] Exordine quo moyses
narrat formationem adae et euae, probat virum praeefse mulieri et non econuerso. ET ADAM non est
seductus, mulier aurem seducta in praeuaricatione fuit. ] Eadem vtitur historia : in qua mulier ipsa pro-
fessa est se seductam a serpente. adam vero non se excusauit vt decaeptum sed vt allectum ab vxore : vt ibi pa-
tet. Praestat itaque vir mulieri tum ordine formationis tum vigore rationis. SALVABITVR autem per
filiorum generationem si permanserit, pro. si manserint in fide et dilectione et sanctificatione cum so-
brietate pro. modestia.] Ordo literae est. saluabitur autem si manserint (ipsa et vir) per filiorum genera-
tionem in fide etc. ¶ Meritorium salutis astruit esse coningium mulieri : ex hoc quod si ob filiorum genera-
tionem manserit simul cum viro in fide etc. saluabitur ipsa mulier. Et per hoc intellige explicari pro-
prium munus sexus. Non docet paulus salutem mulieris pendere a generatione filiorum (quum facilius
saluetur virgo quam coningata) sed docet quod vtendo officio sexus habet vnde ex ipso vsu sexus saluetur : hoc
est quod ad salutem eis operatur si ob filiorum generationem manserint cum viris suis in fide etc. Et si vis oemm
scrupulum ab hac lectione excludere, ordina saluabitur pro predicato totius enunciationis : ordinando li-
teram sic.si permanserint autem per filiorum generationem in fide et dilectione et sanctificatione cum mode-
stia saluabitur. Sic .n. clare significatur quod non pendet salus mulieris a filiorum generatione, sed quod acquirit̃
ei salus si sic manserint.¶ Et nihilominus aduerte quod non de muliere sed de vxore est sermo: de qua dixerat
neque autoritatem habere in virum. de ipsa .n. subiungit saluabitur asit etc. ¶ Et meminit specialiter sancti-
taris ac modestiae : quoniam tam mundicia in vsu coningii quam moderatio in vsu rerum et gubernatione
familiae peculiaris esse debet coniugatis.

CAPVT .III.

FIDELIS sermo. ] Prosequitur paulus particulam de corde puro quo ad constitutos in ec-
clesiasticis ministeriis. Praeponit aurem huic tractarui fidelis sermo ad significandam veri-
tatem dicendorum : ne quis imputaret paulo quod nimis exigeret ex proprio capite in episcopis
et diaconis. Totum hoc excluditur dicendo fidelis sermo. significatur enim quod est fermo fide-
lis domino, quod est iuxta fidem quam debet paulus domino et non sum propriam sententiam. SI QVIS
episcopatum desiderat bonum opus desiderat.] Initium fidelis sermonis est si quis superintendentiam
cupit, bonum (seu praeclarum) opus desiderat. Non dicit si quis dignitatem si quis gradum si quis pro-
uentus si quis honores si quis gloriam episcopatus : sed si quis ipsum episcopatum (hoc est ipsam superin
tendentiam ipsum superintendere) desiderat, proculdubio desiderat opus quum superintendere sit opus,
non qualecunque sed opus bonum ex suo genere immo opus praeclarum ex proprio genere. Nec hoc eget
probatione aliqua : quoniam manifeste constat sic esse. Nullum itaque peccatum est ex proprio genere desi-
derare episcopatum: hoc est ipsum superintendere. Secus autem est de appetitu gradus honoris prouen-
tuum et huiusmodi. nihil enim horum est opus bonum: quum nec sit opus. OPORTET enim. pro. igitur
episcopum irrepraehensibilem esse.] Ex ratione excellentis bonitatis huiusmodi operis quod est supin
renderejillariue dicit oporter igirur episcopum esse irrepraehensibilem. Et haec est prima conditio episcopi
relatiue ad malos mores vt nihil in eo sit repraehensibile. Et vere ex eo quod aliis superintendit repraehenden-
dis, manifeste infertur quod oportet ipsum esse irrepraehensibilem. qua enim fronte porest alios repraehendere
qui repraehensibilis est. diceretur namque ei medice cura teipsum. VNIVS vxoris virum.] Secunda condi-
tio negatiue intelligenda est : hoc est non plurium vxorum virum. Non enim exigit paulus ab episcopo quod
fuerit aut sit coniugatus (qui consulit meliorem esse coelibatum scribendo ad corin.) sed exigit quod si habet
vrorem sit vir vnius vxoris. Sic .n. litera sonat dicendo esse. Quo contra de vidua inferius dicet in ca. 5. non
praesenti sed preterito vtens tempore quae fuerit vnius viri vxor. Et dixit hoc, quia tunc temporis multi plures
vxores habebant imitantes patres veteris testamenti : quum nullibi legamus hoc prohibitum. SOBRIVM
pro. vigilem.P Tertia conditio vigilantiam summe necessariam supintendenti explicat. PRVDENTEM
pro. modestum.] Quarta conditio summe quoque est necessaria superintendenti. vt vigilantia comitem
habeat moderationem : vt ipse sic sit vigil vt tñ sit modestus et sic modestus vt tñ sit vigil. ORNATVM.]
proculdubio compositione gestuum actionum eloquii et aliis bonis moribus. PVDICVM.] Superfluit
pudicum. Sexto .n. loco dr̃. HOSPITALEM.P Rara est haec hodie virtus. DOCTOREM.] non laurea,
sed scientia sufficiente ad docendum. NON vinolentum. pro. non vinosum.] hoc est deditum vino. NON
percussorem.] Quamuis paulus de iniusta pcussione loquatur, turpe tñ est epreo eriam iuste percutere, debet .n.
aliena non propria manu percutere delinquentes. ¶ Post non percussorem deficit vna particula. s. NON tut-
pilucrem. ] Haec est .n. decima conditio in textu pauli : clare sonans quod epres alienus esse a turpi lucro debet.
Quod si seruaret̃, non audirent̃ lucra tam turpia vt turpe sit ea dicere. Nec loquor de simonia, sed proprie
de turpi lucro sparso nimis in epreis ecclesiarum christi. SED modestum. pro. sed mitem.] Esse mitem plus
est quam esse mansuetum mitis enim non solum iram temperat, sed dulcedinem quandam adhibet. NON litigo-